Chính sách đối ngoại của nhật bản với các nước lớn trong thời kỳ cầm quyền của thủ tướng junichiro koizumi (2001 2006)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ NGỌC CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA NHẬT BẢN VỚI CÁC NƯỚC LỚN TRONG THỜI KỲ CẦM QUYỀN CỦA THỦ TƯỚNG JUNICHI

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ NGỌC

CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA NHẬT BẢN VỚI CÁC NƯỚC LỚN TRONG THỜI KỲ CẦM QUYỀN CỦA THỦ TƯỚNG

JUNICHIRO KOIZUMI (2001 – 2006)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế

Hà Nội-2014

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ NGỌC

CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA NHẬT BẢN VỚI CÁC NƯỚC LỚN TRONG THỜI KỲ CẦM QUYỀN CỦA THỦ TƯỚNG

JUNICHIRO KOIZUMI (2001 – 2006)

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Quan hệ Quốc tế

Mã số: 60 31 02 06

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đặng Xuân Kháng

Hà Nội-2014

LỜI CÁM ƠN

Để hoàn thành đề tài nghiên cứu này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ to lớn

và quý báu của các thầy – cô, nhà trường, cơ quan, đồng nghiệp, bạn bè, đặc biệt là người thân và gia đình

Với lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn:

 Các thầy – cô của khoa Quốc tế học, Trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu về chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và viết luận văn tốt nghiệp;

 PGS TS Đặng Xuân Kháng đã trực tiếp hướng dẫn tận tình cho tôi

trong suốt thời gian học tập và viết luận văn;

 Gia đình, người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã động viên và tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học

Luận văn này được hoàn thành với sự nỗ lực hết sức của người viết, tuy nhiên sẽ không thể tránh khỏi thiếu sót Rất mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của thầy – cô để luận văn này được hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 9 năm 2014

Tác giả

MỤC LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 6

MỞ ĐẦU 7 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH CHÍNH SÁCH CỦA NHẬT BẢN DƯỚI THỜI THỦ TƯỚNG JUNICHIRO KOIZUMI (2001-2006) 10

trước khi Junichiro Koizumi lên cầm quyền 10

1.1.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực 10

1.1.2 Bối cảnh trong nước Error! Bookmark not defined

1.1.2.1 Kinh tế Nhật Bản từ sau chiến tranh Lạnh Error! Bookmark not

defined.

1.1.2.2 Tình hình chính trị - an ninh Error! Bookmark not defined 1.1.2.3 Tình hình xã hội Nhật Bản Error! Bookmark not defined

1.1.3 Junichiro Koizumi - vị Thủ tướng có nhiều ảnh hưởng Error!

Bookmark not defined

Koizumi (2001 – 2006) Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Cải cách chính trị Error! Bookmark not defined

1.2.2 Cải cách kinh tế Error! Bookmark not defined

Koizumi (2001 – 2006) Error! Bookmark not defined.

1.3.1 Liên minh Nhật – Mỹ là trụ cột Error! Bookmark not defined

1.3.2 Nâng cao vai trò của Nhật Bản trên trường quốc tế Error! Bookmark

not defined

1.3.3 Tạo lập vị thế chủ đạo ở châu Á Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA NHẬT BẢN VỚI CÁC

NƯỚC LỚN TRONG THỜI KỲ CẦM QUYỀN CỦA THỦ TƯỚNG

JUNICHIRO KOIZUMI (2001 – 2006) Error! Bookmark not defined.

2.1.1 Trên lĩnh vực chính trị Error! Bookmark not defined

2.1.1.1 Vấn đề Afghanistan Error! Bookmark not defined 2.1.1.2 Vấn đề Iraq Error! Bookmark not defined 2.1.1.3 Vấn đề Bắc Triều Tiên Error! Bookmark not defined 2.1.1.4 Vấn đề Hệ thống phòng thủ tên lửa quốc gia (NMD) Error!

Bookmark not defined.

2.1.2 Trên lĩnh vực kinh tế Error! Bookmark not defined

2.1.3 Trên lĩnh vực văn hóa, giáo dục, khoa học kỹ thuật Error! Bookmark

not defined

defined

2.2.1 Trên lĩnh vực chính trị Error! Bookmark not defined

2.2.1.1 Những vấn đề về nhận thức lịch sử Error! Bookmark not defined 2.3.1.1 Vấn đề tranh chấp lãnh thổ, lãnh hải Error! Bookmark not defined 2.3.1.2 Vấn đề Đài Loan Error! Bookmark not defined 2.3.1.3 Các vấn đề trở ngại khác Error! Bookmark not defined

2.2.2 Trên lĩnh vực kinh tế Error! Bookmark not defined

2.2.3 Trên lĩnh vực văn hóa, giáo dục, khoa học kỹ thuật Error! Bookmark

not defined

2.3.1 Trên lĩnh vực chính trị Error! Bookmark not defined

2.3.2 Trên lĩnh vực kinh tế Error! Bookmark not defined

2.3.3 Trên lĩnh vực văn hóa, giáo dục, khoa học kỹ thuật Error! Bookmark

not defined

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ CHÍNH SÁCH CỦA NHẬT BẢN VỚI CÁC NƯỚC LỚN DƯỚI THỜI THỦ TƯỚNG JUNICHIRO KOIZUMI

(2001-2006) Error! Bookmark not defined 3.1 Những đặc điểm cơ bản Error! Bookmark not defined

defined

defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT LDP Liberal Democratic Party

Đảng Dân chủ Tự do Nhật Bản

DPJ Democratic Party

Đảng Dân chủ Nhật Bản

ASEAN Association of Southeast Asian Nations

Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á

GDP Gross Domestic Product

Tổng sản phẩm nội địa

FDI Foreign Direct Investment

Đầu tư trực tiếp nước ngoài

ODA Official Development Assistance

Hỗ trợ phát triển chính thức

WTO World Trade Organization

Tổ chức Thương mại Thế giới

IMF International Monetary Fund

Quỹ Tiền tệ Quốc tế

SDF Japan Self-Defense Forces

Lực lượng phòng vệ Nhật Bản

NMD National Missile Defense

Hệ thống phòng thủ tên lửa quốc gia Hoa Kỳ

TMD Hệ thống phòng thủ tên lửa chiến trường Nhật Bản

ESD Japan Education for Sustainable Development

Tổ chức giáo dục phát triển bền vững

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chính sách đối ngoại của bất kỳ nước nào, đặc biệt là các nước lớn, luôn dành được sự quan tâm của tất cả các quốc gia Trên cơ sở phân tích một cách chính xác các yếu tố thể hiện trong đường lối này, mỗi nước sẽ kịp thời xây dựng hoặc điều chỉnh chính sách đối ngoại của mình cho phù hợp nhằm tạo ra một môi trường quốc tế thuận lợi cho công cuộc phát triển đất nước

Châu Á – Thái Bình Dương được đánh giá là khu vực năng động, có mức phát triển nhanh Trong đó Nhật Bản là một siêu cường kinh tế luôn đóng một vai trò quan trọng không chỉ ở khu vực mà còn trên toàn thế giới Vì vậy chính sách đối ngoại của Nhật Bản không chỉ tác động tới quan hệ quốc tế trong khu vực mà còn ảnh hưởng đến mỗi quốc gia trên toàn cầu

Vào những năm đầu của thế kỷ XXI mà cụ thể là từ 2001 đến 2006, chỉ trong vòng 5 năm 4 tháng cầm quyền của Thủ tướng Junichiro Koizumi, chính sách đối ngoại của Nhật Bản đã thu hút được nhiều sự chú ý và để lại nhiều dấu ấn đặc biệt cho giới lãnh đạo, cho các nhà hoạch định chính sách quốc gia và những nhà nghiên cứu trên thế giới

Đã có nhiều công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Nhật Bản nhưng những công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Nhật Bản đặc biệt

là với các nước lớn: Mỹ, Trung Quốc và Nga trong thời kỳ Thủ tướng Koizumi cầm quyền thì chưa nhiều và chưa phân tích rõ những ảnh hưởng của nó đến chính sách đối ngoại của Nhật Bản trong các thời kỳ sau này, những tác động đến quan hệ quốc

tế cũng như đến Việt Nam Vì vậy việc tìm hiểu và phân tích một cách toàn diện chính sách đối ngoại của Nhật Bản với các nước lớn trong thời kỳ cầm quyền của Thủ tướng Koizumi là rất cần thiết, có ý nghĩa khoa học và thực tiễn

2 Mục tiêu nghiên cứu

Mục đích của luận văn là phân tích, làm rõ những yếu tố chi phối đến chính sách đối ngoại của Nhật Bản với các nước lớn trong thời kỳ Thủ tướng Koizumi cầm quyền; làm rõ những biến động, tính chất của các mối quan hệ, các hình thức quan hệ giữa Nhật Bản với các cường quốc và các khu vực khác nhau trên thế giới

Đồng thời, luận văn chỉ ra những tác động của chính sách đối ngoại Koizumi đối với quan hệ quốc tế nói chung, đối với các nước lớn và Việt Nam nói riêng cũng như gợi ý về những chính sách mà Việt Nam cần phải thực hiện để phát triển tốt hơn nữa quan hệ với Nhật Bản

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu bối cảnh quốc tế và Nhật Bản những năm cuối của thế kỷ XX – đầu thế kỷ XXI, là cơ sở cho Thủ tướng Koizumi triển khai chính sách đối ngoại của mình

Đặc biệt, luận văn tập trung vào việc phân tích chính sách của Nhật Bản đối với một số quốc gia chủ yếu, trong đó có Mỹ, Trung Quốc và Nga là những nước

mà Thủ tướng Koizumi có nhiều thay đổi nhất so với những Thủ tướng tiền nhiệm

3.2 Phạm vi nghiên cứu

với các nước lớn Mỹ, Trung Quốc và Nga từ năm 2001 đến 2006 là thời kỳ cầm quyền của Thủ tướng Koizumi

4 Phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận văn là phương pháp luận khoa học Mác – Lênin và những lý thuyết quan hệ quốc tế dựa trên phương pháp lịch sử, phương pháp logic

và phương pháp so sánh, các phương pháp khác như: phân tích - tổng hợp, hệ thống,

lịch sử - cụ thể, dự báo, đánh giá sẽ bổ trợ cho các phương pháp trên Ngoài ra, luận văn cũng kế thừa kết quả các công trình khoa học đã từng nghiên cứu trước đây và sử dụng một số phương pháp phân tích, đánh giá cũng như nhận định của bản thân trên cơ sở các luận chứng mác xít

5 Đóng góp của đề tài

nhỏ bé của mình vào việc thúc đẩy mảng nghiên cứu quan hệ quốc tế mà cụ thể là mối quan hệ và chính sách đối ngoại của Nhật Bản với các nước lớn Mỹ, Trung Quốc và Nga

những ai quan tâm đến đề tài này

6 Cấu trúc của luận văn

chương:

Chương 1: Cơ sở hình thành chính sách của Nhật Bản dưới thời Thủ tướng

Junichiro Koizumi (2001-2006)

Chương 2: Chính sách đối ngoại của Nhật Bản với các nước lớn trong thời kỳ cầm quyền của Thủ tướng Junichiro Koizumi (2001 – 2006)

Chương 3: Một số nhận xét về chính sách của Nhật Bản với các nước lớn thời kỳ

Thủ tướng Junichiro Koizumi (2001 – 2006)

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH CHÍNH SÁCH CỦA NHẬT BẢN DƯỚI

THỜI THỦ TƯỚNG JUNICHIRO KOIZUMI (2001-2006)

chính sách đối nội và đặc biệt là chính sách đối ngoại Chính sách đối ngoại của bất

kỳ một quốc gia nào đều được xây dựng trên nền tảng tình hình kinh tế chính trị, xã hội trong nước và ngoài nước (khu vực và quốc tế) Khoảng thời gian sau chiến tranh Lạnh, và đặc biệt là những năm đầu bước sang thiên niên kỷ mới, tình hình quốc tế và khu vực có nhiều biến động lớn, điều này khiến cho Nhật Bản phải điều chỉnh chính sách đối ngoại để phù hợp với tình hình mới, nhất là đối với các quốc gia lớn như Mỹ, Nga và Trung Quốc - các quốc gia có sức ảnh hưởng lớn đối với cục diện kinh tế, chính trị trên toàn thế giới

1.1 Bối cảnh trong và ngoài nước Nhật Bản từ sau chiến tranh Lạnh

đến trước khi Junichiro Koizumi lên cầm quyền

1.1.1 Bối cảnh quốc tế và khu vực

Chiến tranh Lạnh kết thúc và trật tự thế giới cũ mất đi do sự sụp đổ của một trong hai siêu cường So sánh lực lượng trên bình diện toàn cầu từ chỗ cân bằng giữa hai hệ thống chính trị - xã hội đối lập nay chuyển sang hướng có lợi cho Mỹ và phương Tây, và rất bất lợi cho lực lượng cách mạng XHCN Tuy nhiên “không có nghĩa là chỉ còn một siêu cường xưng hùng xưng bá, mà quyền lực chị phối bị khuếch tán rộng theo chiều hướng đa cực”[14, tr 393] Có thể nói sau chiến tranh Lạnh “Thế giới hiện đang trong tình hình "một siêu cường, nhiều cường quốc", đó

là các nước Mỹ, Tây Âu (EU) Nhật Bản, Nga và Trung Quốc”[12]

Sự sụp đổ của Liên Xô đã làm cho Mỹ - cường quốc số một thế giới trở thành siêu cường duy nhất với sức mạnh vượt trội cả về kinh tế, khoa học – công nghệ, quân sự và quốc phòng Mỹ có vị thế áp đảo đối với thế giới, bằng những hành động rõ rệt Mỹ đã lộ rõ mưu đồ chi phối, làm bá chủ thế giới bằng việc sử dụng sức mạnh vượt trội của mình để giải quyết các vấn đề quốc tế Có thể nói đến

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Tài liệu tiếng Việt

- Sách tham khảo

1 Mason, R.H.P & Caiger, J G (2003), Lịch sử Nhật Bản, Nxb Lao Động, Hà

Nội

2 Ngô Xuân Bình & Hồ Việt Hạnh (ch.b) (2002) Nhật Bản năm đầu thế kỷ XXI,

Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

3 Ngô Xuân Bình (ch.b) (2002) Chính sách đối ngoại của Nhật Bản thời kỳ sau chiến tranh lạnh, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

4 Nguyễn Duy Dũng & Nguyễn Thanh Hiền (ch.b) (2003) Nhật Bản năm 2002 cuộc cải cách vẫn còn tiếp tục, Nxb Thống kê, Hà Nội

5 Vũ Văn Hà (ch.b) (2007) Quan hệ Trung Quốc - ASEAN - Nhật Bản trong bối cảnh mới và tác động của nó tới Việt Nam, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

6 Dương Phú Hiệp & Phạm hồng Thái (ch.b) (2004) Nhật Bản trên đường cải cách Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

7 Dương Phú Hiệp (ch.b) (2001) Triển vọng kinh tế Nhật bản trong thập niên đầu thế kỷ XXI, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

8 Nguyễn Quốc Hùng (ch.b) (2007) Lịch sử Nhật bản, Nxb Thế giới, Hà Nội

9 Nguyễn Quốc Hùng (1999) Thế giới sau chiến tranh lạnh - Một số đặc điểm

và xu thế Học viện ngoại giao

10 Bih Jaw Lin (1994).Trung Quốc trong kỷ nguyên sau chiến tranh lạnh Hội thảo Trung - Mỹ, Đài Bắc, 23/6/1994

11 Trình Mưu & Vũ Quang Vinh (ch.b) (2005) Quan hệ quốc tế những năm đầu thế kỷ XXI vấn đề, sự kiện và quan điểm, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội

12 Nacaxônê, I., (2004) Chiến lược quốc gia của Nhật Bản trong thế kỷ XXI Nxb

Thông Tấn, Hà Nội

13 Trần Văn Đào và Phạm Doãn Nam (2001) Chương VII chiều hướng quan hệ

quốc tế sau chiến tranh Lạnh, Giáo trình lịch sử Quan hệ quốc tế 1945-1990,

Nxb Học viện Quan hệ quốc tế Hà Nội, Hà Nội

14 Trần Anh Phương (2007) Chính trị khu vực Đông Bắc Á từ sau chiến tranh Lạnh, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

15 Nguyễn Thiết Sơn (chủ biên) (2002) Nước Mỹ năm đầu thế kỷ XXI Nxb Khoa

học xã hội, Hà Nội

16 Yu Uchiyama (2011), Koizumi And Japanese Politics, Routledge, Usa, 2011

- Báo, tạp chí

17 Phương Anh (2007) Quan hệ Nhật - Mỹ từ sau Chiến tranh lạnh và triển

vọng,<http://www.cpv.org.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=0&c n_id=188039>, xem 27/04/2007

18 Đỗ Thị Ánh (2007) Cải Cách Kinh Tế Dưới Thời Thủ Tướng Nhật Bản

Koizumi: Một Số Biện Pháp Chủ Yếu, Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số

4

19 Ngô Xuân Bình (2002), Quan hệ ngoại giao và an ninh - quân sự của Nhật Bản

đối với Mỹ và Trung Quốc năm 2001, Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, Số

1 (37)

20 Ngô Xuân Bình (2003), Điều chỉnh chính sách của Nhật Bản và tác động tới

quan hệ Việt Nam - Nhật Bản, Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số 4 (46)

21 Nguyễn Thanh Bình (2006), Quan hệ Nhật - Trung qua điều tra dư luận hai

nước, Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 7 (67)

22 Nguyễn Thanh Bình (2002) Vài nét về sự cạnh tranh ảnh hưởng của Trung

Quốc và Nhật Bản ở Đông Nam Á, Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số 2

(56)

23 Ngô Xuân Bình (2007) Vài nét về chính sách đối ngoại của Liên bang Nga

những năm đầu thế kỷ 21, Nghiên cứu châu Âu, số 12 (87)

24 Ngô Xuân Bình (2002) Quan hệ ngoại giao và an ninh - quân sự của Nhật Bản

đối với Mỹ và Trung Quốc năm 2001, Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số

1(37)

25 Ngô Xuân Bình (2009) Vài nét về quan hệ Nhật Bản - Nga, Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số 6

26 Đỗ Minh Cao (2009), Quan hệ Nhật - Trung: những trở ngại tiểm tàng trong

quan hệ song phương, Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 10 (104)

27 Hồ Châu (2005), Chiến lược đối ngoại của Nhật bản trong những thập niên đầu

thế kỷ XXI, Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số 2 (56)

28 Hồ Châu & Hoài Phương (2006) Mỹ điều chỉnh chính sách đối với Nga,

Nghiên cứu châu Âu, số 4 (64)

29 Hồ Châu (2002) Xu hướng phát triển của Nhật Bản và quan hệ Nhật - Trung,

Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số 4(40)

30 Nguyễn Thị Kim Chi (2003) Chính sách thương mại của Hoa Kỳ với Nhật Bản

trong thời gian gần đây, Châu Mỹ ngày nay, số 3

31 Đinh Quý Độ (2004) Chính sách Đông Á của chính quyền Bush, Châu Mỹ ngày nay, số 5

32 Trần Anh Đức (2008), Một số trở ngại trong quan hệ Nhật – Trung từ sau chiến

tranh Lạnh đến nay, Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 3

33 Nguyễn An Hà (2002) Chính sách đối ngoại của Nga với khu vực châu Á -

Thái Bình Dương trong những năm đầu thế kỷ 21, Nghiên cứu châu Âu, số 2

(48)

34 Hồ Việt Hạnh (2002) Chính trị Nhật Bản trong năm đầu của thiên niên kỷ thứ

ba: Nỗi lo âu và niềm hy vọng, Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số 2(38)

35 Nguyễn Thanh Hiền (2003), Quan hệ Việt - Nhật trong thời kỳ hậu chiến tranh

lạnh: Những dấu ấn ngoại giao đậm nét, Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á,

số 4 (46)

36 Nguyễn Thanh Hiền (2002) Quan hệ Nga - Nhật: Cần khắc phục những định

kiến và ảo tưởng, Nghiên cứu châu Âu, số 2 (44)