Quan niệm của nho giáo về đạo đức gia đình và ý nghĩa của nó đối với việc hoàn thiện đạo đức gia đình việt nam hiện nay (nghiên cứu thực tế tại thị xã sơn tây)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY QUAN NIỆM CỦA NHO GIÁO VỀ ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC HOÀN THIỆN ĐẠO ĐỨC GIA

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

QUAN NIỆM CỦA NHO GIÁO VỀ ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC HOÀN THIỆN ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY

(Nghiên cứu thực tế tại Thị xã Sơn Tây)

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC Chuyên ngành: Triết học

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ BÍCH THỦY

QUAN NIỆM CỦA NHO GIÁO VỀ ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC HOÀN THIỆN ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY

(Nghiên cứu thực tế tại Thị xã Sơn Tây)

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC Chuyên ngành: Triết học

Mã số: 60 22 03 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Đỗ Thị Hòa Hới

Hà Nội - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn: Quan niệm của Nho giáo về đạo đức gia đình và

ý nghĩa của nó đối với việc hoàn thiện đạo đức gia đình Việt Nam hiện nay (nghiên cứu thực tế tại Thị xã Sơn Tây) là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu,

kết quả được đưa ra trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác Mọi tham khảo trong luận văn đều được trích dẫn rõ nguồn, đảm bảo tính khách quan của tư liệu và bản quyền tác giả

Học viên

Nguyễn Thị Bích Thủy

LỜI CẢM ƠN

Luận văn “Quan niệm của Nho giáo về đạo đức gia đình và ý nghĩa của nó

đối với việc hoàn thiện đạo đức gia đình Việt Nam hiện nay (nghiên cứu thực tế tại Thị xã Sơn Tây) là một công trình nghiên cứu khoa học nghiêm túc, là kết quả của

quá trình học tập tại trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội của tác giả dưới sự hướng của các thầy cô bộ môn; sự giúp đỡ của các thầy cô trong ban chủ nhiệm khoa Triết học Tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đến những sự giúp đỡ quý báu đó!

Đặc biệt, tôi xin gửi lời biết ơn chân thành đến PGS TS Đỗ Thị Hòa Hới là

giáo viên trực tiếp hướng dẫn luận văn cho tôi, người đã luôn tận tình hướng dẫn, dành nhiều thời gian quý báu để trao đổi và định hướng nghiên cứu cho tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài luận văn này

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn những người thân trong gia đình, bạn bè đã luôn động viên và là chỗ dựa tinh thần để tôi học tập và thực hiện thành công đề tài luận văn này!

Tôi xin trân trọng gửi lời tri ân đến tất cả!

Học viên cao học khoá 20

Nguyễn Thị Bích Thủy

1

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 3 PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: QUAN NIỆM CỦA NHO GIÁO VỀ ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH

Error! Bookmark not defined

1.1 Điều kiện kinh tế chính trị xã hội và tiền đề tư tưởng văn hóa cho sự

hình thành phát triển tư tưởng Nho giáo về đạo đức và đạo đức gia đình

Error! Bookmark not defined

1.1.1 Điều kiện kinh tế chính trị xã hội Error! Bookmark not

defined

1.1.2 Tiền đề văn hóa tư tưởng Error! Bookmark not defined

1.1.3 Quan niệm của Nho giáo về tính người - cơ sở cho quan niệm

đạo đức trong gia đình của Nho giáo Error! Bookmark not defined

1.2 Một số nội dung cơ bản tư tưởng đạo đức gia đình của Nho giáo Error! Bookmark not defined

1.2.1 Quan niệm Nho giáo về vai trò đạo đức trong gia đình Error!

Bookmark not defined

1.2.2 Quan niệm Nho giáo về quan hệ tôn ti trật tự gia đình

(thể hiện ở Lễ) Error! Bookmark not defined

1.2.3 Quan niệm Nho giáo về chuẩn mực đạo đức cơ bản cho từng

thành viên cụ thể trong gia đình Error! Bookmark not defined

1.3 Sự du nhập và ảnh hưởng của đạo đức Nho giáo trong lịch sử tại Việt Nam Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 1: Error! Bookmark not defined Kết luận chương 1: Error! Bookmark not defined

2

CHƯƠNG 2: MỘT SỐ Ý NGHĨA TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH NHO GIÁO ĐỐI VỚI VIỆC HOÀN THIỆN ĐẠO ĐỨC GIA ĐÌNH MỚI Ở SƠN TÂY HIỆN NAY Error! Bookmark not defined 2.1 Khái quát Thực trạng đạo đức gia đình ở Sơn Tây hiện nay Error! Bookmark not defined

2.2 Nội dung, yêu cầu đặt ra trong việc củng cố, hoàn thiện gia đình văn hóa mới ở Thị xã Sơn Tây hiện nay Error! Bookmark not defined 2.3 Tiếp tục kế thừa và phát huy những giá trị đạo đức gia đình Nho giáo góp phần hoàn thiện đạo đức gia đình ở Sơn Tây hiện nay Error! Bookmark not defined

2.4 Giải pháp nâng cao việc kế thừa và phát huy giá trị đạo đức Nho giáo vào việc xây dựng hoàn thiện đạo đức gia đình Sơn Tây hiện nay Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 2: Error! Bookmark not defined

PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 7

3

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nho giáo là một học thuyết chính trị - đạo đức lớn nhất trong lịch sử Trung Hoa cổ đại, nó có sức sống trường tồn và vĩnh cửu không chỉ trong xã hội Trung Quốc mà nó còn lan rộng ra rất nhiều quốc gia và khu vực trên thế giới trong đó có Việt Nam Nho giáo được du nhập sớm vào Việt Nam từ những năm đầu công nguyên, sau đó người Việt đã tiếp nhận, biến đổi nó phù hợp với yêu cầu, hoàn cảnh lịch sử của dân tộc Đạo đức Nho giáo thấm sâu vào tư tưởng của con người Việt Nam, nhất là từ khi giai cấp phong kiến lấy Nho giáo làm hệ tư tưởng cai trị xã hội Trong đó, quan niệm Nho giáo về đạo đức gia đình có ảnh hưởng lớn, có tác dụng gìn giữ nề nếp, tôn ti trật tự trong các gia đình dòng họ, tạo sự gắn kết, sự ổn định xã hội trong lịch sử Từ sau cách mạng tháng 8/1945, Đảng và Nhà nước ta đã chú trọng bảo vệ, phát triển các môi trường thuận lợi để xây dựng đạo đức gia đình, tạo gia đình văn hóa mới Hiện nay, trong xu thế hội nhập và phát triển của nền kinh tế thị trường, Việt Nam đang tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đang có những bước chuyển mình quan trọng Đất nước ta đã, đang và sẽ đạt được những thành tựu to lớn về mọi mặt của đời sống xã hội, đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân, của từng hộ gia đình từng bước được nâng cao Nhưng cùng với điều đó, xuất hiện mặt trái các nhân tố mới ảnh hưởng đến việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tinh thần truyền thống của dân tộc Hành vi vi phạm đạo đức truyền thống ở khắp mọi nơi, từ thành thị đến nông thôn, có ở tất cả các nghành nghề như sản xuất kinh doanh, y tế Kể cả trong môi trường gia đình là môi trường ổn định và có lẽ vẫn được coi là thành trì bền vững của văn hoá truyền thống, thì nay tình trạng vi phạm đạo đức không chỉ diễn ra cá

lẻ mà qua các phương tiện thông tin đại chúng cho thấy nó đang gia tăng theo từng ngày, từng giờ: nào là con giết cha, vợ giết chồng, rồi chồng giết vợ, anh

4

em đánh nhau, con đuổi mẹ ra đường chiếm nhà, bố mẹ già không phụng dưỡng lại cho vào viện dưỡng lão, hoặc đuổi ra đường hoặc nuôi cũng chỉ coi như vật cảnh trong nhà, cháu giết ông, bà Cùng với tệ nạn xã hội, nghiện hút,

cờ bạc, mại dâm, trộm cắp, gây rối, chém giết lẫn nhau…được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng ngày càng nhiều, đã trở thành mối lo ngại cho nhân dân ta Hiện nay, xuất hiện tâm lý lệch chuẩn truyền thống, sùng bái đồng tiền, coi đồng tiền là trên hết, có tiền là có tất cả, “tiền là tiên là Phật”, ỷ thế, cậy quyền và cậy tiền không xem ai ra gì…Có thể nói, chưa bao giờ vấn

đề đạo đức nói chung, đạo đức trong gia đình nói riêng lại đáng báo động như hiện nay

nay đạo đức gia đình lại đang đứng trước những thách thức lớn Giá trị đạo đức gia đình truyền thống ngày càng mai một và dường như không còn dựa nhiều trên cơ sở kinh tế gia đình, hệ giá trị mới chưa xác lập cơ sở vững chắc

đã làm khủng hoảng hệ giá trị đạo đức gia đình, góp thêm vào khủng hoảng đạo đức xã hội Những mặt trái của cơ chế thị trường và các nhân tố mới như quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, quá trình đô thị hóa đang từng ngày, từng giờ làm suy thoái môi trường, ổn định đạo đức của con người, dường như khiến đạo đức xã hội xuống cấp Con người dường như ngày càng sống gấp gáp, thực dụng, chạy theo đồng tiền, coi nhẹ, chà đạp lên những giá trị đạo đức, danh dự của người khác Nhiều hiện tượng vì lợi ích cá nhân đã đánh mất đi đạo lý gia đình, quan hệ dòng họ, bạn bè,…Trước thực tế đó, nhiều vấn

đề bức xúc về gia đình đang đặt ra như: Đạo đức gia đình Việt Nam truyền thống chịu ảnh hưởng lớn của Nho giáo đã biến đổi và có vai trò như thế nào khi đất nước tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập phát triển kinh

tế thị trường Hiện nay, tuy đạo đức gia đình Nho giáo bên cạnh những mặt tích cực tất yếu vẫn bộc lộ những bất cập, hạn chế lịch sử, để lại nhiều rào cản

5

cho sự nghiệp đổi mới công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Vấn đề đặt ra

là chúng ta phải kế thừa có phê phán, phát huy các mặt tích cực của nó như thế nào trong quá trình đổi mới? Mặt khác, qua khảo sát các công trình tiếp cận từ góc độ triết học, mặc dù đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về vấn đề đạo đức của Nho giáo, nhưng khía cạnh quan niệm về đạo đức trong gia đình nói riêng cho tới nay vẫn còn là một đề tài chưa được quan tâm nghiên cứu nhiều Vì vậy, chúng ta cần có những nghiên cứu sâu hơn, nhằm đánh giá lại đầy đủ hơn quan niệm Nho giáo về đạo đức gia đình đối với việc xây dựng đạo đức gia đình văn hóa mới hiện nay

Trên cơ sở nhận thức như vậy, chúng tôi chọn đề tài: “Quan niệm

của Nho giáo về đạo đức gia đình và ý nghĩa của nó đối với việc hoàn thiện đạo đức gia đình Việt Nam hiện nay” (nghiên cứu thực tế tại Thị xã Sơn

Tây) làm đề tài luận văn thạc sĩ triết học của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Học thuyết Nho giáo ra đời trong bối cảnh đất nước Trung Hoa có nhiều biến động, các quan hệ đạo đức xã hội chủ yếu có nhiều thay đổi căn bản về giá trị Mục đích của Nho giáo là hướng tới xây dựng một xã hội thái bình, thịnh trị, có trật tự, kỷ cương, nề nếp Vì vậy, về mặt chính trị xã hội, đó

là học thuyết chủ trương lấy Đức trị làm phương thức cai quản đất nước Nho giáo đề cao việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, xây dựng các mối quan hệ xã hội, quan hệ gia đình phù hợp với những chuẩn mực đạo đức Mỗi người trước tiên phải “Tu thân” sau đó mới có thể “Tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”

Từ trước tới những năm gần đây, trên bình diện đạo đức xã hội, Nho giáo được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu sâu sắc Tiêu biểu có thể điểm đến các công trình nghiên cứu theo thời gian:

Trước cách mạng tháng 8/ 1945, đã có một số công trình chuyên khảo

về Nho giáo như: “Nho giáo” của Trần Trọng Kim gồm 2 quyển Thượng và

6

Hạ xuất bản năm 1932, Khổng Học Đăng của Phan Bội Châu, trong đó các

tác giả đã trình bày khái quát hệ thống học thuyết Nho giáo, phân tích những

tư tưởng cơ bản của Nho giáo trong quá trình hình thành và phát triển của nó Khi đánh giá về Nho giáo, các tác giả đều đề cao những yếu tố tích cực của đạo đức Nho giáo, đặc biệt là đạo đức gia đình Họ cho rằng, đạo đức gia đình Nho giáo tuy có một số biểu hiện hạn chế, nhưng có vai trò to lớn trong việc giáo dục đạo đức con người và ổn định trật tự xã hội

Sau cách mạng tháng 8/1945, các công trình nghiên cứu về Nho giáo ở

nước ta tiếp tục được công bố Nhiều cuốn sách đã được xuất bản như: “Bàn

về đạo Nho” của Nguyễn Khắc Viện, “Nho giáo xưa và nay” của Quang Đạm,

“Nho học và nho học ở Việt Nam – một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của Nguyễn Tài Thư, Nho giáo và phát triển ở Việt Nam hiện nay của Vũ Khiêu

Có thể thấy, những cuốn sách nói trên cùng rất nhiều các bài báo đăng trên tạp chí chuyên ngành, đã đi sâu nghiên cứu về nhiều phương diện của Nho giáo, đề cập tới học thuyết đạo đức của Nho giáo, trong đó có những giá trị đạo đức tác động trực tiếp và gián tiếp đến đạo đức gia đình truyền thống và

cả hiện nay

Trong các tác phẩm nghiên cứu tổng hợp về Nho giáo thì đáng chú ý là những tác phẩm nghiên cứu chuyên sâu về những quy phạm đạo đức của Nho giáo liên quan trực tiếp tới đạo đức gia đình như:

Sách “Nho giáo và gia đình” của Vũ Khiêu, Nxb Khoa học xã hội, Hà

Nội, năm 1995 Trong công trình đó, tác giả đã phân tích các quy phạm đạo đức Nho giáo, đạo đức gia đình, mối quan hệ trong gia đình, quan hệ cha - con, quan hệ anh - em , quan hệ vợ chồng…, có thể nói đây là ba quan hệ cơ bản trong gia đình Tác giả cũng chỉ rõ, với quan niệm đạo đức Nho giáo có hạn chế kìm nén con người, nhất là người phụ nữ là người chịu những ảnh

hưởng thiệt thòi nhất, đau khổ nhất do chế độ hà khắc đem lại Tác giả cũng

7

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Đào Duy Anh (1938), Khổng giáo phê bình luận, Nxb Quan Hải Tùng

Thư, Huế

2 Nguyễn Kim Anh (2006), “Thực trạng gia đình Việt Nam hiện nay”, Tạp chí gia đình và trẻ em, kỳ I, tháng 4, Tr 12 – 17

3 Minh Anh (2002), “Tìm hiểu tư tưởng của Nho giáo”, Tạp chí Triết học,

Số 8, Tr 46-50

5 Nguyễn Văn Bình (1994), Quan điểm Nho giáo về các mối quan hệ xã hội và ảnh hưởng của nó tại Việt Nam, Luận văn thạc sỹ Triết học, Viện

Triết học, Hà Nội

6 Phan Kế Bính Việt Nam Phong tục, Nxb Văn Học, Hà Nội

mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Nxb, Khoa học xã hội, Hà Nội

8 Phan Bội Châu (1998), Khổng học đăng, Nxb Thuận hóa, Huế

9 Doãn Chính (chủ biên – 1997), Đại cương triết học Trung Quốc, Nxb

Chính trị quốc gia, Hà Nội

10 Phan Đại Doãn ( chủ biên – 1998), Một số đề Nho giáo ở Việt Nam, Nxb

Văn hóa, Hà Nội

11 Nguyễn Đăng Duy (1998), Nho giáo với văn hóa Việt Nam, Nxb Văn

hóa, Hà Nội

12 Đại học – Trung dung (1950) Đoàn Trung Còn biên dịch, Nxb Khai Trí,

in kỳ 3, Sài Gòn

13 Đảng Cộng Sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

8

14 Đảng Cộng Sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

15 Quang Đạm (1999), Nho giáo xưa và nay, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà

Nội

16 Đỗ Thái Đồng (1991), Gia đình truyền thống vàn những biến thái ở Nam

Bộ Việt Nam, những nghiên cứu xã hội học về gia đình Việt Nam, NXb

Khoa học xã hội, Hà Nội

17 Trần Văn Giàu (1978), “Đạo đức nho giáo và đạo đức truyền thống Việt

Nam, Tạp chí Triết học, (1)

18 Trần Văn Giàu (1980), Giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam, Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội

19 Lê Như Hoa (2001), Văn hóa gia đình với việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ em, Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà Nội

20 Nguyễn Minh Hòa (2000), Hôn nhân – Gia đình trong xã hội hiện đại,

Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh

21 Ngô Công Hoàn (1993), Tâm lý học gia đình, Nxb Đại học sư phạm Hà

Nội

22 Trần Đình Hựơu (1996), Gia đình và giáo dục gia đình, Nghiên cứu xã hội học về gia đình Việt Nam ( quyển II), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

23 Đặng Cảnh Khanh (1996), Về chữ hiếu truyền thống trong gia đình hiện

đại, Tạp chí khoa học về phụ nữ, số 6, tháng 12

24 Vũ Ngọc Khánh (1998), Văn hóa gia đình Việt Nam, Nxb Văn học, Hà Nội

25 Trần Trọng Kim (1990), Nho giáo, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh

26 Trần Trọng Kim (2003), Nho giáo trọn bộ, Nxb Văn học, Hà Nội

27 Nguyễn Linh Khiếu (2001), Gia đình và phụ nữ trong biến đổi văn hóa – xã hội nông thôn, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội