Quản lý nhà nước đối với các tổ chức phi chính phủ nước ngoài hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ môi trường ở nước ta hiện nay

THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ NƯỚC NGOÀI HOẠT ĐỘNG TRONG LĨNH VỰC BVMT Ở NƯỚC TA HIỆN NAY .... Đánh giá thực trạng QLNN đối với các tổ chức phi chính phủ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LÊ THỊ KIM CÚC

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ NƯỚC NGOÀI HOẠT ĐỘNG TRONG LĨNH VỰC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH KHOA HỌC QUẢN LÝ

Hà Nội, 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

LÊ THỊ KIM CÚC

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC TỔ CHỨC

PHI CHÍNH PHỦ NƯỚC NGOÀI HOẠT ĐỘNG TRONG LĨNH VỰC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH KHOA HỌC QUẢN LÝ

MÃ SỐ: NGÀNH ĐÀO TẠO THÍ ĐIỂM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Vũ Tiến

Hà Nội, 2014

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt quá trình ho ̣c tâ ̣p và hoàn thành luâ ̣n văn này , tôi đã nhâ ̣n đươ ̣c sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của các thầy cô , các anh chị, các em và các bạn Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin đươ ̣c bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô

Xã hội và Nhân văn Hà Nô ̣i đã ta ̣o mo ̣i điều kiê ̣n thuâ ̣n lơ ̣i giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luâ ̣n văn Đặc biệt tôi xin cám ơn:

PGS.TS Nguyễn Vũ Tiến, Phó Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền -

người thầy kính mến đã hết lòng giúp đỡ , dạy bảo , đô ̣ng viên và ta ̣o mo ̣i điều kiê ̣n thuâ ̣n lợi cho tôi trong suốt quá trình hướng dẫn nghiên cứu luận văn

Chị Nguyễn Thị Phương Dung, Giám đốc Trung tâm Giáo dục Thiên nhiên

(ENV) đã tận tình chỉ bảo và tạo mọi điều kiện trong công việc cũng như trong quá trình tôi hoàn thành luận văn và chương trình cao học

PGS.TS Phạm Ngọc Thanh cùng toàn thể các th ầy, cô giáo trong bộ môn Lý

luận và Phương pháp đã hướng dẫn , chỉ bảo và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập để tôi có thể hoàn thành đươ ̣c luâ ̣n văn

Xin chân thành gửi lời cảm ơn tới ba ̣n bè , và gia đình trong suốt thời gian qua đã

đô ̣ng viên và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và làm việc để tôi hoàn thành luận văn như mong muốn

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Học viên

Lê Thị Kim Cúc

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 2

3 Mục tiêu nghiên cứu 3

4 Phạm vi nghiên cứu 3

5 Mẫu khảo sát 3

6 Vấn đề nghiên cứu 3

7 Giả thuyết nghiên cứu 3

8 Phương pháp nghiên cứu 4

9 Kết cấu luận văn 4

PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC TỔ

CHỨC PHI CHÍNH PHỦ NƯỚC NGOÀI Error! Bookmark not defined

1.1 Một số vấn đề lý luận về tổ chức phi chính phủ nước ngoàiError! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm Error! Bookmark not defined

1.1.2 Đặc trưng Error! Bookmark not defined

1.1.3 Lịch sử hình thành và phát triển Error! Bookmark not defined

1.1.4 Vai trò Error! Bookmark not defined

1.2 QLNN đối với các TCPCPNN nói chung và các TCPCPNN hoạt động

trong lĩnh vực BVMT nói riêng Error! Bookmark not defined

1.2.1 QLNN và đặc điểm của QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động trong

lĩnh vực BVMT Error! Bookmark not defined

1.2.2 Vai trò QLNN đối với các TCPCPNN nói chung và các TCPCPNN hoạt

động trong lĩnh vực BVMT nói riêng Error! Bookmark not defined

1.2.3 Nội dung QLNN đối với các TCPCPNN nói chung và các TCPCPNN

hoạt động trong lĩnh vực BVMT nói riêng Error! Bookmark not defined

* Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI CÁC TỔ

CHỨC PHI CHÍNH PHỦ NƯỚC NGOÀI HOẠT ĐỘNG TRONG LĨNH

VỰC BVMT Ở NƯỚC TA HIỆN NAY Error! Bookmark not defined

2.1 Tổng quan các tổ chức phi chính phủ nước ngoài hoạt động trong lĩnh

vực BVMT ở nước ta hiện nay Error! Bookmark not defined

2.1.1 Khái quát quá trình hình thành và phát triển của các TCPCP hoạt động

trong lĩnh vực BVMT trên thế giới Error! Bookmark not defined

2.1.2 Lịch sử hình thành và đặc trưng các tổ chức phi chính phủ hoạt động

trong lĩnh vực BVMT ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.1.3 Vai trò của các tổ chức phi chính phủ nước ngoài hoạt động trong lĩnh

vực BVMT ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.2 Công tác QLNN đối với các TCPCPNN nói chung và các TCPCPNN

hoạt động trong lĩnh vực BVMT nói riêng Error! Bookmark not defined

2.2.1 Xây dựng tổ chức bộ máy QLNN Error! Bookmark not defined

2.2.2 Xây dựng, ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về hoạt động của

các TCPCPNN nói chung và TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT nói

riêng Error! Bookmark not defined

2.2.3 Tổ chức thực hiện QLNN về hoạt động của các tổ chức phi chính phủ

nước ngoài hoạt động trong lĩnh vực BVMT Error! Bookmark not defined

2.2.4 Hoạt động kiểm tra, giám sát, thanh tra và xử lý các TCPCPNN hoạt

động trong lĩnh vực BVMT Error! Bookmark not defined

2.3 Đánh giá thực trạng QLNN đối với các tổ chức phi chính phủ nước

ngoài hoạt động trong lĩnh vực BVMT ở nước ta hiện nayError! Bookmark not defined

2.3.1 Những kết quả đạt được và nguyên nhân của những kết quảError! Bookmark not defined 2.3.2 Những hạn chế còn tồn tại và nguyên nhân của những hạn chếError! Bookmark not defined

* Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QLNN ĐỐI VỚI CÁC TỔ

CHỨC PHI CHÍNH PHỦ HOẠT ĐỘNG TRONG LĨNH VỰC BVMT Ở

NƯỚC TA HIỆN NAY Error! Bookmark not defined

3.1 Dự báo xu thế phát triển của các TCPCPNN ở Việt NamError! Bookmark not defined

3.2 Quan điểm định hướng quản lý các TCPCPNN ở Việt NamError! Bookmark not defined

3.3 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả QLNN đối với các tổ chức phi

chính phủ nước ngoài hoạt động trong lĩnh vực BVMT ở nước ta hiện nayError! Bookmark not defined

3.3.1 Nhóm giải pháp đối với cấp Trung ương Error! Bookmark not defined

3.3.2 Nhóm giải pháp đối với cấp địa phương Error! Bookmark not defined

* Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 5

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BVMT: Bảo vệ môi trường

KT – XH: Kinh Tế - Xã hội

PCP: Phi chính phủ

PCPNN: Phi chính phủ nước ngoài

QLNN: Quản lý nhà nước

TCPCP: Tổ chức phi chính phủ

TCPCPNN: Tổ chức phi chính phủ nước ngoài

TCPCPQT: Tổ chức phi chính phủ quốc tế

TP.HCM: Thành phố Hồ Chí Minh

UBND: Ủy ban nhân dân

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Trong thế kỷ 20 và những năm đầu thế kỷ 21, bất chấp tình trạng chia rẽ, đối đầu, xung đột chiến tranh, thế giới đã chứng kiến sự phát triển khá nhanh của các tổ chức phi chính phủ (TCPCP) đặc biệt là các tổ chức phi chính phủ nước ngoài (TCPCPNN) Các tổ chức này đã trở thành một hiện tượng toàn cầu đến mức người ta đã nói tới một

“Cộng đồng phi chính phủ” mà quan hệ đối ngoại của các quốc gia cần phải tính đến Trong báo cáo năm 1997, Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Anan đã khẳng định:

“Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) và các chủ thể khác của xã hội dân sự không chỉ

được coi là những người phổ biến thông tin hay cung cấp dịch vụ mà còn soạn thảo chính sách, cho dù là vấn đề hòa bình hay an ninh, phát triển hay nhân đạo” [22; 10]

Tầm quan trọng của các TCPCP nói chung và TCPCPNN nói riêng trong đời sống xã hội dân sự toàn cầu là không thể phủ nhận Tuy nhiên, phi chính phủ (PCP) đặc biệt là phi chính phủ nước ngoài (PCPNN) luôn được coi là một lĩnh vực chính trị nhạy cảm đòi hỏi những thách thức quản lý đối với các quốc gia tiếp nhận viện trợ, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển

Hiện nay, các TCPCPNN hoạt động trên rất nhiều lĩnh vực như cứu trợ nhân đạo, phát triển cộng đồng, xóa đói giảm nghèo, bảo vệ môi trường (BVMT)…Trong các chương trình PCP đã triển khai, BVMT luôn được các tổ chức quốc tế và các quốc gia công nhận là chương trình PCP có hiệu quả và sức ảnh hưởng lớn nhất trên thế giới với sự tham gia của một loạt các TCPCP có lịch sử hoạt động lâu đời như Tổ chức Hòa bình xanh (Green Peace), Quỹ quốc tế bảo vệ thiên nhiên (WWF)… Ở Việt Nam, ngày càng có nhiều TCPCPNN viện trợ các dự án về biến đổi khí hậu, phát triển bền vững, phòng chống thiên tai rủi ro nhằm bảo vệ hệ sinh thái và nâng cao ý thức người dân về BVMT Theo số liệu của PACCOM Việt Nam, hiện có khoảng 950 tổ chức PCPNN được cấp giấy phép hoạt động tại Việt Nam trong đó có đến gần 1/4 các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT Hoạt động của các TCPCPNN nói chung và các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT ngày càng đa dạng, số lượng tổ chức không ngừng tăng lên, tuy nhiên việc sử dụng nguồn viện trợ chưa hiệu quả, tỉ lệ giải ngân so với tỉ lệ cam kết vẫn còn rất ít Bên cạnh đó, việc nhận thức tầm quan

trọng của viện trợ PCPNN ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế dẫn đến sự lơi lỏng trong quản lý, ảnh hưởng đến công cuộc phát triển kinh tế cũng như tình hình an ninh chính trị của quốc gia

Thực tế này cho thấy, công tác quản lý nhà nước (QLNN) đối với các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT còn bộc lộ nhiều điểm hạn chế cần được nghiên cứu và hoàn thiện Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn nêu trên, tác giả chọn đề

tài: “Quản lý nhà nước đối với các tổ chức phi chính phủ nước ngoài hoạt động trong lĩnh vực bảo vệ môi trường ở nước ta hiện nay” làm luận văn tốt nghiệp Thạc

sỹ chuyên ngành Khoa học Quản lý

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Cho đến nay, tại Việt Nam đã có một số công trình nghiên cứu về công tác PCPNN song các nghiên cứu chỉ tập trung làm sáng tỏ những vấn đề như vai trò, phương thức hoạt động, kinh nghiệm xây dựng dự án viện trợ, những đóng góp tích cực và những vấn đề mặt trái của các TCPCPNN tại Việt Nam… Đối với lĩnh vực BVMT, tác giả Nguyễn Ngọc Lâm, Vụ Tổ chức PCP – Bộ Nội vụ đã thực hiện đề tài

“Luận cứ khoa học của việc xác lập và hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích hội

và các TCPCP tham gia BVMT” Tuy nhiên, đề tài chủ yếu luận giải vấn đề về hội và

các TCPCP nói chung mà không đề cập đến các TCPCPNN đang hoạt động trong lĩnh vực BVMT cũng như công tác QLNN đối với các tổ chức đó Ngoài ra, các tài liệu

khác như luận văn “Hoạt động của các TCPCPNN ở Việt Nam giai đoạn 1996 – 2006”

của tác giả Chử Thị Thu Hà chủ yếu nói đến lịch sử hoạt động của các TCPCPNN ở Việt Nam trong một giai đoạn nhất định, hoạt động QLNN đối với các TCPCPNN đã được đề cập đến song mang tính khái quát, chưa nghiên cứu sâu vào một lĩnh vực cụ

thể Một số Luận án Tiến sỹ như “Huy động nguồn lực phi chính phủ quốc tế trong

phát triển kinh tế - xã hội ở một số nước Châu Á đang phát triển” của tác giả Nguyễn

Song Bình, hay Luận án “Khai thác và quản lý viện trợ PCPNN của Thành phố Hồ

Chí Minh” của tác giả Phan Chí Dũng đề cập đến việc huy động và quản lý nguồn viện

trợ, các đề tài này chủ yếu nghiên cứu lĩnh vực quản lý kinh tế, đã bao hàm yếu tố QLNN song chưa toàn diện trên mọi mặt của công tác QLNN đối với các TCPCPNN

Ngoài ra, một số tài liệu nghiên cứu chính thống như Giáo trình QLNN, Tạp chí Khoa học Quản lý, Tạp chí QLNN, Tạp chí Cộng sản đã nghiên cứu và đề cập đến vấn

đề QLNN đối với các TCPCP trên khía cạnh lý luận Hầu hết các nghiên cứu này ở tầm vĩ mô và mang tính khái quát, chưa có các tài liệu nghiên cứu đầy đủ và chính thức về QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động ở lĩnh vực cụ thể, đặc biệt là các

TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT

3 Mục tiêu nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu lý luận và thực trạng QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT ở Việt Nam hiện nay và đề xuất một số giải pháp để hoàn thiện Cụ thể, đề tài tập trung giải quyết những vấn đề sau:

- Làm rõ lý luận về TCPCP, TCPCPNN, QLNN, QLNN đối với các TCPCPNN

- Phân tích thực trạng QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT ở nước ta hiện nay

- Đề xuất những giải pháp và kiến nghị nâng cao hiệu quả QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT ở nước ta hiện nay

4 Phạm vi nghiên cứu

Thời gian: Từ năm 2003 đến năm 2013

Nội dung: Nghiên cứu nội dung QLNN đối với TCPCPNN hoạt động trong lĩnh

vực BVMT ở nước ta hiện nay

5 Mẫu khảo sát

Khảo sát tất cả các TCPCPNN có các dự án BVMT ở nước ta hiện nay

6 Vấn đề nghiên cứu

QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT ở nước ta hiện nay như thế nào ?

Làm thế nào để nâng cao hiệu quả QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT ở nước ta hiện nay ?

7 Giả thuyết nghiên cứu

Công tác QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực môi trường ở Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu song vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế về mặt lý luận cũng như thực tiễn như: Thể chế QLNN chưa đầy đủ và đồng bộ, tổ chức bộ máy

quản lý các TCPCPNN chưa được kiện toàn, nhân sự chưa đảm bảo tính chuyên môn nghiệp vụ, cơ chế quản lý chưa thống nhất từ trung ương đến địa phương, đặc biệt là chưa có cơ chế quản lý đặc thù cho lĩnh vực PCPNN bảo vệ môi trường

Do đó, để nâng cao hiệu quả QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT ở nước ta hiện nay chúng ta cần có hệ thống các giải pháp nhằm giải quyết các vấn đề trên bao gồm: xây dựng môi trường pháp lý công bằng, minh bạch, nâng cao năng lực của các cơ quan quản lý, thay đổi thể chế QLNN đối với các TCPCPNN, kiện toàn bộ máy nhân lực, đồng thời xây dựng cơ chế kiểm soát ba bên giữa cơ quan

TW và địa phương với các TCPCPNN

8 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập, phân tích tài liệu, so sánh, thống kê

- Phương pháp tiếp cận kết hợp logic và lịch sử

9 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, mục lục, bảng biểu, phụ lục, tài liệu tham khảo, nội dung Luận văn gồm 3 chương sau:

Chương 1: Lý luận về quản lý nhà nước đối với các TCPCPNN

Chương 2: Thực trạng QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT ở nước ta hiện nay

Chương 3: Giải pháp nâng cao hiệu quả QLNN đối với các TCPCPNN hoạt động trong lĩnh vực BVMT ở nước ta hiện nay

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu tham khảo tiếng Việt

1 Ban Điều phối viện trợ nhân dân – Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam (2001),

Xây dựng và quản lý dự án phát triển (Tài liệu tập huấn)

2 Ban Điều phối viện trợ nhân dân – Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam (2003),

Sổ tay hướng dẫn các Tổ chức Phi chính phủ nước ngoài tại Việt Nam, NXB Chính

trị Quốc gia Hà Nội

3 Nguyễn Song Bình (2012), Huy động nguồn lực phi chính phủ quốc tế trong phát triển

kinh tế - xã hội ở một số nước Châu Á đang phát triển, Học viện Khoa học Xã hội

4 Bộ Kế hoạch và Đầu tư (2010), Thông tư hướng dẫn thi hành Nghị định số

93/2009/NĐ-CP ngày 22 tháng 10 năm 2009 của Chính phủ ban hành Quy chế quản lý và sử dụng Viện trợ Phi chính phủ nước ngoài

5 Bộ Ngoại giao (2003), Sổ tay kiến thức đối ngoại (Lưu hành nội bộ), Xí nghiệp báo

in Nhi Đồng

6 Bộ Nội Vụ, Viện Nghiên cứu Khoa học Tổ chức Nhà nước (2006), Dự án: Điều tra

thực trạng về hội và tổ chức phi chính phủ ở nước ta hiện nay

7 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2005), Báo cáo hiện trạng môi trường quốc gia

8 Bộ Tài nguyên và Môi trường (2009), Quyết định ban hành quy chế xây dựng, quản

lý và thực hiện chương trình, dự án, hoạt động sử dụng nguồn tài trợ nước ngoài thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Tài nguyên và Môi trường

9 Bộ Tài nguyên và Môi trường, Cục Bảo vệ Môi trường (2008), Chương trình hợp

tác quốc tế về BVMT đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020

10 Bộ Tài nguyên và Môi trường, Ngân hàng thế giới, Cơ quan phát triển Quốc tế Đan Mạch (2003), Báo cáo diễn biến môi trường Việt Nam: Môi trường nước

11 Bộ Tài nguyên và Môi trường, Ngân hàng thế giới, Cơ quan phát triển Quốc tế

Đan Mạch (2005), Báo cáo diễn biến môi trường Việt Nam: Đa dạng sinh học

12 Chính phủ nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2006), Chương trình quốc

gia xúc tiến vận động viện trợ PCPNN giai đoạn 2006 – 2010