Báo chí - với chức năng phản biện xã hội của mình đã luôn theo sát những chă ̣ng đường của Dự án Nhà máy thủy điện Sơn La ngay từ khi còn mới thai nghén.. 2 Chính vì vậy khi lựa
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
************
BÙI XUÂN TIẾN
PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO IN VỀ DỰ ÁN
NHÀ MÁY THỦY ĐIỆN SƠN LA
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Hà Nội - 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
************
BÙI XUÂN TIẾN
PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO IN VỀ DỰ ÁN
NHÀ MÁY THỦY ĐIỆN SƠN LA
Chuyên ngành: Báo chí ho ̣c
Mã số : 60.32.01.01
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS VŨ DUY THÔNG
Hà Nội - 2014
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan công trình này là của riêng tôi Các số l iê ̣u nêu trong luâ ̣n văn đều trung thƣ̣c , có nguồn gốc rõ ràng Nhƣ̃ng số liê ̣u , dẫn chƣ́ng trong luâ ̣n văn đảm bảo đô ̣ tin câ ̣y, chính xác
Bùi Xuân Tiến
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Lời đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn đến các thầy cô trong khoa Báo chí và Truyền thông , Trường ĐHKHXH&NV, Đa ̣i ho ̣c Quốc gia Hà
Nô ̣i Nhờ sự chỉ bảo dạy dỗ tận tình của các thầy, cô trong suốt quá trình học tập, rèn luyện từ thời sinh viên đại học ch o đến nay Quá trình học tập, rèn luyện đó giúp tôi nắm được những kiến thức cơ bản về chuyên ngành Đây là nền tảng cho tôi vận dụng để hoàn thiện luận văn này , đồng thời giúp tôi những kiến thức vững chắc cho công việc viết báo hiê ̣n nay
Qua đây, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy giáo hướng dẫn là PGS.TS Vũ Duy Thông , ngườ i đã cấp ý tưởng thực hiê ̣n đề tài , đã hướng dẫn tôi tận tình, luôn quan tâm, động viên tôi đưa ra cho tôi những ý kiến đóng góp xác đáng trong suốt quá trình làm luận văn
Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên, tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn để bảo vê ̣ trước hô ̣i đồng khoa ho ̣c
Tôi xin bày tỏ lòng thành kính tri ân tới tất cả các thầy cô , gia đình và bạn bè vì tất cả sự quan tâm và hỗ trợ đó
Trong quá trình thực hiê ̣n luâ ̣n văn , chắc chắn sẽ còn những thiếu sót, rất mong nhâ ̣n được những ý kiến đóng góp của thầy, cô và các ba ̣n
Xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 11 năm 2014
Tác giả luận văn
Bùi Xuân Tiến
Trang 5MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI VÀ DỰ ÁN NHÀ MÁY THỦY ĐIỆN SƠN LA 5
1.1 Phản biện xã hội và vai trò của báo chí trong thực hiện chức năng phản biện xã hội 5
1.1.1 Khái niệm phản biện va ̀ phản biê ̣n xã hội 5
1.1.2 Vai trò của phản biện xã hội 5
1.1.3 Vai trò của báo chí trong thực hiện hoạt động phản biện xã hội 5
1.2 Báo in trong hoạt động phản biện xã hội 5
1.2.1 Đặc trưng và vai trò của báo in trong hoạt động phản biện xã hội 5
1.2.2 Khái quát về các báo in được khảo sát 5
1.3 Dự án Nhà máy thủy điện Sơn La 5
1.3.1 Khái quát về Dự án Nhà máy thủy điện Sơn La 5
1.3.2 Vai trò của Nhà máy thủy điện Sơn La 5
Tiểu kết chương1 5
CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ CÁCH THỨC PHẢN B IỆN XÃ HỘI CỦA CÁC BÁO ĐƯỢC KHẢO SÁT 5
2.1 Chủ thể của hoạt động phản biện xã hội trên báo in 5
2.1.1 Đại biểu Quốc hội phản biện 5
2.1.2 Nhà báo phản biện 5
2.1.3 Giới trí thức phản biện 5
2.1.4 Độc giả phản biện 5
2.1.5 Kết quả của phản biện 5
2.2 Cách thức và nội dung phản biện xã hội trên báo in 5
2.2.1 Số lượng tin bài phản biện xã hội 5
2.2.2 Nội dung phản biện xã hội 5
2.2.3 Cách thức đưa tin, bài phản biện xã hội 5
2.2.4 Những kết quả đạt được từ phản biện xã hội 5
Trang 6Tiểu kết chương 2 5
CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ ĐỂ NÂNG CAO TÍNH PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA BÁO CHÍ 5
3.1 Những giải pháp để phát huy vai trò phản biện xã hội của báo chí 5
3.1.1 Giải pháp phát huy vai trò của cơ quan báo chí 5
3.1.2 Để phản biện xã hội trở thành một thói quen thường trực 5
3.2 Những khuyến nghị để nâng cao tính phản biện xã hội của báo chí 5
3.2.1 Đảm bảo quyền dân chủ và tự do ngôn luận 5
3.2.2 Đảm bảo quyền tiếp cận thông tin 5
3.2.3 Nâng cao mặt bằng dân trí 5
3.2.4 Xây dựng văn hóa phản biện xã hội 89
Tiểu kết chương 3 51
KẾT LUẬN 52
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 54
PHỤ LỤC 77
Trang 7
1
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Báo chí là loại hình hoạt động thông tin mang tính chính trị - xã hội,
ra đời do hoạt động khách quan của xã hội đã phát triển đến một trình độ nhất định, báo chí mang trong mình những chức năng to lớn đối với đời sống xã hội Một trong những chức năng đó là: giám sát quyền lực, thẩm định và phản biện xã hội
Dự án Nhà máy thủy điện Sơn La là một công trình mang tầm vóc quốc gia, giữ vị trí then chốt trong công tác đảm bảo cung cấp nguồn điện cho đất nước Là dự án khi thực hiện công tác đầu tư xây dựng cũng như trong quá trình xây dựng có nhiều vấn đề phức tạp cần có sự tham gia, đóng góp ý kiến và phản biện của nhiều bên
Báo chí - với chức năng phản biện xã hội của mình đã luôn theo sát những chă ̣ng đường của Dự án Nhà máy thủy điện Sơn La ngay từ khi còn mới thai nghén Thực tế, trong những năm qua, báo chí đã đóng góp một phần không nhỏ vào việc đáp ứng tiến đô ̣ và chất lượng xây dựng công trình Không chỉ có những thông tin phản ánh, đưa ra những nhận xét chung, báo chí phân tích, bình luận những mặt tích cực và những mặt còn hạn chế của công trình Nhà máy thủy điện Sơn La Việc phân tích yếu tố
kỹ thuật như Sơn La cao hay Sơn La thấp, vấn đề an toàn đập thủy điện, vấn đề động đất tại khu vực Tây Bắc hay việc di dân tái định cư với số lượng khổng lồ lên đến trên 20.000 hộ… cũng được báo chí bình luận , phân tích rất sâu sắc Đặc biệt, việc đưa tin, truyền tải chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước có tính chỉ đạo, định hướng dư luận trong việc xây dựng và phát triển Nhà máy thủy điện Sơn La đúng hướng, phù hợp xu thế phát triển của đất nước được báo chí kịp thời phản ánh
Trang 82
Chính vì vậy khi lựa chọn đề tài “Phản biện xã hội của báo in về
Dự án Nhà máy thủy điện Sơn La” (khảo sát báo: Thanh niên, Lao động
và Nông thôn ngày nay), người viết không chỉ đi vào khai thác, tìm hiểu về vai trò của Nhà máy thủy điện Sơn La mà tập trung vào phản biện xã hội của báo in về xây dựng một công trình trọng điểm quốc gia (ở đây là Nhà máy thủy điện Sơn La) với hi vọng cung cấp một cái nhìn toàn diện, khách quan và thực tế hơn đối với việc xây dựng những công trình trọng điểm quốc gia hiện nay trên nước ta được báo in phản ánh Qua việc phân tích này có thể hiểu rõ hơn chức năng phản biện xã hội trên báo in, một trong những hoạt động chủ yếu của truyền thông đại chúng
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Nghiên cứu về phản biện xã hội nói chung và phản biện xã hội trên báo chí nói riêng trong những năm gần đây nhận được nhiều sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, cho đến các nhà khoa học, giới trí thức
Tính đến thời điểm này có hàng loạt các bài nghiên cứu, những cuốn sách, những khóa luận, luận văn, viết về phản biện xã hội trên báo chí Tiến
sĩ Trần Đăng Tuấn đã có cuốn sách “Phản biện xã hội – những câu hỏi đặt
ra từ cuộc sống” (Nxb Đà Nẵng, 2006) Cuốn sách đã bàn đến nhiều vấn
đề đặt ra cho xã hội hiện đại và hầu hết các bài viết đều mang tính phản biện xã hội sâu sắc Ngoài 3 bài viết ở đầu và cuối cuốn sách có bàn khá kỹ đến phản biện xã hội, các bài còn lại là những bài báo của tác giả Tuy nhiên, tính phản biện xã hội của báo chí gần như không được đề cập trực tiếp trong cuốn sách này
Sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, cuốn sách “Tìm hiểu một số thuật ngữ trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng”
(Nxb Chính trị quốc gia, 2006) đã được ấn hành Cuốn sách đã bước đầu giải thích các khái niệm phản biện, phản biện xã hội, vai trò của phản biện
xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
Trang 93
Tác giả Nguyễn Hữu Hòe có cuốn sách “Phản biện xã hội về bảo vệ thiên nhiên và môi trường” (Nxb Khoa học và Kỹ thuật, 2009) Cuốn sách
dày 75 trang, trình bày được nhiều vấn đề khá sâu về phản biện xã hội và vị trí của nó trong xã hội Tuy nhiên, nội dung cuốn sách chủ yếu bàn về vấn
đề phản biện xã hội về bảo vệ thiên nhiên và môi trường…
Một số bài báo đề cập nhiều đến phản biện xã hội như: “Phản biện
xã hội” (Tạp chí Cộng sản) của tác giả Trần Đăng Tuấn; “Vai trò của phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay” (Tạp chí Lý luận chính trị) của tác giả Đỗ Văn Quân; “Báo chí và phản biện xã hội” (Tạp chí Người làm báo) của tác giả Nguyễn Quang A; “Phản biện xã hội” của GS Tương Lai (Tạp chí Tia sáng); “Phản biện và văn hóa phản biện” (Tạp chí Tuyên giáo) của tác giả Hữu Thọ; “Bốn đề xuất nhằm khơi thông phản biện xã hội” (Tạp chí Tia sáng) của
tác giả Phạm Duy Nghĩa
Đặc biệt, bài viết “Phản biện phải vì lợi ích quốc gia” (Thời báo Ngân
hàng) của tác giả Trần Bá Dung – Hội Nhà báo Việt Nam đã nêu bật được tầm quan trọng của báo chí trong việc thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội cũng như tầm quan trọng của phản biện xã hội đối với quốc gia, dân tộc Gần đây nhất, TS Đặng Thị Thu Hương – Khoa Báo chí và Truyền thông (Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội) có bài viết
“Về vai trò giám sát xã hội và phản biện xã hội của báo chí Việt Nam” (Tạp chí
Cộng sản) Bài viết đã thể hiện rõ quan điểm của tác giả khi nêu bật được chức năng giám sát, phản biện xã hội của báo chí, cơ chế và nguyên tắc giám sát, phản biện xã hội của báo chí Đặc biệt, bài viết đã nêu rõ được giải pháp để báo chí thực hiện tốt chức năng phản biện, giám sát xã hội
Cùng với đó là một số khóa luận, luận văn, luận án liên quan đến đề tài của Khoa Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học K.H.X.H và N.V
(Đại học Quốc gia Hà Nội) như: “Tính phản biện xã hội của tác phẩm báo chí Việt Nam qua loạt bài về vấn đề trùng tu các di sản trên báo Tuổi trẻ
Trang 104
TP.HCM” của Tô Thị Thúy Na; “Tính phản biện của tác phẩm báo chí Việt Nam qua loạt bài Đêm trước đổi mới trên báo Tuổi trẻ TP.HCM năm 2005” của tác giả Phan Văn Kiền; “Ý nghĩa phản biện xã hội của bài bình luận ngắn trên trang nhất báo Thanh niên, Tuổi trẻ” của tác giả Hà Lệ Giang; “Phản biện xã hội về đổi mới giáo dục tiểu học trên báo in Việt Nam hiện nay” của tác giả Trần Thị Hoa…
Tuy nhiên, đề tài “Phản biện xã hội của báo in về Dự án Nhà máy thủy điện Sơn La” là công trình đầu tiên, chưa có một công trình nghiên
cứu khoa học, khóa luận tốt nghiệp đại học hay luận văn thạc sỹ nào nghiên cứu
Một số tài liệu của ngành Điện như: “Khoa học và công nghệ Điện lực nền tảng cho sự phát triển bền vững”, Nxb Thanh Niên, Tập Đoàn Điện lực Việt Nam (2012 – lưu hành nội bộ); “Thủy điện Sơn La - trọn vẹn niềm tin”, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (2012); “Thủy điện Sơn La – kỳ tích 1.800 ngày đêm”, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (2010 – lưu hành nội bộ)…
Những đề tài, tài liệu nêu trên có tính chất tham khảo giúp cho nghiên cứu làm rõ được tính phản biện xã hội qua báo in về những mặt tích cực, tiêu cực và hệ lụy để lại cần giải quyết khi thực hiện Dự án Nhà máy thủy điện Sơn La
3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
a) Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và khảo sát thực tiễn Phản biện xã hội của báo in về Dự án Nhà máy thủy điện Sơn La, luận văn chỉ ra được thực trạng, đề xuất các phương hướng cụ thể nhằm tăng cường vai trò, tác động của báo chí trong việc phản biện xã hội về Dự án Nhà máy thủy điện Sơn
La nói riêng và các công trình trọng điểm quốc gia nói chung trên đất nước Việt Nam
b) Nhiệm vụ nghiên cứu
Trang 115
DANH MU ̣C TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Nguyễn Trần Bạt (2010), Đối thoại với tương lai, Nxb Hội Nhà văn
Hà Nội, Hà Nội
2 Nguyễn Văn Dũng (2011), Báo chí truyền thông hiện đại (từ hàn lâm đến đời thường), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
3 Đức Dũng (2000), Viết báo như thế nào, Nxb Văn hóa – Thông tin,
Hà Nội
4 Ngô Văn Dụ, Hồng Hà, Trần Xuân Giá (2006), Tìm hiểu mốt số thuật ngữ trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
5 Hà Minh Đức (chủ biên) (2001), Báo chí – Những vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
6 Đỗ Xuân Hà (1999), Báo chí với thông tin quốc tế, Nxb Đại học
Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
7 Vũ Quang Hào (2000), Ngôn ngữ báo chí, Nxb Đại học Quốc gia Hà
Nội, Hà Nội
8 Nguyễn Quang Hòa (2002), Phóng viên và tòa soạn, Nxb Văn hóa –
Thông tin, Hà Nội
9 Hoàng Ngọc Hiến (1999), Năm bài giảng về thể loại, Nxb Giáo dục,
Hà Nội
10 Đỗ Quang Hưng (2000), Lịch sử Báo chí Việt Nam từ 1865 – 1945,
Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
11 Phạm Thành Hưng (2007), Thuật ngữ Báo chí – Truyền thông, Nxb
Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
12 Đinh Văn Hường (2006), Các thể loại báo chí thông tấn, Nxb Đại
học Quốc Gia Hà Nội, Hà Nội
13 Phan Văn Kiền (2012), Phản biện xã hội của tác phẩm báo chí Việt Nam qua một số sự kiện nổi bật, Nxb Thông tin và Truyền thông, Hà Nội
14 Nguyễn Lân (2000), Từ điển từ và ngữ Việt Nam, Nxb Thành phố
Hồ Chí Minh, Thành phố Hồ Chí Minh
Trang 126
15 Nhiều tác giả (2005), Thể loại báo chí, Nxb Đại học Quốc gia Hà
Nội, Hà Nội
16 Hà Huy Phượng (2006), Tổ chức nội dung thiết kế, trình báy báo in,
Nxb Lý luận Chính trị, Hà Nội
17 Trần Quang (2005), Các thể loại báo chí chính luận, Nxb Đại học
Quốc gia Hà Nội
18 Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang (2005), Cơ sở lý luận báo chí truyền thông, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
19 Hữu Thọ (2002), Công việc của nguời viết báo, Nxb Đại học Quốc
gia Hà Nội, Hà Nội
20 Chu Thượng (2002), Chiếc roi trong tâm tưởng, Nxb Hội Nhà văn,
Hà Nội
21 Trần Đăng Tuấn (2006), Phản biện xã hội- Những câu hỏi đặt ra từ cuộc sống, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng
22 Nguyễn Như Ý (1998), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Văn hóa – Thông
tin, Hà Nội
23 Mai Quỳnh Nam (1995), Dư luận xã hội – mấy vấn đề lý luận và phương pháp nghiên cứu, Tạp chí xã hội học, số 1, tr3-8
24 Mai Quỳnh Nam (1996), Truyền thông đại chúng và dư luận xã hội,
Tạp chí xã hội học, số 1, tr3-7
25 Mai Quỳnh Nam (2000), Về đặc điểm và tính chất của giao tiếp đại chúng, Tạp chí xã hội học, số 2, tr8-10
26 Trần Thị Hoa, Phản biện xã hội về đổi mới Giáo dục tiểu học trên báo in Việt Nam hiện nay, Luận văn Thạc sĩ, Hà Nội, 2013
27 Nguyễn Văn Hồng, Nghiên cứu sự thích ứng với điều kiện sống mới của dân di cư vùng thủy điện Sơn La, Luận án Tiến sỹ Tâm lý học,
Hà Nội, 2012
28 Minh Thị Thúy Hường, Báo chí với vấn đề kiểm soát quyền lực và phản biện xã hội, Luận văn Thạc sĩ, Hà Nội, 2012
29 Mai Quỳnh Nam (2000), Về vấn đề nghiên cứu hiệu quả truyền thông đại chúng, Tạp chí Xã hội học, số 4, tr.21-15