Các biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự việt nam

Tại Việt Nam, việc áp dụng các biện pháp tư pháp hình sự vào thực tiễn đang đặt ra rất nhiều vấn đề cần được nghiên cứu và giải đáp để có thể hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung và p

Các biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự

Việt Nam Lưu Thị Thu Hương

Khoa Luật Luận văn Thạc sĩ ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự; Mã số: 60 38 01 04

Người hướng dẫn: PGS.TS Trịnh Quốc Toản

Năm bảo vệ: 2014

Keywords Luật hình sự; Tố tụng hình sự; Tư pháp

Content

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Xã hội ngày càng phát triển, con người ngày càng có nhiều nhu cầu cấp thiết hơn việc

ăn, ở, mặc… mà còn giải trí, giao lưu xã hội Sự mở rộng một cách đa dạng các mối quan hệ hiện nay không chỉ mang đến những thành tựu về khoa học xã hội, kinh tế - chính trị, đồng thời lại mang đến những mặt tiêu cực, lối sống cực đoan, và kết quả tất yếu là tình hình tội phạm ngày càng phức tạp Trước tình hình thực tế đó, Nhà nước đã áp dụng rất nhiều các chế tài trong pháp luật hình sự để kiểm soát và hạn chế tội phạm, trong đó không thể không kể đến các biện pháp tư pháp hình sự

Tại Việt Nam, việc áp dụng các biện pháp tư pháp hình sự vào thực tiễn đang đặt ra rất nhiều vấn đề cần được nghiên cứu và giải đáp để có thể hoàn thiện hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng Thực tiễn cho thấy, việc áp dụng các chế tài hình sự còn chưa mang lại những hiệu quả thiết thực đối với phòng chống tội phạm Việc xem xét hành vi phạm tội và quyết định hình phạt hay biện pháp tư pháp đối với người phạm tội, nhất là người chưa thành niên phạm tội cần được quan tâm đến một cách sát sao hơn

Vì những lý do trên cũng như quan tâm đến xu hướng pháp luật hình sự thế giới mà Đảng và Nhà nước ta có những quyết sách kịp thời trong cải cách hệ thống tư pháp và hiệu quả của việc áp dụng biện pháp tư pháp hình sự là rất cần thiết Sự ra đời của Nghị quyết số 08-NQ/TW về cải cách tư pháp ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị; Nghị quyết số 48-08-NQ/TW về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 ngày 24/5/2005 của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 49/2005/NQ-QH 11 về chương trình xây dựng Luật, Pháp lệnh năm 2006 ngày 19/11/2005 của Quốc hội cũng như việc sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 1999 (năm 2009) đã thể hiện rất rõ xu hướng này

Toàn bộ những phân tích và dẫn chứng trong việc áp dụng biện pháp tư pháp hình sự đều trên cơ sở thực tiễn, nhằm tìm ra giải pháp hoàn thiện pháp luật cũng như cải cách tư pháp

làm cho việc nghiên cứu đề tài "Các biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Việt Nam"

trong thời điểm hiện nay đạt được hiệu quả cao

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Dưới góc độ pháp lý, trong thời gian qua các biện pháp tư pháp hình sự đã được quan tâm rất nhiều và đề cập đến trong pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự cũng như pháp luật thi hành án hình sự

Nhưng trước đây, chưa có bất cứ công trình khoa học nào nghiên cứu sâu sắc về việc này, các nhà làm luật trước đó, chỉ đặt ra các quy định mang tính chất ước lệ Những đề tài nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung:

- Các biện pháp tư pháp trong Bộ luật Hình sự năm 1999 và vấn đề hoàn thiện Bộ luật

Tố tụng hình sự về trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp đó, của TS Phạm Hồng Hải, Tạp chí

luật học, số 5/2000

- Thi hành các biện pháp tư pháp không phải là hình phạt, của Hồ Sĩ Sơn, Tạp chí Nhà

nước và pháp luật, số 04/2004

- Vai trò của gia đình trong việc thi hành các hình phạt không tước tự do và các biện

pháp tư pháp, của TS Trần Quang Tiệp, Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 02/2004

- Tăng cường năng lực hệ thống tư pháp người chưa thành niên tại Việt Nam, Thông tin

khoa học chuyên đề, Viện khoa học pháp lý, 2000

- Những vấn đề lý luận và thực tiễn về tư pháp hình sự với người chưa thành niên phạm

tội, của Đỗ Thị Phượng, Bùi Đức Lợi, Đề tài nghiên cứu cấp trường, Đại học Quốc gia Hà Nội,

Hà Nội, 2005

- Tư pháp hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội những khía cạnh tội phạm

học, của TSKH.PGS Lê Cảm - ThS Đỗ Thị Phượng, Tạp chí tòa án nhân dân, số 22/2004

Đến Luật Thi hành án hình sự năm 2010, việc thi hành đã được quy định một cách cụ thể, rõ ràng nhưng chưa được áp dụng một cách triệt để và hiệu quả

Vì thế, ở luận văn này, đề tài tập trung nghiên cứu các khía cạnh của pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự và pháp luật thi hành án hình sự đối với các biện pháp tư pháp hình sự; cũng như thực tiễn áp dụng các biện pháp tư pháp này Thông qua đó, việc nghiên cứu các vấn

đề này sẽ giúp chúng ta có cách tiếp cận toàn diện hơn trong việc áp dụng các biện pháp tư pháp, giúp chúng ta hiểu rõ và thực thi chúng một cách có hiệu quả hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Mục đích

Trên cơ sở làm rõ các vấn đề lý luận, cùng với việc áp dụng biện pháp tư pháp trong thực tiễn, luận văn đi sâu phân tích từ nhiều khía cạnh khác nhau về biện pháp tư pháp hình sự: quy định pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự, pháp luật thi hành án hình sự, xu hướng, cũng như nguyên nhân và điều kiện áp dụng, việc áp dụng trên thực tiễn Từ sự phân tích này, tác giả luận văn

đã đề xuất một số giải pháp cho việc áp dụng các biện pháp tư pháp phù hợp pháp luật, thực tiễn, cũng như xu hướng quốc tế và thực trạng tại Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được những mục đích nêu trên, luận văn có nhiệm vụ chủ yếu là:

- Phân tích làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về các biện pháp tư pháp trong pháp luật hình

sự như: Khái niệm, đặc điểm, mục đích, bản chất và điều kiện áp dụng của các biện pháp tư pháp

- Phân tích các quy định pháp luật về các biện pháp tư pháp trong pháp luật tố tụng hình

sự, pháp luật về thi hành án hình sự cũng như thực tiễn áp dụng chúng

- Rút ra các điểm hạn chế của việc áp dụng, thi hành chúng trong thực tiễn cũng như các nguyên nhân của các hạn chế đó

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn là vấn đề về lý luận và thực tiễn của việc

áp dụng các biện pháp tư pháp hình sự Những vấn đề này được nghiên cứu trên cơ sở các quy

định pháp luật hình sự, quy định pháp luật về tố tụng hình sự, quy định pháp luật về thi hành án hình sự, cũng như các quan điểm về chính sách của Đảng và Nhà nước, cũng như xu hướng áp dụng tại Việt Nam trong thời gian tới và trên thế giới

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn này là lý luận về các biện pháp tư pháp hình sự trong pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự và pháp luật về thi hành án hình sự Đồng thời, luận văn còn nghiên cứu trên cơ sở của việc áp dụng thực tiễn các quy định pháp luật hình sự và thi hành biện pháp tư pháp hình sự

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Do tính phức tạp và rộng lớn của vấn đề nên luận văn chỉ giới hạn nghiên cứu các vấn

đề lý luận, cũng như hoạt động áp dụng và thi hành các biện pháp tư pháp hình sự trong thực tiễn Các hoạt động khác đều không thuộc phạm vi nghiên cứu của luận văn này

Về thực tiễn, luận văn giới hạn nghiên cứu các nội dung nêu trên trong pháp luật hình sự hiện hành để tìm ra những điểm cơ bản trong thực tiễn đó Tuy nhiên do nguồn tài liệu còn hạn chế, nên nhiều dữ liệu còn chưa được cập nhật một cách hoàn chỉnh Những số liệu được thống

kê trong luận văn này là từ các bản án từ trong 05 năm trở lại đây

5 Phương pháp nghiên cứu đề tài

Trên cơ sở lý luận của việc nghiên cứu và quán triệt chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về chính sách hình sự, so sánh đối chiếu với pháp luật thực định, luận văn đã sử dụng, kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau

Đó là các phương pháp: tổng hợp, phân tích, so sánh, thống kê về việc áp dụng biện pháp tư pháp hình sự trong thực tiễn trên cả tư tưởng, quy định vật chất, cũng như quy định hình thức và việc áp dụng trên thực tiễn (thi hành án hình sự về biện pháp tư pháp)

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài nghiên cứu

6.1 Về mặt lý luận

Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên đi sâu nhằm kiến nghị việc áp dụng và thi hành các biện pháp tư pháp hình sự trong thực tiễn góp phần hoàn thiện các biện pháp tư pháp này trong pháp luật hình sự Việt Nam

Kết quả nghiên cứu đề tài có thể làm rõ thêm các quan điểm lý luận khoa học về định hướng áp dụng biện pháp tư pháp này Ngoài ra kết quả nghiên cứu đề tài còn có thể dùng làm tài liệu tham khảo, phục vụ cho việc nghiên cứu, học tập khoa học luật hình sự, luật tố tụng hình

sự, luật thi hành án hình sự

6.2 Về mặt thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể là ý kiến hữu ích trong hoạt động lập pháp và hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự, pháp luật thi hành án hình sự trong việc đấu tranh phòng chống tội phạm cũng như giáo dục, cải tạo người phạm tội nói chung

và người chưa thành phạm tội chưa thành niên nói riêng ở nước ta Đồng thời, đây cũng là tài liệu có thể làm căn cứ sửa đổi pháp luật hiện hành và tiến đến hoàn thiện hệ thống tư pháp hình

sự trong tương lai

Tóm lại, đây là công trình nghiên cứu về cả lý luận và thực tiễn của biện pháp tư pháp hình sự Luận văn phân tích một cách cụ thể và toàn diện các quy định của pháp luật hình sự về biện pháp tư pháp hình sự Phân tích, đánh giá chi tiết từng điều kiện, đặc điểm của các biện pháp tư pháp hình sự đồng thời có sự so sánh, đối chiếu với pháp luật quốc tế, nghiên cứu nhằm đưa

ra các giải pháp kiến nghị, hoàn thiện các quy định với việc xử lý người phạm tội bằng biện pháp

tư pháp, từ đó nâng cao và tăng cường hiệu quả áp dụng của pháp luật góp phần đẩy mạnh công tác đấu tranh phòng và chống tội phạm

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề chung về các biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Việt

Nam

Chương 2: Các biện pháp tư pháp theo luật hình sự Việt Nam và thực tiễn áp dụng Chương 3: Nhu cầu, quan điểm và các giải pháp hoàn thiện quy định về các biện pháp tư

pháp trong luật hình sự Việt Nam và nâng cao hiệu quả áp dụng

References

1 Lê Cảm (2004), Luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội,

Hà Nội

2 Lê Cảm (2005), Những vấn đề cơ bản trong khoa học luật hình sự (phần chung), Nxb Đại

học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội

3 Lê Cảm - Đỗ Thị Phượng (2004), "Tư pháp hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội

những khía cạnh tội phạm học", Tòa án nhân dân, (22), tr 28 - 34

4 Lê Cảm, (1999), Hoàn thiện pháp luật hình sự Việt Nam trong giai đoạn xây dựng Nhà nước

pháp quyền (Một số vấn đề cơ bản của Phần chung), Nxb công an nhân dân, Hà Nội

5 Chính phủ (2008), Tờ trình số 155/TTr-CP ngày 09/10 về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một

số điều của Bộ luật Hình sự năm 1999, Hà Nội

6 Nguyễn Cường (1988), "Một số vấn đề hình phạt tiền và tịch thu tài sản", Tòa án nhân dân,

(2), tr 18 -22

7 Đảng Cộng sản Việt Nam (2002), Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01 của Bộ Chính trị về

một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới, Hà Nội

8 Đảng Cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết số 48-NQ/TW ngày 24/5 của Bộ Chính trị về

chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, Hà Nội

9 Đảng Cộng sản Việt Nam (2005), Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6 của Bộ Chính trị về

chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, Hà Nội

10 Phạm Hồng Hải (2000), "Các biện pháp tư pháp trong Bộ luật Hình sự năm 1999 và vấn đề

hoàn thiện Bộ luật Tố tụng hình sự về trình tự, thủ tục áp dụng các biện pháp đó", Luật học,

(5), tr 31-36

11 Nguyễn Ngọc Hoàn (1991), Tội phạm trong luật hình sự Việt Nam, Nxb Công an nhân dân,

Hà Nội

12 Hồ Trọng Ngũ (2002), Một số vấn đề cơ bản về chính sách hình sự dưới ánh sáng Nghị quyết

Đại hội IX của Đảng, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

13 Đỗ Thị Phượng, Bùi Đức Lợi (2005), Những vấn đề lý luận và thực tiễn về tư pháp hình sự

với người chưa thành niên phạm tội, Đề tài khoa học cấp trường, Đại học quốc gia Hà Nội

14 Đinh Văn Quế (2000), Bình luận khoa học Bộ luật Hình sự năm 1999 - Phần chung, Nxb

Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố Hồ Chí Minh

15 Quốc hội (1946), Hiến pháp, Hà Nội

16 Quốc hội (1959), Hiến pháp, Hà Nội

17 Quốc hội (1980), Hiến pháp, Hà Nội

18 Quốc hội (1985), Bộ luật Hình sự, Hà Nội

19 Quốc hội (1992), Hiến pháp, Hà Nội

20 Quốc hội (1999), Bộ luật Hình sự, Hà Nội

21 Quốc hội (2001), Hiến pháp (sửa đổi, bổ sung), Hà Nội

22 Quốc hội (2009), Bộ luật Hình sự (sửa đổi, bổ sung), Hà Nội

23 Quốc hội (2010), Luật Thi hành án hình sự, Hà Nội

24 Hồ Sĩ Sơn (2004), "Thi hành các biện pháp tư pháp không phải là hình phạt", Nhà nước và pháp luật, (4), tr 11-18

25 Tòa án nhân dân tối cao (1976), Tập hệ thống hóa luật lệ về tố tụng hình sự, Hà Nội

26 Tòa án nhân dân tối cao (2008), Báo cáo tổng kết công tác năm 2008 và phương hướng

nhiệm vụ năm 2009, Hà Nội

27 Tòa án nhân dân tối cao (2009), Báo cáo tổng kết công tác năm 2008 và phương hướng

nhiệm vụ năm 2010, Hà Nội

28 Trịnh Quốc Toản (2009), "Khái niệm và đặc điểm của hình phạt bổ sung trong Luật hình

sự", Khoa học (Luật học), (25) tr 49-61

29 Trung tâm Nghiên cứu Quyền con người - Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (1998),

Các văn kiện quốc tế về quyền con người, Nxb chính trị quốc gia, Hà Nội

30 Trường Đại học Luật Hà Nội (2001), Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, Nxb Công an nhân

dân, Hà Nội

31 Đào Trí Úc (1994), Tội phạm học, Luật hình sự và Luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb chính

trị quốc gia, Hà Nội

32 Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp (2006), Từ điển Luật học, Nxb Tư pháp, Hà Nội

33 Viện Ngôn ngữ học (2003), Từ điển Tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng

34 Vụ Pháp luật Hình sự - Hành chính, Bộ Tư pháp (2006), Bảo vệ quyền của người chưa thành

niên trong pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, Nxb Tư pháp, Hà Nội

35 Trần Quang Tiệp (2004), "Vai trò của gia đình trong việc thi hành các hình phạt không tước

tự do và các biện pháp tư pháp", Nhà nước và pháp luật, (2), tr 12-17

36 Viện khoa học pháp lý (2000), "Tăng cường năng lực hệ thống tư pháp người chưa thành

niên tại Việt Nam", Thông tin khoa học pháp lý, (Số chuyên đề)