Bài giảng chi tiết môn CTXH với gia đinh.

Bài giảng chi tiết môn công tác xã hội với gia đình dành cho giảng viên, sinh viên khoa xã hội học, khoa tâm lý giáo dục chuyên ngành công tác xã hội. bài giảng khá chi tiết và đẩy đủ giúp người đọc hình dung rõ được yêu cầu, nội dung môn học.

DUYỆT CỦA HỘI ĐỒNG KHOA HỌC KHOA

TS Nguyễn Thị Trâm Anh ThS Bùi Văn Vân

ĐỀ CƯƠNG BÀI GIẢNG CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI GIA ĐÌNH

2 Môn học trước: Nhập môn CTXH; CTXH với cá nhân

3 Môn học tiếp theo: Các học phần chuyên ngành CTXH

4 Mục tiêu của học phần

Sau khi kết thúc môn học, người học có thể:

- Về kiến thức: người học phân tích được vai tr của hôn nhân và gia đình;

các giai đoạn phát triển của gia đình; văn hóa gia đình Việt Nam; ngu n gốc, các yếu tố ảnh hưởng đến gia đình; trình bày được các lý thuyết tiếp cận trong CTXH với gia đình, tiến trình và kỹ năng can thiệp trong CTXH với gia đình

- Về kỹ năng: sinh viên có thể nhận diện, phân tích, đánh giá các vấn đề của

gia đình thân chủ, t đó xây d ng kế hoạch can thiệp và tư vấn các dịch vụ h trợ phù hợp

- Về thái độ: người học ý th c được vai tr của nhân viên CTXH trong quá

trình tác nghiệp, có thái độ đúng m c và chuyên nghiệp khi làm việc

5 Phương pháp đánh giá học phần:

 Bài kiểm tra: 20%

 Thảo luận nhóm, bài tập: 20%

 Thi cuối kỳ: 60%

6 Tài liệu học tập

Lê Thị Lâm (2015) “Tập bài giảng Công tác xã hội với gia đình” Trường ĐHSP Đà Nẵng

[1] Nguyễn Thị Thanh Hương, Nguyễn Lê Trang (2011) “Bài giảng Công tác

xã hội với gia đình và trẻ em” Trường ĐH Lao động – Xã hội

[2] Nguyễn Thị Thái Lan, Bùi Xuân Mai (2014) “Giáo trình Công tác xã hội

với cá nhân và gia đình” NXB Lao động – Xã hội

7 Nội dung chi tiết

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI GIA ĐÌNH

I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ GIA ĐÌNH

1 Khái niệm về gia đình và phân loại gia đình

1.1 Khái niệm gia đình

Trong dân tộc Việt Nam nói chung và người Việt nói riêng, gia đình là phạm trù xã hội để chỉ một cộng đ ng nhỏ, một nhóm xã hội hình thành trên cơ sở hôn nhân và huyết thống; một đơn vị xã hội, một tế bào xã hội; một mắt xích trong chu i liên hệ cá nhân-gia đình-làng-nước; một thiết chế xã hội cơ bản; một đơn vị đạo đ c, văn hoá, tín ngưỡng Gia đình là một khái niệm mở, tùy địa v c, tộc người, lịch sử hay tùy góc độ quan tâm khác nhau mà có những cách định nghĩa khác nhau

Dưới góc độ pháp luật, gia đình được xem là một thiết chế xã hội d a trên

cơ sở kết hợp những thành viên khác giới thông qua hôn nhân để th c hiện các

ch c năng của nó Các thành viên trong gia đình gắn bó với nhau về trách nhiệm

và quyền l c, giữa họ có s ràng buộc có tính pháp lý được nhà nước th a nhận và bảo vệ

Theo luật hôn nhân gia đình “Gia đình là tập hợp những người gắn bó với

nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh

các nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau”

Gia đình được xem như là một nhóm người liên kết với nhau bởi mối quan

hệ thân thuộc máu mủ, họ hàng T n tại gia đình hạt nhân và gia đình mở rộng Gia đình hạt nhân là gia đình chỉ có hai thế hệ bao g m bố mẹ và các con Gia đình mở rộng là gia đình có nhiều thế hệ như ông bà, bố mẹ, con cái và cháu chắt…Cấu trúc của gia đình thay đổi cùng với những biến đổi của xã hội Trong xã hội hiện đại, loại hình gia phổ biến là gia đình hạt nhân

Như vậy, khi bàn về khái niệm gia đình, người ta đề cập tới một nhóm xã hội có mối quan hệ tương tác nhưng điểm khác biệt so với các nhóm xã hội khác là

ở mối quan hệ hôn nhân, huyết thống hay con nuôi và thường có liên quan về tài chính

1.2 Phân loại gia đình

Có nhiều cách để phân loại gia đình, tuy nhiên trong tài liệu này gia đình sẽ được phân loại d a vào quy mô gia đình và d a vào chất lượng và khả năng gánh vác vai tr của gia đình

D a vào quy mô, gia đình có thể được phân loại như sau:

Gia đình nhỏ - gia đình hai thế hệ hoặc gia đình hạt nhân

Là nhóm người thể hiện mối quan hệ của ch ng và vợ với các con, hay là mối quan hệ của một người vợ hoặc một người ch ng với các con Do vậy, cũng có

thể có gia đình nhỏ đầy đủ và gia đình nhỏ không đầy đủ Gia đình nhỏ đầy đủ là

loại gia đình ch a trong nó đầy đủ các mối quan hệ (ch ng, vợ, các con); ngược lại, gia đình nhỏ không đầy đủ là loại gia đình trong nó không đầy đủ các mối quan

hệ đó, nghĩa là trong đó chỉ t n tại quan hệ giữa người vợ với người ch ng hoặc mối quan hệ của người bố hoặc người mẹ với các con Gia đình nhỏ là dạng gia

đình đặc biệt quan trọng trong đời sống gia đình Nó là kiểu gia đình của tương lai

và ngày càng phổ biến trong xã hội hiện đại và công nghiệp phát triển

Gia đình lớn- gia đình truyền thống hay gia đình đa thế hệ

Khái niệm gia đình lớn- gia đình đa thế hệ được diễn giải khác nhau theo thời gian Dạng cổ điển của gia đình lớn là gia đình trưởng lớn, có đặc tính tổ ch c chặt chẽ Nó liên kết ít nhất là vài gia đình nhỏ và những người độc thân khác Các thành viên trong gia đình được xếp đặt trật t theo ý muốn của người lãnh đạo gia đình- thường là người đàn ông cao tuổi nhất trong gia đình Ngày nay, gia đình lớn thường chỉ g m cặp vợ ch ng, con cái của họ và bố mẹ của họ Trong gia đình này, quyền hành không nắm giữ bởi người lớn tuổi nhất

Xét về chất lượng, khả năng đảm trách vai tr của gia đình với cá nhân và xã hội, gia đình có thể được chia thành 2 loại: Gia đình “khỏe mạnh” hay c n gọi là gia đình “lành mạnh” và gia đình “không khoẻ mạnh” hay c n gọi là gia đình

“không lành mạnh”

Gia đình “khỏe mạnh” hay gia đình “lành mạnh”

Có nhiều cách hiểu về gia đình “khỏe mạnh” Tiếp cận ở góc độ tâm lý, tiến

sỹ Bùi Thị Xuân Mai, trong tài liệu “giáo trình tham vấn” (2008), “Gia đình khỏe mạnh” là “ám chỉ tới s khỏe mạnh về tình thần ch không phải thể chất”

Theo Carl whitaker, “gia đình khỏe mạnh là một gia đình vẫn tiếp tục phát triển mặc dù trong đó những rối loạn đã xảy ra” (Võ văn Bản, 2002)

Trong tài liệu này, khái niệm về “gia đình khỏe mạnh” không chỉ nhấn mạnh vào đời sống tinh thần của gia đình mà đề cập tới nhiều khía cạnh về đời sống xã hội, tinh thần và vật chất, tất cả những yếu tố tạo nên s c mạnh của gia đình để giúp gia đình không rơi vào tình trạng một gia đình “có vấn đề”, hay gia đình

“không khỏe mạnh” Do vậy, “gia đình khỏe mạnh” là gia đình mà trong đó các thành viên th c hiện được đầy đủ các ch c năng xã hội đối với bản thân, gia đình

và xã hội Đ ng thời, là gia đình có khả năng điều h a được các mối quan hệ tích

c c giữa các thành viên trong gia đình và đó là một gia đình không mắc phải các vấn nạn xã hội

Đối lập với gia đình “khỏe mạnh” là gia đình “không khỏe mạnh” hay c n gọi là gia đình “có vấn đề” Cũng như đã đề cập ở trên, khi đề cập tới gia đình

“không khỏe mạnh”, tài liệu này không chỉ nhấn mạnh về vấn đề tâm lý tinh thần của các thành viên gia đình mà cho rằng có nhiều yếu tố khác để chỉ ra đó là một gia đình “không khỏe mạnh” Do vậy, nói một cách tóm lược: gia đình “không khỏe mạnh” là gia đình có khó khăn về việc đáp ng các nhu cầu cơ bản của gia đình và thường mắc phải những vấn nạn xã hội mà bản thân họ không t giải quyết được

2 Đặc trƣng của gia đình Việt Nam

- Gia đình người Việt mang nhiều nét đặc thù Á Đông, độc đáo, khác gia đình phương Tây, chịu ảnh hưởng mạnh của Khổng giáo: chẳng hạn, trọng nam khinh nữ, con trai nối dõi tông đường nhằm lưu truyền n i giống và thờ phụng tổ tiên, nhớ ơn sinh thành của tổ tiên Vấn đề d ng dõi, nối dõi rất được coi trọng, bởi chỉ có con trai mang họ bố

- Đề cao tính cộng đ ng: chịu ảnh hưởng đặc trưng của cộng đ ng nông thôn Việt Nam, các gia đình Việt Nam thường có tinh thần vì lợi ích chung, v a coi trọng đúng m c vai tr cá nhân; v a coi trọng tập thể gia đình; v a tôn trọng giới hạn t do cá nhân Tuy nhiên, rất dễ nhận thấy tính cộng đ ng, tính tập thể thường lấn át

- Tình nghĩa trong gia đình người Việt được đề cao (tình nghĩa cha con, mẹ con, vợ ch ng, tình nghĩa giữa gia đình với họ tộc, hàng xóm láng giềng) Đó là văn hoá nghĩa tình rất Á Đông

- Gia đình người Việt thuộc loại gia đình phụ quyền, biểu hiện ở thái độ trọng nam: con cái truyền theo d ng bố và mang tộc danh phía bố (nối dõi, nối họ;

đẻ con gái sẽ "mất họ" ) Tuy nhiên, tính chất phụ quyền này, nhiều khi chỉ mang tính đối ngoại, hình th c

- Gia đình người Việt c n nổi lên tính chất gia tộc, d ng họ (quan hệ huyết thống), một cộng đ ng lớn hơn, có nhà thờ họ, có tộc ước, gia phong, gia phạm, gia lễ, gia quy t c là s gắn bó chặt chẽ quan hệ nhà -tộc họ-làng, nước

Những đặc điểm trên của gia đình người Việt xuất hiện ở tất cả các loại hình gia đình: gia đình hạt nhân và gia đình mở rộng, gia đình truyền thống và gia đình hiện đại, gia đình đầy đủ và gia đình không đầy đủ, gia đình nông thôn và gia đình

đô thị Với tư cách là một tế bào xã hội, gia đình tổng hoà nhiều mối quan hệ xã hội đa chiều, biểu hiện những giá trị văn hoá đầy s c sống, với phong vị Á Đông độc đáo

3 Các vấn đề thường gặp trong các gia đình Việt Nam

Vấn đề của gia đình mà các nhân viên xã hội thường hay nhận thấy rất đa dạng Một trong số các nguyên nhân đó có thể được xem như là s xuất hiện của các s kiện gia đình trong khoảng thời gian gia đình t n tại Những s kiện đó xuất hiện có thể bắt ngu n t những s thay đổi hoặc do s khác biệt về tuổi tác giới tính của các thành viên gia đình Một số s kiện xuất hiện do s tác động của các yếu tố bên ngoài Có năm nhóm nguyên nhân dẫn đến các vấn đề của gia đình: việc

th c hiện trách nhiệm của các thành viên, s mất mát, suy giảm đạo đ c, suy giảm đạo đ c đ ng hành với s mất mát, và s thay đổi vị trí

- Việc th c hiện trách nhiệm của các thành viên gia đình, chẳng hạn như thành lập gia đình, có thai (theo ý muốn hoặc không theo ý muốn), s quay trở lại của một người đã t ng xa gia đình lâu năm, có thêm cha dượng, mẹ kế hoặc s tái

h a nhập của gia đình…

- S mất mát: khi trong gia đình có người chết, có người nhập viện vì ốm đau, có người bỏ nhà đi, phải tạm xa nhà do nơi làm việc xa, hoặc người vợ bắt đầu

đi làm…

- Giảm sỳt trong chi tiờu gia đỡnh: khụng nhận được s h trợ, hoặc giảm thu nhập hoặc mất việc, cú người nghiện rượu hoặc nghiện ma tỳy, lệch lạc hành vi dẫn đến chi tiờu tốn kộm

- Suy giảm đạo đ c cựng với s mất mỏt hoặc t cụ lập: do cú thai ngoài hụn nhõn, chạy trốn hoặc xa lỏnh, li dị hoặc ly thõn, vào tự, t tử hoặc giết người, nhập viện vỡ s c khỏe thể chất và tõm thần…

- S thay đổi địa vị, vị trớ vai tr : cú thể nhanh chúng trở nờn giàu cú hoặc nghốo đúi do một s kiện nào đú, chuyển sang nhà mới hoặc địa bàn dõn cư mới,

s thay đổi vai tr của phụ nữ trong gia đỡnh, hay s trưởng thành của cỏc thành viờn…

Ngoài ra, cỏc vấn đề của gia đỡnh mà cỏc gia đỡnh Việt nam hiện nay thường gặp phải c n cú thể chia thành cỏc nhúm sau: nhúm vấn đề liờn quan đến tỡnh cảm gắn bú và quyền l c hay c n gọi là cấu trỳc gia đỡnh, nhúm vấn đề liờn quan tới khả năng tiếp cận hệ thống ngu n l c t bờn ngoài để đỏp ng nhu cầu tối thiểu của cỏc thành viờn gia đỡnh và nhúm liờn quan tới s hiểu biết, thiếu kiến th c kĩ năng kĩ thuật chuyờn mụn để cỏc thành viờn th c hiện tốt vai tr của mỡnh

- Nhúm vấn đề liờn quan đến tỡnh cảm và gắn bú quyền l c:

+ Cỏc gia đỡnh gặp loại vấn đề này thường cú bố hoặc mẹ, hoặc cả 2

cú xu hướng gia trưởng;

+ Ranh giới, vị trớ của cỏc thành viờn khụng rừ nột như những gia đỡnh hoàn thiện, khụng ai cú đủ ảnh hưởng để đưa ra quyết định khi cần thiết, mọi người khụng quan tõm tới những điều đang xảy ra trong gia đỡnh;

+ Cỏc thành viờn hạn chế bộc lộ tỡnh cảm, nộ trỏnh giải quyết cỏc xung đột mặc dự hay cú xung đột thậm chớ c n tạo bố phỏi trong gia đỡnh;

+ Khi giải quyết vấn đề không có sự th-ơng l-ợng bàn bạc thay vào đó

là áp lực của một ng-ời nào đó; hơn thế nữa cú xu hướng đổi lừi quy trỏch nhiệm cho nhau Ít cú s cảm thụng t cỏc thành viờn mà thay vào đú là

s thự địch, ganh tỵ, bu n nản

- Nhúm vấn đề liờn quan đến khả năng tiếp cận hệ thống ngu n l c t bờn ngoài để đỏp ng nhu cầu tối thiểu của cỏc thành viờn gia đỡnh, chẳng hạn:

+ Thiếu vốn để tăng gia sản xuất, phỏt triển kinh tế gia đỡnh;

+ Khụng cú khả năng chi trả việc học tập, học nghề cho con cỏi;

+ Khụng cú được phương tiện làm việc để cú thể tham gia hoạt động sản xuất nuụi sống gia đỡnh;

+ Khụng cú cỏc mối quan hệ trợ giỳp với mọi người xung quanh; + Khụng cú hiểu biết về chớnh sỏch phỏp luật liờn quan tới quyền lợi của bản thõn;

+ Khụng cú khả năng cập nhật cỏc thụng tin liờn quan tới cỏc chương trỡnh d ỏn h trợ cỏc gia đỡnh cú hoàn cảnh…

- Nhúm vấn đề liờn quan đến s hiểu biết, kiến th c kĩ năng kĩ thuật chuyờn mụn để cỏc thành viờn th c hiện tốt vai tr của mỡnh

+ Thành viờn gia đỡnh khụng cú trỡnh chuyờn mụn hoặc s hiểu biết

về mụt lĩnh v c làm ăn kinh tế

+ Cỏc thành viờn gia đỡnh khụng cú điều kiện, hoặc khụng cú khả năng học cỏc kĩ năng, kĩ thuật chuyờn mụn phự hợp với yờu cầu cấp bỏch để giải quyết vấn đề gia đỡnh hoặc đối phú với cỏc vấn đề xảy ra bất ngờ với gia đỡnh

4 Chức năng gia đỡnh

T lõu, gia đỡnh đó được coi là tế bào của xó hội Tế bào gia đỡnh khỏe mạnh, xó hội sẽ lành mạnh, mọi người cú cơ hội phỏt triển và hưởng hạnh phỳc Tế bào gia đỡnh khụng khỏe mạnh, khụng đảm đương tốt cỏc vai tr và ch c năng gia đỡnh của mỡnh, xó hội cú nguy cơ xỏo trộn và ảnh hưởng tr c tiếp tới đời sống vật chất và tinh thần của mọi thành viờn trong xó hội Là một tế bào khỏe mạnh, gia

đình có khả năng th c hiện tốt 5 ch c năng của mình Đó là: ch c năng thỏa mãn tình cảm giữa các thành viên gia đình; ch c năng sinh sản; ch c năng giáo dục;

ch c năng xã hội hóa và ch c năng kinh tế

Chức năng thỏa mãn tình cảm giữa các thành viên trong gia đình:

Thoả mãn tình cảm tinh thần và thể xác giữa hai vợ ch ng; thỏa mãn tình cảm giữa cha mẹ và con cái (sống vì nhau), tình cảm giữa anh chị em trong gia đình (thương yêu, đùm bọc lẫn nhau) Phần đông mọi người trong xã hội đều coi gia đình là “tổ ấm”, nơi để đi về, để gặp gỡ chia sẻ với nhau về niềm vui, n i bu n,

t c là nơi tình cảm của con người được bộc lộ, lắng nghe và đáp ng

Chức năng sinh sản:

Ch c năng này t n tại một cách t nhiên, vì xã hội chỉ t n tại được khi hành

vi sinh sản vẫn c n được duy trì Ch c năng này được coi là một giá trị của gia đình mà t cổ chí kim loài người phải th a nhận S tái sản xuất ra bản thân con người, là s truyền n i giống Ch c năng sinh sản của gia đình là một giá trị trường

t n

Chức năng giáo dục:

Theo lý thuyết, gia đình là “tế bào của xã hội, là yếu tố đầu tiên và cơ bản của quá trình giáo dục” Gia đình là nơi đại bộ phận trẻ em được người lớn thường xuyên giáo dục: “Dạy con t thuở c n thơ” Trong môi trường gia đình, trẻ bắt đầu hình thành nhân cách, lối sống và đặc biệt là nhân sinh quan Các bậc phụ huynh, nhất là các bà, các mẹ có ảnh hưởng rất lớn tới tương lai của đ a trẻ: vì thế mới có câu “Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà” hay “cá không ăn muối cá ươn, con không nghe lời cha mẹ trăm đường con hư”

Chức năng xã hội hoá:

Có thể coi gia đình là một xã hội thu nhỏ M i thành viên có một tính cách khác nhau Việc va chạm các tính cách khác nhau của các thành viên trong một gia

đình là môi trường đầu tiên để trẻ em học cách hoà hợp với bạn bè cùng lớp, hàng xóm, cộng đ ng và xã hội sau này của trẻ

Chức năng kinh tế:

Cho đến nay, gia đình vẫn c n là một đơn vị sản xuất ra của cải vật chất cho

xã hội Hơn thế nữa, nó cũng là đơn vị tiêu dùng chủ yếu các sản phẩm do nền kinh

tế sản xuất ra Do vậy, nó là tác nhân quan trọng thúc đẩy s phát triển kinh tế của một quốc gia

Gia đình là một th c thể xã hội S t n tại của nó được mọi xã hội th a nhận Như vậy, bản thân gia đình đã mang một giá trị xã hội Chính các ch c năng của gia đình đem lại cho nó một giá trị đích th c Cho đến nay, các ch c năng cơ bản của gia đình vẫn c n giữ nguyên giá trị S th a nhận các ch c năng của gia đình t c là đã th a nhận gia đình là một giá trị trong xã hội

5 Quan điểm định hướng của Đảng nhà nước về phát triển gia đình 1

Gia đình là tế bào xã hội, gia đình lành mạnh thì xã hội phát triển Gia đình chính là nơi sản xuất ra những công dân lành mạnh tích c c để đóng góp cho xã hội Khi gia đình yếu, sẽ tạo ra vô số vấn đề xã hội, trở thành gánh nặng cho quốc gia, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, những vấn đề tập trung hầu hết vào trẻ em- vào tương lai của một đất nước Để bảo vệ tương lai của đất nước, gia đình cần được quan tâm, củng cố và phát triển

Đảng và nhà nước đã nhận thấy tầm quan trọng của việc củng cố cái nôi của tương lai đất nước, đã có nhiều chương trình hành động tập trung vào xây d ng và phát triển gia đình lành mạnh Ngày 2/1/2002 Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin

đã ký Quyết định số 01/2002/QĐ-BVHTT về việc ban hành Quy chế công nhận danh hiệu Gia đình văn hoá, Làng văn hoá, Khu phố văn hoá Với những quy chế

cụ thể với 3 chương, và 21 điều trong đó, điều 4 đề cập đến Tiêu chuẩn công nhận Gia đình văn hoá như sau:

1 http://www.baomoi.com/Gop-y-Du-thao-Chien-luoc-Phat-trien-gia-dinh-Viet-Nam/122/4896393.epi

1- Gia đình ấm no, hoà thuận, tiến bộ, khoẻ mạnh và hạnh phúc:

a- Gia đình có kinh tế ổn định, hoà thuận có kỷ cương nề nếp, không có người mắc các tệ nạn xã hội;

b- Th c hiện Nếp sống văn minh, giữ gìn thuần phong mỹ tục, không sử dụng văn hoá phẩm thuộc loại cấm lưu hành;

c- Trẻ em đang độ tuổi đi học đều được đến trường, đạt chuẩn phổ cập giáo dục tiểu học trở lên;

d- Các thành viên trong gia đình chăm lo rèn luyện s c khoẻ, giữ gìn vệ sinh

và ph ng bệnh

2- Thực hiện tốt nghĩa vụ công dân:

a- Các thành viên trong gia đình th c hiện tốt đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước;

b- Giữ gìn an ninh, chính trị, trật t , an toàn xã hội, vệ sinh môi trường và nếp sống văn hoá nơi công cộng;

c- Tham gia bảo vệ, tôn tạo các di tích lịch sử - văn hoá, danh lam thắng cảnh của địa phương

3- Thực hiện kế hoạch hoá gia đình:

a- M i cặp vợ ch ng sinh con không vi phạm chính sách kế hoạch hoá gia đình;

b- Có kế hoạch phát triển kinh tế, làm giầu chính đáng;

c- Có kế hoạch tiêu dùng hợp lý, tiết kiệm

4- Đoàn kết tương trợ trong cộng đồng dân cư:

a- Đoàn kết với cộng đ ng dân cư, tương trợ giúp đỡ nhau trong lao động sản xuất, khi khó khăn, hoạn nạn;

b- Tham gia hoà giải các mối quan hệ bất đ ng trong địa bàn dân cư;

c- Tham gia các hoạt động xã hội t thiện nhằm xây d ng địa bàn dân cư ổn định, vững mạnh; vận động các gia đình khác cùng tham gia

Hội thảo về d thảo chiến lược gia đình (11-4-2003) đã nhấn mạnh đến các giá trị truyền thống và mong muốn xây d ng được năng l c cho gia đình hiện tại và tương lai

UBDSGĐ & TE đã n l c có những thay đổi cho gia đình bằng các chương trình khoa học kĩ thuật như nước sạch tiêm chủng cho trẻ…cùng với UNICEF, UBDSGĐ & TE đã có một bước tiến đáng kể để chuyên môn hóa nhiệm vụ của mình

Đề cao vai tr của gia đình, tầm quan trọng của việc xây d ng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; s phát triển toàn diện về trí tuệ, đạo đ c, thể chất, năng l c sáng tạo, ý th c công dân, tuân thủ pháp luật trong m i gia đình, chính phủ đã quyết định chọn ngaỳ 26 tháng 8 hàng năm là Ngày gia đình Việt Nam

Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần th 5 (khoá VIII) đã đặt vấn đề gia đình ở một tầm quan trọng trong s nghiệp xây d ng văn hóa và phát triển về mọi mặt của đất nước Vấn đề đặt ra là phải tạo ra đời sống lành mạnh ở các đơn vị cơ

sở, đầu tiên là gia đình, giữ gìn và phát huy những đạo đ c tốt đẹp của gia đình Việt Nam, coi trọng xây d ng gia đình văn hoá và xây d ng mối quan hệ khăng khít giữa gia đình, nhà trường và xã hội

Đề cương Chiến lược phát triển Gia đình Việt Nam giai đoạn 2011-2020, tầm nhìn 2030 v a được Bộ Văn hóa – Thông tin – Du lịch ban hành theo Quyết định số 2792/QĐ-BVHTTDL ngày 11.8.2010 của Bộ trưởng Bộ VHTTDL là một minh ch ng cho việc đánh giá cao vai tr của gia đình trong chiến lược phát triển quốc gia Trong đó, đề cương nhấn mạnh s cần thiết của việc xây d ng, ban hành Chiến lược; nêu rõ các căn c xây d ng Chiến lược, phạm vi giới hạn nghiên c u, phương pháp tiếp cận, h sơ sản phẩm, tiến độ và tổ ch c th c hiện, đặc biệt, Đề cương nhấn mạnh đến các mục tiêu và chỉ tiêu cần đạt Các mục tiêu cơ bản được nêu là: Nâng cao nhận th c về vai tr , vị trí, trách nhiệm của gia đình và cộng đ ng

trong việc th c hiện tốt các chủ trương, chính sách, pháp luật về hôn nhân và gia đình, bình đẳng giới, ph ng, chống bạo l c trong gia đình, ngăn chặn s xâm nhập của các tệ nạn xã hội vào gia đình; Xây d ng gia đình có cuộc sống hạnh phúc, tiến

bộ, văn minh; kế th a, phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam, tiếp thu có chọn lọc các giá trị tiên tiến của gia đình trong xã hội phát triển,

th c hiện quy mô gia đình ít con, th c hiện đầy đủ các quyền và trách nhiệm của các thành viên trong gia đình, đặc biệt là trách nhiệm đối với trẻ em, phụ nữ và người cao tuổi; Nâng cao m c sống gia đình trên cơ sở phát triển kinh tế gia đình, tạo việc làm, tăng thu nhập và phúc lợi, đặc biệt đối với các gia đình liệt sĩ, gia đình thương binh, bệnh binh, gia đình ở vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế- xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn

II KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI GIA ĐÌNH

1 Sơ lƣợc lịch sử phát triển công tác xã hội với gia đình

Công tác xã hội (CTXH) với gia đình là một trong những phương pháp CTXH cơ bản nhằm h trợ các cá nhân và gia đình vượt qua những khó khăn trong cuộc sống và tăng cường năng l c để họ có thể đối phó với những trở ngại trong tương lai Tuy là một phương pháp “sinh sau đẻ muộn” so với các phương pháp CTXH khác, CTXH với gia đình là một phương pháp can thiệp hiệu quả và đóng góp không nhỏ vào viêc trị liệu cá nhân và gia đình

Ý tưởng đưa cả “gia đình” vào trị liệu được bắt ngu n vào những năm 1950 Những nhà nghiên c u tại viện nghiên c u tâm thần ở Palo Alto, Carlifornia đã đi đầu trong lĩnh v c này S hình thành và phát triển của liệu pháp gia đình d a chủ yếu vào lý thuyết giao tiếp mà th c chất là s phát triển của trường phái Palo Alto

và thuyết hệ thống của Ludwig Van Bertallanfy Trong trường phái này cần phải kể đến 4 tên tuổi sau đây: Paul Wazalwich, Greog Bateson Don Jackson và đặc biệt

là Virginia Satir- một nhân viên xã hội nổi trội trong nhóm Những nghiên c u của

họ bắt đầu t việc giao tiếp và quan sát các bệnh nhân tâm thần phân liệt

Trước khi chuyển sang trị liệu gia đình như một hệ thống, nhân viên xã hội cùng với các nhà trị liệu đã áp dụng phương pháp tiếp cận giải quyết vấn đề t quan điểm tập trung vào thay đổi hành vi của cá nhân Với niềm tin rằng, nguyên nhân có hành vi lệch lạc của một ai đó là do chính ở trong m i cá nhân đó, vì thế cần phải giải quyết vấn đề ở góc độ tâm lý nhân cách (spychi- aspect personality) Phương pháp tiếp cận này được h trợ bởi thuyết phân tâm (psychoanlytic theory)

và phương pháp tập trung vào trị liệu cá nhân,

Niềm tin này đã bị thay đổi khi các nhà trị liệu bắt đầu làm việc một lúc với nhiều thành viên trong gia đình Nhân viên xã hội trong các cơ sở tư nhân hoặc chính phủ tiến hành công việc phỏng vấn nhiều người một lúc Các cuộc phỏng vấn lúc này hầu hết là hai thành viên trong các gia đình hạt nhân, phần đông là các cặp vợ ch ng Khi làm việc cùng với 2 người một lúc, người ta nhận thấy các thông tin mới xuất hiện, điều mà họ không khám phá được khi chỉ làm với một người một, điều này thể hiện s khác biệt về cách nhìn nhận vấn đề của các thành viên trong gia đình Kết luận này đã giúp nhân viên xã hội và những nhà chuyên môn khác nhận ra rằng cần làm việc với các thành viên gia đình cùng một lúc để có thể hiểu hơn những gì mà họ sẽ có được thông qua quan sát s tương tác của các thành viên gia đình Họ cũng bắt đầu tập trung nhiều hơn vào cách các thành viên gia đình đã trải nghiệm trong cuộc sống khó khăn hàng ngày Thân chủ lúc này không c n được xem như là một cá nhân với dấu hiệu gặp vấn đề, mà là cả gia đình đang gặp vấn đề

Hiện nay, CTXH với gia đình không tách rời với trợ giúp cá nhân và trẻ em hay các nhóm yếu thế Nhân viên xã hội hiện đang làm việc với các gia đình nghèo, gia đình có bạo hành, và gia đình có người lệch lạc hành vi….Khi tiếp cận với các gia đình này, các kĩ thuật để làm việc gia đình gần như chưa được th c

hiện tốt Cách tiếp cận vẫn c n tập trung vào cá nhân mà chưa mang tính tổng thể Chưa có quy trình cho các bước trợ giúp mà chỉ bắt đầu t một cá nhân gia đình Các cơ sở đào tạo CTXH đang n l c xây d ng tài liệu CTXH với gia đình bằng các kinh nghiệm th c tiễn cũng như học hỏi qua các nước đi trước

2 Khái niệm công tác xã hội với gia đình

Công tác xã hội với gia đình là cách tiếp cận nhằm giúp đỡ gia đình có khó khăn trong việc duy trì cuộc sống sinh hoạt bình thường hoặc có nguy cơ rơi vào tình trạng không thể duy trì hoạt động bình thường CTXH với gia đình đưa ra nhiều loại chương trình khác nhau như các dịch vụ duy trì gia đình, h trợ gia đình tại nhà, hướng dẫn gia đình về các mô hình gia đình Mục tiêu cuối cùng của công tác xã hội gia đình là giúp thành viên học cách th c hiện ch c năng của mình để đáp ng các nhu cầu về phát triển và tình cảm cho tất cả các thành viên trong gia đình (Colins, Jordan, Coleman, 2007)

Th c hành CTXH với gia đình diễn ra ở rất nhiều cơ sở và với vô số các vấn

đề, chẳng hạn, họ làm việc với gia đình nhằm để thay đổi cấu trúc gia đình, các mối quan hệ nổi bật, và tiến trình Một số trường hợp khác, sử dụng mối quan hệ tương tác của nhân viên xã hội với thành viên gia đình liên quan tới các mối quan tâm cụ thể và ch c năng của cơ sở để thay đổi hoàn cảnh gia đình Ví dụ, nhân viên xã hội trong cơ sở chăm sóc dài hạn về s c khỏe thường tập trung vào s c khỏe, s an toàn, và khả năng độc lập Trong các cơ sở chăm sóc trẻ, họ thường tập trung vào s c khỏe và s an toàn của đ a trẻ và cung cấp các dịch vụ để duy trì hoặc tái h a nhập gia đình

Làm việc với gia đình c n phải can thiệp vào các hệ thống mà tạo ra những mối quan hệ căng thẳng hoặc môi trường mà gia đình tương tác Ngoài ra, cần th c hiện những đánh giá về hệ thống gia đình trong bối cảnh xã hội rộng lớn hơn, đặc biệt dưới những ảnh hưởng của nền kinh tế,chính trị và quyền l c đối với các hoạt

động của gia đình (costable & lee,2004 ; Finn & jacobson, 2003) (direct social work Practice, Dean Health Helworth & others, Thomson, 2005)

3 Mục tiêu của CTXH với gia đình

Các gia đình khi gặp phải vấn đề luôn cần những dịch vụ h trợ Các loại dịch vụ rất đa dạng Tuy nhiên, các dịch vụ đó đều hướng tới các mục tiêu cụ thể như sau:

- Tăng cường s c mạnh của gia đình để mọi người sẵn sàng cho những thay đổi tốt hơn;

- Cung cấp thêm những can thiệp gia đình để giúp đỡ gia đình th c hiện ch c năng một cách hiệu quả;

- Tạo ra những thay đổi cụ thể trong việc th c hiện ch c năng của gia đình nhằm duy trì hoạt động để đảm bảo tốt cuộc sống hàng ngày

Nhiệm vụ của nhân viên xã hội làm việc với gia đình là giúp cải thiện hành

vi tâm lý và xã hội của trẻ và gia đình; thông qua việc cung cấp dịch vụ h trợ xã hội, nhân viên xã hội n l c nâng cao phúc lợi các thành viên gia đình cũng như tăng cường s tiến bộ của các thành viên khác Chẳng hạn, khi làm việc với cha mẹ đơn thân, bên cạnh việc giúp thu xếp việc nhận con nuôi khi có nhu cầu, nhân viên

xã hội cũng cần lưu ý tới việc đưa trẻ đến nơi chăm sóc thay thế nếu trẻ bị bỏ rơi hoặc sao nhãng Ngoài ra, nhân viên xã hội giúp đỡ trẻ và gia đình trong việc học tập tại nhà trường, cụ thể thu xếp ch học hoặc h trợ ngu n l c cho những trẻ khó khăn thông qua việc hợp tác với nhà trường Nhân viên xã hội với gia đình trong một số trường hợp c n h trợ những người cao tuổi trong gia đình, bằng cách tham vấn tư vấn tr c tiếp hoặc tạo cơ hội để người già có thể tham gia vào các câu lạc bộ sinh hoạt, giúp có cơ hội để thư giãn giải phóng khỏi những căng thẳng trong cuộc sống gia đình, thay đổi cách nghĩ tiêu c c để có thể h trợ vào thúc đẩy s hài h a tình cảm của mọi thành viên trong gia đình Cũng có thể đó là các hoạt động quản

lý ca như tìm kiếm, giới thiệu và kết nối các dịch vụ cho người cao tuổi chẳng hạn như nhà ở, phương tiện đi lại, chăm sóc phục h i ch c năng

4 Một số nguyên tắc khi làm việc với gia đình

Làm việc với gia đình chính là làm việc với một nhóm các thành viên trong một gia đình Do vậy, cần tuân thủ một số nguyên tắc của làm việc nhóm và mang đặc thù của nhóm gia đình Sau đây là một số nguyên tắc cần tuân thủ:

- Cách thức trợ giúp phải được xây dựng dựa trên việc tìm hiểu lịch sử gia đình, xác định vấn đề và nhu cầu

Ví dụ: nếu nhận thấy vấn đề chính của gia đình bắt ngu n t kém khả năng giao tiếp của các thành viên, khi đó, phương th c tương tác giao tiếp là phù hợp Nếu gia đình đang ở trạng thái bị khủng hoảng, can thiệp khủng hoảng có lẽ là l a chọn thích hợp Nếu cấu trúc gia đình và hoạt động gia đình được xem là vấn đề cơ bản, một trong hai biện pháp tương tác và điều chỉnh cấu trúc gia đình có thể được

họ sống cùng nhau và bởi s c mạnh ảnh hưởng của các thành viên gia đình đối với nhau Gia đình có giai đoạn phát triển riêng của nó mà liên quan chặt chẽ đến giai đoạn phát triển của m i cá nhân

- Tăng cường và phát triển mối quan hệ gắn bó với cả nhóm gia đình chứ không ở một cá nhân hay một nhóm nhỏ các thành viên

Nhân viên xã hội phải nhận thấy rằng gia đình là một hệ thống được thiết lập chặt chẽ Thái độ trung lập không thiên vị, khách quan của nhân viên xã hội sẽ giúp tăng thêm s tin tưởng và là tấm gương để các thành viên học tập ng xử với

nhau Ý kiến đóng góp của các thành viên trong gia đình đều được ghi nhận và có giá trị Nhờ vậy, s gắn kết gia đình mới được thúc đẩy và phát triển S đóng góp của các thành viên trong gia đình đều có giá trị

- Các vấn đề thuộc cả gia đình – không được đổ lỗi cho các thành viên riêng

lẻ trong gia đình

Đổ l i cho thành viên khác vì vấn đề xảy ra thường là cách ng xử của một

số thành viên trong một số gia đình Nhân viên công tác xã hội dần xác minh lại s thật các vấn đề gia đình, sau đó, giúp đỡ gia đình chịu trách nhiệm về vấn đề trên quan điểm là một hệ thống tổng thể ch không đổ l i cho cá nhân riêng lẻ nào đó trong gia đình Gia đình trông chờ vào s phát triển và th c hiện các kế hoạch để được đáp ng các nhu cầu và giảm bớt các khó khăn Vai tr của nhân viên công tác xã hội là tạo ra khả năng thay đổi đó cho họ

Khi làm việc với gia đình như một thân chủ, trọng tâm can thiệp tập trung vào điều chỉnh hay thay đổi cấu trúc gia đình và tìm hiểu cách th c mà các ch c năng đó có thể đóng góp trong việc giải quyết vấn đề Ngoài ra, cũng cần quan tâm đến s ảnh hưởng của các yếu tố môi trường và s thiếu hụt kỹ năng trong việc đáp

ng các nhu cầu cho thành viên gia đình

5 Vai trò của nhân viên xã hội trong công tác xã hội với gia đình

5.1 Vai trò người kết nối

Nhân viên xã hội khi làm việc với gia đình trong vai tr người kết nối thể hiện bằng công việc tìm kiếm các ngu n l c h trợ t bên ngoài để giúp đỡ gia đình vượt qua khó khăn Các ngu n l c bên ngoài có thể là ngu n l c vật chất, cũng có thể là các ngu n l c về kiến th c hay các ngu n l c về tinh thần

Nhân viên xã hội phải nhận th c được rằng, một trong những khó khăn của các gia đình khi gặp vấn đề thường liên quan tới khả năng tiếp cận ngu n l c Do vậy, nhân viên xã hội cần t nhắc nhở bản thân trang bị các kiến th c về hệ thống ngu n l c, chẳng hạn như các chính sách, các chương trình của nhà nước hoặc các

mô hình hiện có trong cộng đ ng, đ ng thời phải nắm được danh sách các cá nhân

tổ ch c và các nhóm đoàn thể có khả năng h trợ gia đình Ngoài ra, nhân viên xã hội cần có ý th c xây d ng và duy trì mạng lưới ngu n l c để luôn sẵn sàng cho việc trợ giúp vì các ngu n l c có thể t các nhóm, tổ ch c t thiện t nguyện, cũng

có thể t các cơ quan xã hội, hoặc t chính các chương trình chính sách của nhà nước, địa phương hiện đang có tại cơ sở địa bàn nơi mà gia đình sinh sống Ví dụ, khi làm việc với các gia đình nghèo vì không có vốn để làm ăn kinh tế, nhân viên

xã hội sẽ tìm hiểu về ngu n ngân sách t ngân hàng chính sách, t các quỹ của địa phương hoặc các hội, đoàn thể nơi mà họ có thể là một thành viên Nếu là phụ nữ,

đó có thể là ngu n vốn của hội phụ nữ, các chương trình liên quan tới h trợ giới Nếu gia đình có vấn đề do thiếu kiến th c hoặc tổn thương tinh thần, nhân viên xã hội có thể xem xét tới các ngu n l c t các trung tâm và các chuyên gia tư vấn, tham vấn, hoặc các dịch vụ t một chương trình d án hiện đang có tại địa bàn

Khi th c hiện vai tr kết nối, nhân viên xã hội cần phải giúp gia đình đối tượng nhận thấy những tiềm l c sẵn có của gia đình trước khi lên kế hoạch tìm kiếm ngu n l c t bên ngoài

5.2 Vai trò người biện hộ

Gia đình cần nhân viên xã hội trợ giúp vì họ bế tắc trong việc giải quyết một hoặc nhiều vấn đề Một trong những bế tắc đó là do bản thân họ thiếu hiểu biết về quyền cũng như chưa có đủ khả năng để tranh đấu cho quyền lợi mà mình đáng được hưởng Như vậy nhân viên xã hội sẽ phải nâng cao năng l c cho thành viên gia đình để họ có thêm hiểu biết về quyền lợi của gia đình, h trợ cách th c biện

hộ, và bên cạnh họ trong các buổi làm việc với các bên liên quan để thuyết phục cho quyền lợi của gia đình Khi nhận thấy vấn đề này xuất hiện trong một số gia đình, vai tr biện hộ của nhân viên sẽ nâng lên ở tầm cao hơn, đó là biện hộ cho s thay đổi chính sách hoặc hệ thống các dịch vụ cho cả nhóm gia đình Để biện hộ

tốt, nhân viên xã hội cần nắm được quy trình và các kĩ năng liên quan tới làm việc với con người Nội dung này sẽ được trình bày sâu hơn trong phần kĩ năng

5.3 Vai trò người hòa giải

Các gia đình có vấn đề trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, dù nguyên nhân nào dẫn đến vấn đề của họ, xung đột trong các thành viên vẫn luôn là một yếu tố khó tránh được Có thể đó là những xung đột về s khác biệt thế hệ, có thể xung đột do hạn chế trong giao tiếp, hoặc có thể xung đột do những bất đ ng quan điểm

H a giải đóng một vai tr rất quan trọng trong quá trình trợ giúp gia đình, đặc biệt với những gia đình có xung đột vợ ch ng Là nhân viên xã hội trợ giúp gia đình, việc tham gia giải quyết các xung đột này là không thể tránh khỏi Nó sẽ h trợ cho việc giải quyết vấn đề của gia đình và tạo ra một môi trường hài h a ấm áp cho các thành viên Việc h a giải có thể được th c hiện giữa hai vợ ch ng hoặc cũng có thể giữa cha mẹ con cái, mẹ ch ng nàng dâu hay anh em trong gia đình họ hàng H a giải sẽ đ ng hành với vai tr giáo dục và vai tr tham vấn để giải quyết tận gốc của nguyên nhân xung đột Ngoài việc giải quyết các xung đột trong gia đình, nhân viên c n giúp h a giải xung đột giữa gia đình và các mối quan hệ khác nếu có, chẳng hạn như mối quan hệ hàng xóm láng giềng, hoặc các mối quan hệ của thành viên gia đình với các đ ng nghiệp hoặc lãnh đạo tại cơ quan khi các mối quan hệ này là một trong những nguyên nhân dẫn đến vấn đề hiện tại của gia đình

5.4 Vai trò giáo dục

Khi nói đền vai tr giáo dục, người ta để cập tới việc cung cấp thông tin, kiến th c cho đối tượng nhằm tăng cường năng l c, nâng cao trình độ và thay đổi nhận th c của gia đình Vai tr giáo dục có thể nhắm vào bất c cá nhân nào trong gia đình khi nhận thấy việc cung cấp kiến th c là cần thiết với họ Có thể th c hiện hoạt động giáo dục này bằng tác động tr c tiếp vào cá nhân, cũng có thể tập trung vào cả gia đình thông qua các buổi làm việc Việc điều phối hoạt động chia sẻ của thành viên gia đình cũng sẽ h trợ tốt cho việc giáo dục một thành viên nào đó

Chẳng hạn, khi làm việc với gia đình có trẻ lệch lạc hành vi, việc để cha mẹ anh chị chia sẻ suy nghĩ cảm xúc của họ và những mong muốn với trẻ cũng đóng góp vào vai tr giáo dục của nhân viên xã hội Điều cần thiết là nhân viên xã hôi phải giúp gia đình có được một bầu không khí tôn trọng, lắng nghe và cảm thông t mọi

cá nhân đối tượng đó mà c n góp phần vào giải quyết vấn đề hiện nay mà gia đình đang gặp phải Việc sắp xếp các buổi tham vấn cho cá nhân thành viên hay cả gia đình cần được lưu ý và chuẩn bị chu đáo để đạt được hiệu quả cao nhất có thể

Câu hỏi ôn tập chương

1 Hãy trình bày đặc trưng của gia đình Việt Nam

2 Hãy nêu các vấn đề thường gặp trong gia đình Việt Nam trong bối cảnh hiện nay

3 Trình bày khái niệm CTXH với gia đình Phân tích khái niệm

4 Kể tên các nguyên tắc khi làm việc với gia đình

5 Hãy phân tích 2 nguyên tắc tâm đắc nhất và vận dụng vào th c tiễn

6 Hãy liệt kê các vai tr của nhân viên xã hội trong trợ giúp gia đình

7 Trình bày vai tr là người biện hộ- hãy cho ví dụ với một tình huống cụ thể

8 Với một gia đình gặp vấn đề về giao tiếp giữa các thành viên, vai tr nhân viên

xã hội cần được phát huy là gì? Nêu những điểm lưu ý khi th c hiện vai tr này

9 Trợ giúp gia đình nghèo vì thiếu kiến th c khoa học kĩ thuật, vai tr gì nhân viên

xã hội cần làm tốt để có thể trợ giúp họ được nhiều nhất?

CHƯƠNG 2 TIẾN TRÌNH CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI GIA ĐÌNH

Nhân viên xã hội biết thông tin về một gia đình cần s trợ giúp có thể t nhiều ngu n khác nhau Đó có thể t một trong những thành viên gia đình, hoặc cũng có thể t một trong những người quen biết, họ hàng, nhà trường… hoặc hàng xóm Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, khi nhận th c về nghề công tác xã hội của người dân c n hạn chế, việc sử dụng các dịch vụ công tác xã hội hiện có tại cộng đ ng chưa phải ai cũng biết Do vậy, hiếm có một thành viên gia đình đến tìm gặp nhân viên xã hội để nghị s trợ giúp, mà thường được thông qua nhiều kênh t bên ngoài: có thể t hàng xóm, t các nhà ch c trách cộng đ ng, hoặc t các đoàn thể như hội phụ nữ, đoàn thanh niên Khi thấy một thành viên của hội phụ nữ thông báo về một trường hợp bị bạo hành, tổ trưởng dân phố đưa ra một số thông tin về một số hộ mới bị lâm vào tình trạng hộ nghèo hoặc một gia đình đang gặp phải những mất mát về người, tình trạng mất trật t an ninh khu phố do một gia đình nào đó Cũng có thể thông tin có được t phía đoàn thể, nhà trường khi thông báo

về một trường hợp trẻ có hành vi lệch chuẩn hoặc một phụ nữ bị bạo hành… Tất

cả những thông tin này đều gợi ý cho nhân viên xã hội rằng có thể sẽ cần đến s có mặt của họ để làm điều gì đó cho gia đình Việc h trợ của nhân viên sẽ theo một tiến trình 4 bước: (1) Tập hợp s tham gia và đánh giá vấn đề (2) Xác định mục tiêu và xây d ng kế hoạch trợ giúp, (3) Triển khai kế hoạch và (4) Kết thúc

BƯỚC 1: TẬP HƠP SỰ THAM GIA VÀ ĐÁNH GIÁ VẤN ĐỀ

Trong bước đầu tiên này có 2 nội dung nhân viên xã hội cần th c hiện đó là tập hợp s tham gia của các thành viên và đánh giá vấn đề của gia đình

1 Tập hợp sự tham gia của thành viên

Một cá nhân hay gia đình sẽ sẵn sàng tham gia vào bước trị liệu khi: 1) mối quan hệ giữa các thành viên gia đình và nhân viên xã hội đã được thiết lập; (2) các thành viên hiểu rõ việc họ chuẩn bị làm và sẵn sàng cam kết tham gia vào cuộc tham vấn gia đình (3) đã có s đánh giá đầy đủ về vấn đề, ngu n nội và ngoại l c

của gia đình (4) đã có mục tiêu của hoạt động trợ giúp; (Comier and Comier, 1985) Những điều kiện để thân chủ tham gia vào tiến trình trị liệu được kể trên cũng chính là những chỉ dẫn để nhân viên xã hội lưu ý khi tiến hành bước đầu tiên trong trợ giúp gia đình Đó là phải xây d ng được mối quan hệ với các thành viên, giúp họ hiểu rõ việc họ chuẩn bị làm, và có các mục tiêu cụ thể d a trên những đánh giá toàn diện trước đó Tuy nhiên, cần phải nhận th c được rằng, không phải

dễ dàng thỏa mãn được tất cả các bước này vì:

- Thành viên gia đình không phải tất cả đều cảm nhận thấy cần có s giúp đỡ của nhân viên xã hội ngay trong những lần gặp gỡ đầu tiên;

- Những nhu cầu giúp đỡ với m i thành viên trong gia đình không hoàn toàn giống nhau do nhận th c và cách nhìn nhận s việc của m i người khác nhau Điều này mang đến những khó khăn cho nhân viên xã hội khi đánh giá về khả năng trợ giúp của mình đối với bối cảnh gia đình;

- Có thành viên gia đình cho rằng vấn đề gia đình hiện nay là do một cá nhân

ch không phải là của cả gia đình, do đó không cần phải làm việc với tất cả mọi người;

- Một số gia đình lại cho rằng, gia đình mình chẳng có vấn đề gì Việc nhân viên xã hội đến đây là không cần thiết, những chuyện đang xảy ra với họ, họ có thể

t giải quyết được; nếu có ai đó trong gia đình gặp vấn đề, người đó sẽ cần phải tham gia, ch không phải họ

Do vậy, để có thể đạt được mục tiêu, nhân viên xã hội cần cố gắng th c hiện các bước sau:

- Giảm n i lo lắng ban đầu của các thành viên: với mục tiêu tạo ra một mối quan hệ không có s đe dọa, an toàn với tất cả mọi người có mặt Nhân viên xã hội cần giải thích rõ cho m i cá nhân lý do có mặt của họ trong buổi làm việc, giúp họ cảm nhận cảm xúc th c s của họ trước khi gặp nhân viên xã hội; làm cho họ thấy

rõ mục đích và phương pháp h trợ đề giúp họ giảm đi n i lo âu

2 Đánh giá vấn đề

2.1 Thu thập thông tin

Muốn đánh giá được vấn đề của gia đình, nhân viên xã hội cần phải th c hiện việc thu thập các thông tin một cách đầy đủ nhất Bước này sẽ h trợ nhân viên xã hội nắm được các loại thông tin cần tìm kiếm và cách th c để tìm kiếm các

thông tin đó Các thông tin cần thu thập thường là hoàn cảnh gia đình, tiềm năng

gia đình, các quy định và cách th c duy trì gia đình, phân bổ quyền l c gia đình, mục tiêu gia đình, điều dị thường và nhận th c gia đình, khả năng gánh vác vai tr

của các thành viên và các trải nghiệm gia đình

Hoàn cảnh gia đình

Khi tìm hiểu về bối cảnh gia đình, nhân viên xã hội hướng tới việc tìm hiểu

về điều kiện kinh tế xã hội chính trị hiện nay Hoàn cảnh gia đình có thể là những

gì đã xảy ra trong quá kh và hiện tại Việc tìm hiểu hoàn cảnh gia đình sẽ giúp cho nhân viên xã hội có thể thấy được nguyên nhân sâu xa của vấn đề và biết được các thành viên gia đình đã trải nghiệm và vượt qua những khó khăn đó như thế nào Việc này sẽ h trợ cho việc xây d ng kế hoạch sau này

Công cụ sử dụng để tìm hiểu về bối cảnh gia đình có thể là sơ đ phả hệ, trong đó, nhân viên xã hội sẽ hướng dẫn gia đình vẽ sơ đ phả hệ với những mốc thời gian mà các thành viên gia đình có cảm nhận mình, một ai đó hoặc tất cả các thành viên đã bị tác động ở các góc độ tình cảm, tinh thần hay đời sống vật chất

Các câu hỏi được sử dụng để thu thập các thông tin về bối cảnh gia đình có thể liên quan tới những mốc thời gian mà thành viên gia đình nhận thấy là có tác động tới cuộc sống của họ, lý do dẫn đến s kiện đó, mọi người đã chịu tác động như thế nào trước s kiện đó, t ng cá nhân đã vượt qua thế nào trước sư kiện đó,

và đã có s h trợ nào chưa và t ai

Tiềm năng của gia đình

Tiềm năng của gia đình bao g m con người, của cải vật chất và các mối quan hệ của họ Những tiềm năng của gia đình thường là những gì mà m i cá nhân gia đình có Đó có thể là s c khỏe của các thành viên, trình độ chuyên môn, cởi mở trước ý tưởng mới, kiến th c mới, có ý chí vượt qua khó khăn trở ngại và kinh nghiệm mà thành viên gia đình đã trải qua Đặc biệt lưu ý tới mối quan hệ của các thành viên với các ngu n l c bên ngoài Tình cảm gắn bó giữa các thành viên gia đình, cách giáo dục con cái của cha mẹ Ngoài ra, tiềm năng gia đình c n là những cơ sở vật chất mà gia đình có Trong một gia đình nghèo, nếu kế hoạch h trợ họ vay vốn để mở một cửa hàng nhỏ kinh doanh giải quyết khó khăn về kinh

tế, một gian nhà hay một vị trí đất đai gia đình có sẵn hoặc có khả năng tiếp cận t gia đình bè bận sẽ là tiềm năng cần tính tới

Việc tìm hiểu các thông tin liên quan đến tiềm năng của gia đình sẽ giúp khích lệ các thành viên gia đình, tăng s t tin và lấy làm cơ sở để xây d ng kế hoạch can thiệp

Có thể sử dụng môt số câu hỏi và kĩ thuật để tìm hiểu về tiềm năng gia đình như sau: Anh chị nhận thấy các thành viên trong gia đình có thể làm được gì? Các mối quan hệ mà trước đây anh chị có là gì? Để tổ ch c hoạt động này, liệu ai trong gia đình mình sẽ có khả năng th c hiện? Ưu điểm của các thành viên là gì? Điểm tốt/ mạnh về gia đình mình mọi người trong họ hàng hoặc người thân quen biết đến

là gì?

Các quy định và cách thức duy trì gia đình

M i gia đình đều có những quy định và cách vận hành khác nhau Quy định

là những luật lệ hay niềm tin mà thành viên gia đình sử dụng để duy trì gia đình theo cách của mình.Các quy định và cách vận hành này không phải luôn mang lại những tác động tích c c tới s phát triển gia đình Có những giới hạn, quy định của gia đình làm ngăn cản s phát triển của các thành viên, nhưng có những giới hạn

và cách điều hành gia đình lại giúp cho các thành viên có s phát triển, khẳng định

mình và hoàn thiện bản thân Do vậy, khi làm việc với gia đình, nhân viên xã hội cần nhận th c được rằng một trong các nguyên nhân dẫn đến vấn đề của gia đình

có thể bắt ngu n t các giới hạn và cách duy trì Vì thế, việc tìm hiểu và đánh giá

về các quy định nội quy gia đình là điều cần thiết với nhân viên xã hội Trên cơ sở

đó, nhân viên xã hội sẽ biết điểm cần tác động khi muốn giải quyết vấn đề Nếu đó

là các quy định của d ng tộc hay gia tộc hạn chế tới s phát triển của các thành viên, công việc thay đổi đó sẽ trở nên khó khăn hơn đối với nhân viên xã hội Ví

dụ như cách nghĩ của một số gia đình cho rằng: “chỉ con trai mới cần học tập, con gái không cần phải học nhiều chữ làm gì” Như vậy, cách nghĩ này sẽ dẫn tới hành

vi ngăn cản cấm đoán, giảm mọi cơ hội để trẻ gái được học tập Hiển nhiên, điêu

đó sẽ làm giảm khả năng phát triển của trẻ em gái Muốn giải quyết vấn đề này, cần có s vào cuộc mang tính bề rộng và sâu sắc hơn của cả xã hội để có được hệ thống pháp luật h trợ cho người yếu thế

Cấu trúc và quyền lực gia đình

Nói đến cấu trúc và quyền l c gia đình là nói đến vai tr của thành viên gia đình và người có ảnh hưởng lớn tới gia đình Trong gia đình, m i người thường có một hoặc nhiều vai tr Các vai tr này xác định vị trí của họ trong gia đình đó Khi

có s phân công vai tr một cách hợp lý, phù hợp với m i thành viên và giúp thúc đẩy s phát triển hài h a của m i người thì đó là một gia đình có cấu trúc lành mạnh Những gia đình có cấu trúc lành mạnh thường ít gặp phải vấn đề vì mọi người đảm nhận tốt vai tr , chẳng hạn như với vai tr phát triển kinh tế, người

ch ng có thể đảm trách tốt, việc học tập của con cái và công việc gia đình sẽ được

th c hiện tốt bởi những đ a con ngoan ngoãn và có trách nhiệm, người vợ đảm bảo việc chăm sóc dạy d con học tập cũng như chăm sóc s c khỏe gia đình Như vậy, loại gia đình có cấu trúc này sẽ ít rơi vào tình trạng có vấn đề vì mọi người làm tốt vai tr của mình và m i cá nhân càng phát triển hơn cùng với việc hoàn thiện vai

tr mà mình đảm trách Tuy nhiên, s lung lay về cấu trúc cũng có thể xảy ra khi

có một s kiện bất ngờ ập đến khiến các thành viên gia đình chưa kịp đáp ng với các yêu cầu mới chẳng hạn như s ra đi bất ngờ (vì chết, về nhà ch ng, hoặc nhập viện…) của một thành viên có ảnh hưởng và vai tr lớn tới gia đình

Do vậy, có thể nói, nhiều gia đình gặp vấn đề hiện nay là các gia đình có vấn đề về cấu trúc và quyền l c: trọng nam khinh nữ, chưa đảm bảo quyền lợi của

m i cá nhân, đặc biệt đối với trẻ em hoặc phụ nữ hoặc người Có nghĩa là, sẽ có một thành viên hoặc một nhóm nắm quyền l c đưa ra những luật lệ tác động tới một hoặc các thành viên khác theo hướng tiêu c c Để h trợ các gia đình trong tình trạng này, nhân viên xã hội phải tìm hiểu về các mối quan hệ “chính trị” này, trên cơ sở đó xác định và phân tích vấn đề đích th c hiện nay gia đình đang gặp phải và tìm cách thay đổi “thế trận”, giúp cho các thành viên có được mối quan hệ tôn trọng và bình đẳng nhất có thể Cụ thể, nhân viên xã hội cần tập trung vào thay đổi nhận th c cho các cá nhân nắm quyền l c để họ điều chỉnh những suy nghĩ sai lệch gây bất lợi cho s phát triển của thành viên gia đình Đ ng thời, nhân viên xã hội cần tăng cường năng l c cho những thành viên khác để họ có khả năng t bảo

vệ mình cũng như tránh khỏi những áp l c t phía người có quyền hành

Mục tiêu gia đình

Mục tiêu mà một gia đình muốn hướng tới là những thay đổi tích c c của các thành viên và của gia đình tại những mốc thời điểm cụ thể Mục tiêu có thể được đặt ra do cha mẹ, người trụ cột gia đinh, hoặc cũng có thể do d ng tộc đề ra Nếu là mục tiêu được các thành viên gia đình thống nhất và xây d ng, thành công đạt mục tiêu sẽ luôn có tính khả thi

Mục tiêu gia đình có thể là mục tiêu ngắn hạn hoặc mục tiêu dài hạn, có thể liên quan đến làm ăn kinh tế hoặc địa vị danh tiếng Mục tiêu gia đình cao không phải là điều chê trách, nhưng đôi lúc vấn đề gia đình cũng có thể xuất hiện t việc gia đình đặt ra mục tiêu quá cao, đặc biệt là mục tiêu mà cha mẹ đặt ra cho con cái Chẳng hạn, vì s mong đợi quá lớn t cha mẹ có thể dẫn tới hành vi tr ng phạt con

cái và dẫn tới s tổn thương của trẻ trong gia đình Hoặc khi cha mẹ đặt mục tiêu chính vào làm ăn kinh tế, sao nhãng các ch c năng khác như giáo dục và nuôi dưỡng con cái, điều này sẽ dẫn đến s chệch hướng trong việc giúp gia đình phát triển một cách toàn diện Do vậy, tìm hiểu về mục tiêu gia đình và tìm hiểu s liên quan giữa mục tiêu với vấn đề gia đình sẽ giúp nhân viên xã hội có thể giải quyết vấn đề tận gốc

Để h trợ gia đình nhìn nhận lại mục tiêu của mình hoặc xây d ng mục tiêu mới, nhân viên xã hội cần đặt câu hỏi:

- Liệu mục tiêu gia đình đã rõ với mọi thành viên chưa?

- Liệu thành viên gia đình nhận th c như thế nào về mục tiêu chỉ dẫn này?

- Liệu mọi người có được tham gia vào xây d ng mục tiêu gia định không,

có ai bị loại ra khỏi việc xây d ng mục tiêu không? Đó là ai? Lý do?

- Có ai trong gia đình thống nhất quan điểm đối với mục tiêu chính của gia đình?

- Gia đình có xảy ra xung đột vì thiếu s thống nhất về mục tiêu chính của các thành viên hay của gia đình không?

- Liệu mục tiêu chung của gia đình có đáp ng được nhu cầu của thành viên gia đình không và có đ ng thời thúc đẩy s phát triển của cả gia đỉnh?

- Liệu có dấu hiện gì xuất hiện về các mối tương tác trong gia đình liên quan tới mục tiêu mà gia đình đưa ra không?

- Có yếu tố ngoại cảnh nào tác động vào mục tiêu gia đình không?

- Mục tiêu gia đình biểu thị về s c mạnh hay hy vọng của họ trong tương lai như thế nào?

Ví dụ về tìm hiểu mục tiêu gia đình:

Một trong những mục tiêu của một gia đình là “giữ gìn nhà của sạch sẽ” Mục tiêu này được bà mẹ đề ra khi bà nhận thấy bất l c trong việc giải quyết tình

trạng b a bộn, lộn xộn không ngăn nắp trong ngôi nhà, vì nó mà bà luôn bị ch ng,

mẹ ch ng và những người họ hàng cho rằng bà là một phụ nữ kém năng l c trong việc quản lý nhà cửa Điều này khiến bà cảm thấy rất đau khổ và chán chường Khi quá b c mình, bà thường quở trách cô con gái nhỏ về việc bầy b a lộn xộn trong nhà và kèm theo là yêu cầu chúng phải giữ nhà sạch sẽ gọn gàng, dọn dẹp chăn gối, quét dọn nhà cửa Với cô gái lớn (18 tuổi), bà hầu như không để nó làm gì trong việc này vì “nó đang đi học” và theo bà, “về nhà, nó đã mệt lắm r i” Thấy chị lớn thường xuyên không làm một chút gì việc nhà dù một chút việc gấp chăn gối sau khi ngủ dậy, cô em khó chịu và phàn nàn với người cha và tỏ thái độ phản đối s đối xử bất công của mẹ giữa chúng Đ a bé thường đấu khẩu với chị, kèm theo những lời buộc tội “chị c như không phải là người trong nhà này” và “ chị chẳng quan tâm đến ai ngoài chị ra” Những lúc không có mẹ ở nhà, nó bắt chước lại động tác mà bà mẹ hay làm với nó, nó chỉ vào đống chăn gối b a bộn và yêu cầu chị dọn đi Điều này khiến cô chị lớn không chấp nhận được Những lúc như thế, tình cảm chị em rạn n t vì cô chị cảm thấy em không hiểu mình, và hình như

em xúc phạm mình, nên thường phản đối dữ dội để bảo vệ mình và đôi lúc chửi thề để đe dọa cô em

Để tránh các cuộc cãi vã, người mẹ luôn phải cố gắng là người h a giải và vẫn phải thường xuyên dọn dẹp nhà cửa Hơn thế nữa, bà lại cảm thấy bị khổ sở hơn vì mục tiêu giữ nhà cửa sạch sẽ vẫn không th c hiện được mà lại có thêm các xung đột, và bà luôn có cảm giác cáu giận vì hai đ a trẻ không nghe lời và hầu như

“ không làm xong nhiệm vụ”

Trong dẫn ch ng này, bà mẹ là người t đưa ra mục tiêu và yêu cầu th c hiện Những thành viên trong gia đình chịu tác động khác nhau đối với việc

th c hiện mục tiêu Với lập luận của mình, bà đã áp đặt đ a trẻ nhỏ th c hiện mục tiêu cùng bà và chúng có ý th c về công việc đó Tuy nhiên, chúng cảm

thấy bất công khi so sánh với cô chị gái Vì thế luôn dẫn đến xung đột và muc tiêu vẫn không đạt được

Việc đề ra mục tiêu không được bàn bạc trong các thành viên, phân công nhiệm vụ chưa được làm rõ, mọi người trong gia đình thiếu cơ hội hiểu biết và cảm thông đã tạo ra bè phái trong các thành viên gia đình Những nguyên nhân này được nhận ra chỉ sau khi các thành viên tham gia trả lời các câu hỏi của nhân viên xã hội xoay quanh việc xây d ng mục tiêu như thế nào, ai là người quyết định trong việc xây d ng mục tiêu, xác định năng l c th c hiện mục tiêu,

ai là người người tham gia phù hợp nhất, các thành viên có cơ hội chia sẻ về khả năng cũng như các khó khăn khi tham gia th c hiện mục tiêu gia đình không?

Điều kì dị và nhận thức của gia đình

Điều kì dị trong một gia đình thường là những niềm tin và s mong đợi về nhau và các mối quan hệ mà chỉ các thành viên gia đình đó có Điều đặc biệt là thường không ai trong gia đình hỏi về những niềm tin và mong đợi đó có t đâu,

mà nó đã t nhiên đi vào tiềm th c m i thành viên trong gia đình như trong ví dụ dưới đây:

Người vợ trong 16 năm liền chưa hề t đi xe máy và chị ta cũng chẳng có ý định học đi xe máy Do vậy, người ch ng thường xuyên phải đưa đón chị ta m i khi chị ta đề nghị Đôi lúc, anh ta cảm thấy c chế vì việc đó Khi được hỏi, tại sao chị không t tập xe để t đi cho tiện, người vợ giải thích rằng: mình là người vụng

về kém cỏi về những gì liên quan đến ô tô xe máy, nên không muốn học lái Người

ch ng cũng đ ng tình với vợ và nói thêm: cô ấy thường hay làm rơi bát t trên tay xuống sàn nhà, và cô ấy cũng chẳng thích gì ng i sau mấy gã xe ôm Người vợ gật đầu đ ng tình

Trong câu chuyện này, người ch ng đã hoàn toàn chia sẻ cách nghĩ với người vợ rằng chị ta là người vụng về và cần s giúp đỡ của anh ta, ủng hộ cách nghĩ của chị vợ bằng cách cho thêm một ví dụ để ch ng minh s hậu đậu của chị

ấy anh ta rõ ràng là không để ý gì, hay mảy may thắc mắc về đặc điểm kì dị đó của

vợ Và như vậy, anh ta chấp nhận nó, lại hàng ngày chở vợ đi m i khi vợ đề nghị giúp đỡ mặc dù đôi lúc cảm thấy b c bội

Hành vi của gia đình được củng cố và xây d ng thường do những cách hiểu giống nhau hoặc những điểm kì dị của nhau, hoặc t chính gia đình đó, hoặc cũng

có thể là một thế giới bên ngoài tác động Những cách hiểu giống nhau như thế có thể phù hợp với cách nhìn nhận của những người bên ngoài nhưng cũng có thể lại lệch lạc trong th c tiễn Tin rằng ai đó bị ốm đau hoặc t l a dối với các dạng kiểu như thế mình thường nằm trong số các suy nghĩ lệch lạc đó Tuy nhiên, phải chấp nhận rằng m i gia đình đều có những nét riêng biệt về văn hóa và cách ng xử cũng như có những điều lạ kì mà người ngoài không biết, thậm chí các thành viên gia đình cũng không biết Chỉ người chủ gia đình, hoặc một trong những người đóng vai tr chính trong gia đình mới biết điều kì dị này của gia đình họ S lệch lạc như vậy cũng là một phần trong niềm tin và bí mật của gia đình được gắn với thành viên mà nó tạo ra hình hài, duy trì và biện minh cho các kiểu tương tác và các mối quan hệ hiện đang t n tại trong gia đình

Ví dụ về điều kì dị và kiểu nhận thức gia đình:

Đã 4 năm nay, việc học tập của cậu bé P 14 tuổi sa sút Các cô chú cậu nhận thấy một trong những nguyên nhân đó là do cậu không tập trung trong học tập Để

h trợ người mẹ tìm ra cách th c giúp cậu học tập tốt hơn, các cô chú của cậu cho rằng bà cần quản lý tốt việc học tập của cháu bằng cách yêu cầu cháu tránh đ ng lên ng i xuống liên tục m i khi ở bàn học Mẹ cháu đáp “cháu không thể ng i học lâu được vì cháu bị bệnh thận” Tuy nhiên, trong th c tế, cháu lại có thể ng i hàng tiếng đ ng h để chơi điện tử

Chính lời biện minh (niềm tin kì dị) của bà mẹ về s c khỏe của cậu con trai, khiến cho cháu nghiễm nhiên tiếp tục duy trì việc học hành chểnh mảng, thiếu tập trung, m i khi cháu vào bàn học

Khả năng gánh vác vai trò của các thành viên

Trong gia đình, m i người đều đảm trách các vai tr khác nhau Việc đảm trách tốt các vai tr của các thành viên sẽ đảm bảo cho gia đình phát triển tốt Tuy nhiên, có những gia đình, một số người phải gánh vác quá nhiều vai tr và việc

th c hiện các vai tr như là s thách th c với họ Do vậy, có lúc sẽ có các thành viên không đảm trách được tốt vai tr , dẫn đến s xáo trộn trong gia đình và dẫn tới các khủng hoảng cá nhân khác Vì thế, việc tìm hiểu các vai tr , s phân công, hay khả năng đảm trách vai tr là việc làm cần thiết

Một số gia đình, do có những s kiện bất ngờ xảy ra, chẳng hạn như s mất mát, s xa vắng của một ai đó, hoặc s thay đổi công việc, dẫn đến yêu cầu thay đổi vai tr trong các thành viên Vì chưa kịp làm quen với vai tr mới, các thành viên dễ bị khủng hoảng, suy sụp tinh thần, thoái lui hoặc có những phản ng tiêu

c c khác Chẳng hạn, khi trong một gia đình người cha đột nhiên mất vì bị bệnh nan y, người mẹ chẳng bao lâu nhận ra mình đang bị viêm thận và cần phải chạy thận cấp độ 3 Người con là cậu sinh viên, hoàn toàn bị sốc, đầu tiên là cái chết của cha, chưa kịp làm quen với cảm giác không c n cha, cậu đã phải rơi vào trạng thái

lo lắng không biết sẽ phải kiếm tiền như thế nào để chữa bệnh cho mẹ Cậu đã phải một lúc gánh vác nhiều vai tr : vai tr của người trụ cột làm ăn kinh tế (tìm kiếm một công việc để sinh sống và mua thuốc cho mẹ), vai tr của chăm sóc gia đình (trông coi nhà cửa, cơm nước) Nặng nề hơn cả, cậu c n đảm trách vai tr của một người duy nhất trong gia đình có người bị ốm đau (đó là việc đưa đón mẹ đi chạy thận đều đặn) và vai tr là một sinh viên Việc thích ng được những vai trò này cần phải có thời gian và phụ thuộc vào ý chí nghị l c của cậu Ngoài những h trợ

về tâm lý, tình cảm và kinh tế , nhân viên xã hội cần nhanh chóng nâng cao năng

l c để cậu có thể th c hiện tốt được các vai tr mà cậu đảm trách Như vậy sẽ giúp cậu sinh viên tránh rơi vào trạng thái khủng hoảng, tiếp tục duy trì các hoạt động

xã hội mà cậu đang tham gia

Việc hiểu biết về s phân chia vai tr trong gia đình, nhận th c về các vai tr

đó và xung đột vai tr là những yếu tố hết s c quan trọng khi đánh giá về các vai

tr của các thành viên gia đình Nhân viên xã hôi phải tìm hiểu về m c độ hài l ng

và khả năng gánh vác vai tr của m i người, liệu rằng họ có dễ dàng điều h a hoặc thích ng với các vai tr mới khi được phân công không?

Các cách giao tiếp trong gia đình

Giao tiếp là công cụ để các thành viên gia đình hiểu nhau, để điều hành và

ổn định trật t gia đình, để gia đình cùng hướng tới mục tiêu Tuy nhiên, không phải trong mọi gia đình đều có các giao tiếp tích c c Th c tế luôn có những giao tiếp mà trong đó các thành viên làm tổn thương người khác môt cách có ý th c hoặc vô ý th c Khi các giao tiếp không mang tính tích c c sẽ dẫn đến xung đột hoặc s xa cách hoặc lảng tránh trong các thành viên Do vậy, việc tìm hiểu về cách th c giao tiếp trong các gia đình có vấn đề sẽ giúp nhân viên xã hội hiểu được nguyên nhân tác động vào vấn đề gia đình để trên cơ sở đó sẽ xây d ng kế hoạch

can thiệp

Các trải nghiệm của gia đình

M i gia đình đều có một lịch sử của mình Lịch sử của gia đình ghi lại những s kiện mà gia đình đã trải qua cùng với cảm xúc, suy nghĩ, khó khăn và phương pháp đối phó với các s kiện đó Có thể đó là các mốc thời gian chuyển nhà, s ra đi của một thành viên gia đình, s thay đổi vai tr của một thành viên trong giai đoạn nào đó Gia đình đã trải qua các s kiện đó như thế nào? những khó khăn khi đối đầu với nó, có những biện pháp gì đã đươc th c hiện, m c độ thành công hay thất bại như thế nào? Thu hút gia đình tham gia vào các câu hỏi này sẽ

khích lệ gợi mở cho thân chủ phương pháp đối phó với vấn đề hiện nay Nhân viên

xã hội sử dụng sâu hơn sơ đ phả hệ gia đình để thu thập thông tin thu đầy đủ sâu sắc, trên cơ sở đó sẽ lập kế hoạch trợ giúp

2.2 Phương pháp thu thập thông tin

Đây là một phương pháp quan trọng trong CTXH Bằng cách nói chuyện

tr c tiếp với thành viên gia đình và những người có liên quan, nhân viên xã hội thu thập các thông tin liên quan tới vấn đề gia đình Đặc biệt, cần thu thập những suy

nghĩ, cảm xúc và mối quan tâm của các thành viên gia đình

Đ ng thời với phỏng vấn, nhân viên xã hội cần th c hiện việc quan sát để tìm hiểu và xác minh thông tin Việc quan sát nhà cửa, cách ng xử của các thành viên với nhau, cũng như cách xử lý tình huống của các thành viên sẽ cho nhân viên

xã hội có những phân tích chính xác, thuyết phục hoặc điều chỉnh cho các giả định của mình khi cần thiết (Nội dung này sẽ được trình bày sâu hơn trong phần quan sát động năng gia đình)

Gia đình là một nhóm xã hội đặc biệt, g m các thành viên trong hệ thống gia đình Do vậy, việc tổ ch c các cuộc họp với nhóm gia đình sẽ giúp nhân viên xã hội thu thập thông tin một cách hiệu quả

Thu thập thông tin thông qua làm việc nhóm là việc tổ ch c các cuộc họp gia đình, nhân viên xã hội là người điều phối các thành viên gia đình chia sẻ những hiểu biết, quan điểm của cá nhân về tình trạng hiện nay của gia đình Bằng quan sát, lắng nghe các giao tiếp của họ, với các câu hỏi đã chuẩn bị trước, hết s c nhạy cảm tinh tế chuyên nghiệp, nhân viên xã hội tạo một môi trường an toàn cho mọi người được nói, được trình bày những suy nghĩ, cảm xúc và mong muốn cá nhân

và mong muốn đối với người khác Qua đó, nhân viên xã hội sẽ có được các thông tin cần thiết cho việc phân tích vấn đề gia đình

(Nội dung này sẽ trình bày cụ thể trong phần kĩ năng)

BƯỚC 2: XÁC ĐỊNH MỤC TIÊU VÀ XÂY DỰNG KẾ HOẠCH CAN

ai chăng nữa, hoặc thậm chí, có thể không được chào đón bởi vợ, hoặc ch ng, hoặc

cả hai, thì nhân viên xã hội vẫn phải n l c để sắp xếp được buổi làm việc này Vì một số lý do sau: (1) đây là buổi làm việc để tạo cơ sở pháp lý cho những buổi làm việc sau này; (2) giúp thành viên gia đình hiểu công việc nhân viên xã hội d định cùng làm với gia đình họ là vì lợi ích của cả gia đình; và (3) đề cao vai tr quan

trọng của cha mẹ trong việc giải quyết những vấn đề của gia đình để huy động s

h trợ sau này của họ

1.2 Yêu cầu

Việc sắp xếp buổi làm việc với bố mẹ có thể thông qua điện thoại, hoặc có thể thông qua thỏa thuận với một trong hai bố mẹ khi nhân viên xã hội đã tiếp xúc trước đó Sẽ không khó khi sắp xếp buổi gặp mặt này nếu như vấn đề trong gia đình không liên quan tới những mâu thuẫn giữa hai vợ ch ng, hoặc, khi cha mẹ nhận thấy đây là thời điểm cần phải có s giúp đỡ để giải quyết những khó khăn xuất hiện trong gia đình mà họ đang cảm thấy bế tắc chưa tháo gỡ được Trước khi hẹn gặp với cha mẹ trong gia đình, cần phải có các thông tin khái quát về vấn đề cũng như bối cảnh gia đình để có cái nhìn tổng quan về gia đình, giúp d đoán được các phản ng của một trong hai vợ ch ng, cũng như tránh được s ngỡ ngàng hoặc bị dẫn dắt sai hướng trong quá trình găp gỡ

Trong khi làm việc với bố mẹ, nhân viên xã hội cần đề cập thẳng thắn với cha mẹ về hiểu biết của mình về bối cảnh của gia đình hiện nay, và yêu cầu được cung cấp thêm thông tin t phía hai vợ ch ng Sau đó gợi ý khả năng giúp đỡ của bản thân Buổi gặp mặt đầu tiên này sẽ đỡ khó khăn hơn nếu như đơn thuần vấn đề của gia đình chỉ do s thiếu hụt kinh tế, do thiếu kiến th c làm ăn kinh tế, hoặc do

có một thành viên con cái có hành vi lệch chuẩn làm cả gia đình rơi vào trạng thái khủng hoảng Nhân viên xã hội sẽ vất vả hơn khi gặp các gia đình mà vấn đề đến

t s xung đột của cặp vợ ch ng Trong những trường hợp như thế này, nhân viên

xã hội phải khéo léo, tế nhị nhạy cảm trong giao tiếp, để tránh việc phản ng gay gắt của một trong hai người khi họ chưa th c s nhận thấy đây là thời điểm cần s

h trợ để giải quyết vấn đề của “cá nhân” gia đình họ Những câu hỏi cần hết s c trung lập, tránh s phán xét hay đánh giá chủ quan t bản thân, bộc lộ s cảm thông với hoàn cảnh hiện nay của gia đình, bộc lộ s tôn trọng những cảm xúc mà

họ thể hiện trong giao tiếp, duy trì buổi nói chuyện theo hướng tích c c Vào cuối

buổi nói chuyện, nhân viên xã hội cần thống nhất với cha mẹ những gì sẽ chuẩn bị cho buổi làm việc gia đình tiếp theo, thời gian, nội dung làm việc và đề nghị s hợp tác

2 Tổ chức những buổi làm việc đầu tiên với gia đình

2.1 Mục đích

M i gia đình có vấn đề, dù rằng nguyên nhân có bắt đầu t đâu, thì cũng tác động lên mọi thành viên gia đình Vì thế, m i thành viên gia đình đều có trách nhiệm đối với việc giải quyết vấn đề Hơn thế nữa, như chúng ta đã biết, s liên kết gắn bó gia đình luôn là yếu tố tạo nên s c mạnh gia đình Do vậy, cần đề nghị các thành viên tham gia trong buổi làm việc đầu tiên này để tăng cường hơn s gắn

bó, huy động s c mạnh gia đình và đảm bảo tôn trọng các quyền lợi của mọi thành viên

Tổ ch c họp mặt để bàn bạc và thống nhất các thông tin thu thập được, ngoài mục đích h trợ để xây d ng mục tiêu trợ giúp gia đình của nhân viên xã hội

c n làm tăng thêm s hiểu biết giữa các thành viên, về cảm xúc, suy nghĩ và nhu cầu m i cá nhân mong muốn, đặc biệt là những d định để thay đổi tình hình hiện nay của gia đình

2.2 Yêu cầu

Để có buổi làm việc đầu tiên với gia đình thành công, nhân viên xã hội cần

có s chuẩn bị kĩ lưỡng cho buổi làm việc Đó là những thông tin thu được t các ngu n trước đó, có được s chuẩn bị về tâm thế, về cách th c làm việc, ai là người

sẽ th c hiện hoạt động nào mà nhân viên xã hội d định đưa vào kế hoạch, đ ng thời nhân viên xã hội cũng chuẩn bị các tình huống có thể xảy ra trong quá trình làm việc, d đoán những băn khoăn thắc mắc của thành viên gia đình trong quá trình xây d ng mục tiêu Trong bước này, nhân viên xã hội có thể th c hiện nhiều hơn một buổi, tùy theo kết quả thu được, để thu thập thông tin đầy đủ về vấn đề và

các nguyên nhân dẫn đến vấn đề đó

Để tìm hiều thông tin liên quan đến vấn đề gia đình, ngoài việc có thể hỏi, phỏng vấn t ng thành viên gia đình, nhân viên cần sắp xếp một buổi để có thể tóm lược lại các vấn đề và nguyên nhân đưa đến vấn đề Sau đó, nhân viên xã hội tổ

ch c buổi làm việc với gia đình để h trợ gia đình đưa ra mục tiêu thay đổi của gia đình

Buổi làm việc này giúp các thành viên nắm rõ các nhiệm vụ mà bản thân họ cần th c hiện và thành viên khác sẽ cần phải làm trong kế hoạch tổng thể cua gia đình Tổ ch c kí kết thỏa thuận sẽ làm tăng trách nhiệm tham gia giải quyết vấn đề sau này của m i thành viên Do vậy, yêu cầu s có mặt các thành viên gia đình đặc biệt là những thành viên có liên quan là hết s c cần thiết Để tránh tình huống sẽ có thành viên quan trọng2

vắng mặt trong buổi xây d ng và kí kết thỏa thuận các mục tiêu, nhân viên xã hội cần có được cảm nhận chính xác về s sẵn sàng mong muốn thay đổi hoàn cảnh gia đình của các thành viên

Trong buổi làm việc này, nhân viên xã hội cần tạo được một môi trường để các thành viên có thể đưa ra các mong muốn của mình D a trên nhu cầu các thành viên riêng lẻ, nhân viên xã hội sẽ điều phối để làm sao các thành viên có thể xây

d ng được mục tiêu cho cả gia đình Rất có thể sẽ xảy ra xung đột khi m i thành viên gia đình chưa nhận th c được nhu cầu của các thành viên khác, và chỉ thấy nhu cầu của cá nhân mình là cần thiết hơn cả, đặc biệt hơn khi có thành viên chưa nhìn nhận thấy vấn đề gốc rễ nằm ở đâu, giải quyết vấn đề nào sẽ h trợ th c hiện các mục tiêu hoặc chu i mục tiêu khác Do vậy, việc nâng cao nhận th c cho thành viên gia đình hiểu được ý nghĩa của viêc xây d ng mục tiêu phù hợp là hết