Nghiên cứu đánh giá tiềm năng, hiện trạng và định hướng phát triển du lịch sinh thái huyện mai châu, tỉnh hòa bình

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN ------ PHẠM VĂN HOÀNG NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG, HIỆN TRẠNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI HUYỆN MAI CHÂU

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

- -

PHẠM VĂN HOÀNG

NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG, HIỆN TRẠNG

VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI

HUYỆN MAI CHÂU, TỈNH HÒA BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

- -

PHẠM VĂN HOÀNG

NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG, HIỆN TRẠNG

VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI

HUYỆN MAI CHÂU, TỈNH HÒA BÌNH

Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC

Hà Nội - 2014

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành bài luận văn, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến các thầy, các

cô trong Khoa Địa lý, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội Cảm ơn các thầy cô đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn em trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn

Đặc biệt em xin gửi lời cảm ơn chân thành và biết ơn sâu sắc nhất tới

PGS.TS Phạm Quang Tuấn – người đã tận tình hướng dẫn và động viên, giải đáp

mọi thắc mắc mà em gặp phải trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Em cũng xin chân thành cảm ơn sự hợp tác và giúp đỡ của Phòng tài nguyên môi trường Huyện Mai Châu, UBND huyện Mai Châu, UBND xã Pom Coọng, Xã Chiềng Châu, Mai Hịch, Hang Kia – Pà Cò,… huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình đã cung cấp những số liệu thiết thực trong quá trình thực địa và điều tra xã hội học trên địa bàn nghiên cứu

Em cũng xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, bạn bè – những người đã luôn cổ vũ động viên em trong suốt quá trình thực hiện và hoàn thành luận văn

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 12 năm 2014

Học viên

Phạm Văn Hoàng

MỤC LỤC DANH MỤC HÌNH

DANH MỤC BẢNG

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 1

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2

6 Cấu trúc luận văn 2

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC NGHIÊN CỨU DU LỊCH SINH THÁI 3

1.1 TỔNG QUAN VỀ DU LỊCH SINH THÁI 3

1.1.1 Lịch sử nghiên cứu du lịch sinh thái 3

1.1.2 Cơ sở lý luận về du lịch sinh thái Error! Bookmark not defined

1.2 QUAN ĐIỂM NGHIÊN CỨU, PHƯƠNG PHÁP VÀ QUY TRÌNH

NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 1.2.1 Quan điểm nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.2.2 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.2.3 Quy trình nghiên cứu Error! Bookmark not defined

Chương 2 ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG DU LỊCH SINH THÁI HUYỆN MAI CHÂU TỈNH HÒA BÌNH Error! Bookmark not defined

2.1 CÁC ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN Error! Bookmark not defined 2.1.1 Vị trí địa lý Error! Bookmark not defined 2.1.2 Địa chất Error! Bookmark not defined 2.1.3 Địa hình Error! Bookmark not defined 2.1.4 Khí hậu Error! Bookmark not defined 2.1.5 Thủy văn Error! Bookmark not defined 2.1.6 Thảm thực vật (các khu bảo tồn và VQG)Error! Bookmark not defined

1

2.2 ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - XÃ HỘI VÀ VĂN HÓA BẢN ĐỊA Error!

Bookmark not defined

2.2.1 Đặc điểm và hiện trạng phát triển kinh tế xã hội và nhân văn Error!

Bookmark not defined

2.2.2 Văn hóa vật chất và tinh thần của các dân tộc thiểu sốError! Bookmark

not defined

2.3 ĐÁNH GIÁ TỔNG HỢP CÁC ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN ĐỂ PHÁT TRIỂN

DU LỊCH SINH THÁI Error! Bookmark not defined 2.3.1 Lựa chọn đối tượng đánh giá Error! Bookmark not defined 2.3.2 Xây dựng thang đánh giá Error! Bookmark not defined 2.3.3 Tiến hành đánh giá Error! Bookmark not defined 2.3.4 Đánh giá kết quả Error! Bookmark not defined

Chương 3 ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI HUYỆN MAI CHÂU Error! Bookmark not defined

defined

3.1.1 Lượng khách du lịch tới Mai Châu và doanh thu từ du lịch Error!

Bookmark not defined

3.1.2 Sự phân bố theo mùa của khách du lịch tới Mai ChâuError! Bookmark

not defined

defined

3.1.4 Vai trò và mối quan hệ giữa du lịch và cộng đồng địa phương Error!

Bookmark not defined

defined

defined

3.2 ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN DLST HUYỆN MAI CHÂU Error!

Bookmark not defined

2

defined

defined

3.2.3 Tổ chức không gian phát triển du lịch sinh thái huyện Mai Châu Error!

Bookmark not defined

3.2.4 Đề xuất các giải pháp phát triển DLST bền vữngError! Bookmark not

defined

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 5 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC HÌNH

Hình 1 1 Cấu trúc DLST Error! Bookmark not defined

Hình 1 2 Sơ đồ quy trình nghiên cứu luận văn Error! Bookmark not defined

Hình 2 1 Bản đồ vị trí khu vực nghiên cứu 29* Hình 2 2 Bản đồ địa chất khu vực nghiên cứu 30* Hình 3 3 Mô hình số độ cao 31* Hình 2 4 Biểu đồ số giờ nắng và nhiệt độ trung bình của Mai Châu năm 2013

Error! Bookmark not defined

Hình 2 5 Biểu đồ thể hiện số ngày mưa các tháng trong năm 2013 của Mai Châu

Error! Bookmark not defined

Hình 2 6 Bản đồ kinh tế - xã hội huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình 40*

Hình 2 7 Dệt thủ công ở huyện Mai Châu Error! Bookmark not defined Hình 2 8 Trang phục người Thái Error! Bookmark not defined Hình 2 9 Nhà truyền thống người Thái - bản Lác Error! Bookmark not defined

defined

Hình 2 11 Đặc sản ẩm thực Mai Châu Error! Bookmark not defined

Hình 2 12 Đặc sản lợn nướng và cơm Lam Error! Bookmark not defined Hình 2 13 Bản đồ tài nguyên du lịch huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình 47*

Hình 3 1 Sự thay đổi số lượng khách du lịch tới Mai Châu giai đoạn 2011 - 2013

Error! Bookmark not defined

Hình 3 2 Doanh thu từ hoạt động du lịch của Mai Châu giai đoạn 2011 - 2013

Error! Bookmark not defined

Hình 3 3 Bản đồ hiện trạng du lịch huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình 66*

Hình 3 4 Thay đổi lối sống - văn hóa Error! Bookmark not defined Hình 3 5 Thương mại hóa sản phẩm lưu niệm Error! Bookmark not defined Hình 3 6 Thay đổi kinh tế - văn hóa bản địa Error! Bookmark not defined

1

Hình 3 7 Sự thay đồi thái độ của dân địa phương đối với du lịchError! Bookmark

not defined.

Hình 3 8 Bản đồ định hướng phát triển du lịch sinh thái huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình 30*

DANH MỤC BẢNG

defined

Bảng 2 2 Nhiệt độ không khí cao nhất (Đơn vị oC)Error! Bookmark not defined Bảng 2 3 Tổng lượng mưa theo năm (2007-2012) Error! Bookmark not defined Bảng 2 4 Hiện trạng sử dụng đất khu bảo tồn Hang Kia – Pà CòError! Bookmark

not defined

Bảng 3 1 Tổng hợp số lượt khách đến tham quan du lịch tới Mai Châu giai đoạn

2011 - 2013 Error! Bookmark not defined Bảng 3 2 Phân bố khách du lịch theo mùa Error! Bookmark not defined

Bảng 3 3 Nhu cầu khách du lịch tới các bản của Mai Châu qua phiếu điều tra

Error! Bookmark not defined

defined

defined

Bảng 3 6 Doanh thu từ hoạt động du lịch của Mai Châu (2011 - 2013) Error!

Bookmark not defined

Bảng 3 7 Nguồn thông tin khách biết về Mai Châu Error! Bookmark not defined

Bảng 3 8 Đánh giá về mức độ hấp dẫn của du lịch Mai Châu thông qua ý kiến

khách du lịch Error! Bookmark not defined

Bảng 3 9 Sự tham gia của cộng đồng địa phương với hoạt động du lịch huyện Mai

Châu năm 2014 Error! Bookmark not defined

Bảng 3 10 Tuyến du lịch qua Mai Châu có ý nghĩa quốc tế, liên vùng, nội vùng

Error! Bookmark not defined

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết

Du lịch sinh thái (DLST) là một loại hình du lịch hướng tới sự phát triển bền

vững thông qua việc làm giảm sức ép tới các nguồn lợi tự nhiên phục vụ nhu cầu du khách và nhân dân địa phương khi tham gia vào các hoạt động du lịch Điểm đặc biệt của loại hình du lịch này là chú trọng vào các dạng tài nguyên và nguồn lực địa phương, chú trọng tới hoạt động bảo tồn và đảm bảo phát triển cộng đồng dân cư địa phương

Huyện Mai Châu là một huyện thuộc vùng ở phía Tây Bắc của tỉnh Hòa Bình

từ lâu đã nổi tiếng với các điểm du lịch thiên nhiên nổi tiếng như bản Lác, bản Văn, bản Pom Coọng, bản Mông, núi Xà Lĩnh, Ngoài ra đây còn là mảnh đất hội tụ, giao lưu của nhiều dân tộc anh em, vùng đa số là người dân tộc Thái xen lẫn với 2

xã người H.Mông Mỗi dân tộc có bản sắc, phong tục tập quán riêng góp phần tạo nên sự đa dạng phong phú cho nền văn hóa Việt Nam Với những đặc thù về địa lý

và truyền thống sẵn có, nhân dân huyện Mai Châu đã và đang phát huy, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc đồng thời thúc đẩy tiềm năng du lịch đặc biệt là du lịch sinh thái nhằm giới thiệu tới bạn bè bốn phương những nét tinh túy nơi đây Cụ thể huyện Mai Châu đã xây dựng và nhân rộng mô hình các bản du lịch sinh thái: bản Văn, Pom Coọng, Lác, Nhót, Nà Phòn và xã Hang Kia, Pà Cò

Với giá trị du lịch sinh thái đặc sắc, huyện Mai Châu hứa hẹn sự phát triển mạnh mẽ trong tương lai Tuy nhiên, do phát triển du lịch một cách nhanh nhưng chưa có quy hoạch cụ thể dẫn đến phá vỡ cảnh quan, thay đổi bản sắc văn hóa vùng, làm cho bản làng mang dáng dấp đô thị; giảm tính hoang sơ, bình dị, yên tĩnh vốn

có của địa phương dẫn đến suy giảm chất lượng, hình ảnh du lịch sinh thái nơi đây

Trước thực trạng đó, tác giả lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu đánh giá tiềm

năng, hiện trạng và định hướng phát triển du lịch sinh thái huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình” cho luận văn thạc sỹ của mình Hy vọng đề tài sẽ là đóng góp định

hướng phát triển du lịch sinh thái tại huyện Mai Châu nói riêng và du lịch Hòa Bình nói chung, bền vững hơn trong tương lai

2 Mục tiêu nghiên cứu

Xác lập cơ sở khoa học trên cơ sở đánh giá tiềm năng và hiện trạng phục vụ yêu cầu định hướng phát triển du lịch sinh thái huyện Mai Châu, nhằm nâng cao

2

mức sống của dân cư địa phương, bảo tồn môi trường, giảm áp lực lên các nguồn lợi tự nhiên và giữ gìn bản sắc văn hóa vùng

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tổng quan những vấn đề lý luận và thực tiễn của DLST ở Việt Nam và trên Thế giới

- Phân tích, đánh giá điều kiện phát triển DLST huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình

- Đánh giá hiện trạng du lịch huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình

- Nghiên cứu đề xuất định hướng phát triển DLST huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình và các giải pháp thực hiện

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động du lịch sinh thái địa bàn huyện Mai Châu Phạm vi nghiên cứu: Luận văn tập trung nghiên cứu các xã thuộc huyện Mai Châu và hệ thống số liệu các năm 2010, 2011, 2012, 2013

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Góp phần hệ thống hoá một số vấn đề lý luận cơ bản về du lịch sinh thái

Đánh giá tiềm năng và thực trạng du lịch sinh thái tại Mai Châu từ đó đề xuất phương hướng và giải pháp chủ yếu nhằm phát triển DLST của địa phương

Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các cơ quan hoạch định chính sách phát triển du lịch, đặc biệt phát triển du lịch sinh thái ở huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình và dùng làm tài liệu tham khảo trong nghiên cứu và giảng dạy

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn có cấu

trúc gồm 03 chương:

Chương 1: Cở sở khoa học nghiên cứu du lịch sinh thái

Chương 2: Đánh giá tiềm năng du lịch sinh thái huyện Mai Châu

Chương 3: Đánh giá hiện trạng du lịch và định hướng phát triển du lịch sinh thái huyện Mai Châu

3

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC NGHIÊN CỨU DU LỊCH SINH THÁI 1.1 TỔNG QUAN VỀ DU LỊCH SINH THÁI

1.1.1 Lịch sử nghiên cứu du lịch sinh thái

a Trên thế giới

Du lịch sinh thái là một loại hình có lịch sử khá lâu đời, song hành với các dạng thức du lịch khác Hình thức sơ khai của DLST là những hoạt động du lịch gắn liền với thiên nhiên [25], được miêu tả qua các chuyến thám hiểm của Herodorus, Aristotle, Marco Polo, Ibn Batuta Trải qua một giai đoạn dài không được nghiên cứu và tìm hiểu trong thời kỳ trung cổ, du lịch và các hình thức du lịch gắn với thiên nhiên được quan tâm trở lại thông qua nhu cầu của con người và các dự án gắn liền với phát triển du lịch trong thời kỳ Cách mạng Công nghiệp Tuy nhiên, trong giai đoạn này thì du lịch biển và du lịch núi là hai trào lưu chính của loại hình du lịch gắn với thiên nhiên Với loại hình du lịch gắn với mục tiêu bảo vệ môi trường và đảm bảo tính chất ban đầu của tự nhiên thì chưa được đề cập tới trong thời kỳ này

Trong nhiều thập kỷ, du lịch trên thế giới đã phát triển rộng rãi và bắt đầu xuất hiện những ảnh hưởng tiêu cực đến kinh tế, văn hóa – xã hội và đặc biệt là môi trường tại những địa điểm khai thác du lịch Vì vậy, xu hướng nghiên cứu về vấn đề tính bền vững trong khai thác du lịch đang được các nhà nghiên cứu về du lịch trên thế giới quan tâm, đặc biệt là gắn liền với môi trường

Đi đầu nghiên cứu trong lĩnh vực này phải kể đến một số công trình: Budowski “Tourism and Environmenttal Consevervation: Conflict, Coexistence or Symbiosis?” (1976); Tangi, Mathieson&Wall “Tourism: Physical Environmental, economic and Social impacts” (1982); Lea “Tourism an development in the Third World” (1988); Buckley&Pannell “Environmental impacts of tourism and recreation in national parks and conservation reserves” (1990); thuật ngữ “DLST” được Hector Ceballos - Lascurain chính thức đưa ra vào năm 1987 và ngay lập tức

đã phát triển nhanh chóng và rộng khắp Sự ra đời của Hiệp hội DLST quốc tế (TIES) ba năm sau đó (1990) bước đầu khẳng định vị thế của DLST với tư cách là

4

một hệ thống lý luận và thực tiễn về phát triển bền vững trong du lịch Trong tuyên ngôn của mình, Hiệp hội DLST thế giới đã khẳng định sứ mạng của mình là “liên kết sự cộng tác của hơn 90 quốc gia thành viên và hơn 40 tổ chức DLST quốc tế và khu vực, có vai trò quan trọng toàn cầu trong việc truyền bá tri thức, hỗ trợ hoạt động bảo tồn, truyền thông và phát triển bền vững trong ngành du lịch”

DLST nói riêng và các loại hình du lịch thay thế nói chung mới thực sự được chú ý khi nhân loại đứng trước những tác động tiêu cực ngày càng rõ rệt của du lịch

ồ ạt vào đầu thế kỉ XX Tiếp bước những nghiên cứu của một số nhà khoa học như Kerg Lindberg, Donal E Hawkins, Elizabeth Boo, Hetor Ceballos-Lascuirain, Megan Epler Wood, Buckley và L.Hens, DLST nhận được sự quan tâm nhiều hơn

từ phía các tổ chức thế giới Đáng chú ý như Tổ chức Du lịch thế giới (UNWTO),

Tổ chức bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN), Quỹ bảo tồn động vật hoang dã thế giới (WWF) Sở dĩ có được mối quan tâm đó một phần là nhờ nỗ lực bảo vệ môi trường được Liên Hợp Quốc đề ra trong Hội nghị về môi trường sống của con người tại Stockholm-1972 (Thụy Điển) và Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất tại Rio

De Janero-1992 (Brazil)

Craig-Smith & French “Learning to Live with tourism” (1994); Shaw & Williams “Critial Issues in Tourism” (1994); Pagdin “Assessing Tourism impact in the third world: A Nepal Case Study, Progress in Planning” (1995); Shah

“Economic of Third World National parks: Issues of Tourism and Environment management” (1995); Simpson&Wall “Enviroment Impact Assessment for tourism:

a discussion and an Indonesian Example” & “Contempotary Issues in tourism development” (1999) Các tác giả này, với các nghiên cứu của mình, đều đi đến thống nhất là cần có một loại hình du lịch nhạy cảm và có trách nhiệm với môi trường, đó chính là DLST