Phương thức vượt thoát thực tại trong thơ mới việt nam 1932 1945

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945 Lêi C¶m ¬n Để hoàn thành công trình nghiên cứu này, em đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy, cô giáo của kho

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ TRANG NGUYÊN

PHƯƠNG THỨC VƯỢT THOÁT THỰC TẠI TRONG THƠ MỚI VIỆT NAM 1932 - 1945

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lí luận Văn học

Mã số: 60 22 32

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Văn Nam

Hà Nội - 2014

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945

Lêi C¶m ¬n

Để hoàn thành công trình nghiên cứu này, em đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy, cô giáo của khoa Văn học Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội

Nhân dịp này, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo - Tiến sĩ Nguyễn Văn Nam, thầy đã tận tình hướng dẫn em trong quá trình hoàn thành luận văn

Em xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô trong tổ bộ môn Lí luận Văn học, khoa Văn học, phòng Sau đại học - Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - ĐHQGHN đã quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình học tập và nghiên cứu

Em xin gửi lời cảm ơn tới Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, những người thân yêu đã luôn động viên và dành cho em sự giúp đỡ, sẻ chia về mọi mặt trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu

Với trình độ còn hạn chế của người viết, Luận văn chắc chắn không tránh khỏi khiếm khuyết Em hy vọng sẽ nhận được những ý kiến nhận xét, góp ý của các nhà khoa học, các thầy cô giáo và bạn bè về những vấn đề được triển khai trong Luận văn được hoàn thiện và trọn vẹn hơn

Em xin trân trọng cảm ơn!

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945

Lời cam đoan

Sau một thời gian học tập, nghiên cứu, tôi đã hoàn thành xong Luận

văn Thạc sĩ của mình với đề tài Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ

Mới Việt Nam 1932 - 1945 Tôi xin cam đoan Luận văn này là kết quả nghiên

cứu nghiêm túc của tôi dưới sự hướng dẫn nhiệt tình của TS Nguyễn Văn Nam Kết quả này chưa hề được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào, mọi tài liệu tham khảo đều được trích dẫn rõ ràng Nếu lời cam đoan trên là không đúng, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 18 tháng 12 năm 2014 Nguyễn Thị Trang Nguyên

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945

MỤC LỤC

Lêi C¶m ¬n

Lời cam đoan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: PHƯƠNG THỨC VƯỢT THOÁT THỰC TẠI VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN 12

1.1 Thơ Mới trong dòng chảy của chủ nghĩa lãng mạn 12

1.1.1 Về chủ nghĩa lãng mạn 12

1.1.1.1 Nguyên tắc sáng tác của chủ nghĩa lãng mạn 15

1.1.1.2 Đặc trưng thi pháp của chủ nghĩa lãng mạn 17

1.1.2 Bối cảnh xã hội và sự ra đời của Thơ Mới 21

1.1.2.1 Bối cảnh văn hóa - xã hội Việt Nam đầu thế kỷ 20 21

1.1.2.2 Thơ Mới - sự ra đời tất yếu 25

1.2 Phương thức vượt thoát thực tại và cảm hứng sáng tác trong Thơ Mới 1932 - 1945 27

1.2.1 Phương thức vượt thoát thực tại và vấn đề vượt thoát trong văn học 27

1.2.2 Cảm hứng sáng tác trong văn học 30

1.2.3 Phương thức vượt thoát thực tại như là cảm hứng chủ đạo trong sáng tạo Thơ Mới 32

Tiểu kết chương 1 35

CHƯƠNG 2: CÁC LOẠI HÌNH PHƯƠNG PHÁP VƯỢT THOÁT THỰC TẠI TRONG THƠ MỚI 36

2.1 Lí tưởng hóa quá khứ 37

2.2 Lí tưởng hóa thiên nhiên 43

2.3 Lí tưởng hóa tình yêu 53

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945

2.4 Lí tưởng hóa tôn giáo - nghệ thuật 57

Tiểu kết chương 2 65

CHƯƠNG 3: PHƯƠNG THỨC VƯỢT THOÁT THỰC TẠI - SỰ VẬN ĐỘNG CỦA HÌNH THỨC BIỂU HIỆN 67

3.1 Sự vận động của thể thơ và ngôn ngữ thơ 68

3.1.1 Thể thơ vượt khỏi khuôn khổ thơ ca truyền thống 68

3.1.2 Ngôn ngữ thơ vượt lên sự sáo mòn 74

3.1.2.1 Ngôn ngữ thơ giàu nhạc tính 75

3.1.2.2 Ngôn ngữ thơ đa nghĩa 77

3.1.2.3 Ngôn ngữ tự do, phá cách 79

3.2 Sự mở rộng của Không - Thời gian nghệ thuật 83

3.2.1 Không gian nghệ thuật 83

3.2.1.1 Không gian làng quê, không gian “trở về” của các thi sĩ Thơ Mới 85

3.2.1.2 Không gian mộng tưởng 91

3.2.2 Thời gian nghệ thuật 93

3.2.2.1 Thời gian tuyến tính 94

3.2.2.2 Thời gian hoài cổ 98

Tiểu kết chương 3 103

KẾT LUẬN 105 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Lí luận văn học lãng mạn cho thấy, vượt thoát thực tại như một cảm hứng chủ đạo, thể hiện thái độ của người nghệ sĩ trước cuộc đời Đó như một cách ứng xử của người nghệ sĩ lãng mạn trước một sự chuyển biến tổng quát

về tâm lí, cảm xúc, ý thức hệ, ảnh hưởng sâu đậm đến đời sống tinh thần của con người “Đó là vấn đề của một thế hệ ý thức được rằng mình đang sống một “khúc gãy” trong tiến trình của nhân loại, cảm nhận được rằng, sau biến động xã hội đó, xã hội không bao giờ còn trở lại được như cũ” [46;52] Với tinh thần luôn hướng về và truy tìm lí tưởng, vượt lên trên hiện thực, các nhà lãng mạn dùng lí tưởng chủ quan thay thế hiện thực khách quan, dốc toàn lực

để biểu hiện một viễn cảnh cuộc sống mà con người nên có Schiller từng nói sáng tác của mình là “lấy lí tưởng đẹp đẽ để thay thế hiện thực thiếu thốn” (Schiller bình truyện, NXB Hội Nhà văn, 1955, tr55) Nhận thấy mâu thuẫn gay gắt giữa lí tưởng và thực tại, các nhà lãng mạn tìm cách vượt thoát thực tại đó bằng mọi hướng: tìm vào thế giới nội tâm, thoát ly trong không gian, trong thời gian Chính khát vọng vượt thoát thực tại đó là cơ sở quy định hệ thống chủ đề cũng như hình tượng yêu thích của trào lưu lãng mạn

Trong dòng chảy văn học dân tộc giai đoạn 1930 - 1945, cùng với văn học cách mạng, văn học hiện thực thì văn học lãng mạn, mà trong đó phong trào Thơ Mới 1932 - 1945 là hạt nhân, ra đời và đánh dấu một cuộc cách mạng trong tiến trình hiện đại hóa nền văn học dân tộc Trước hoàn cảnh xã hội đương thời với những biến động về chính trị, văn hóa, tư tưởng, với tâm hồn dễ rung động và nhạy cảm trước những biến động của cuộc sống, các tác giả lãng mạn muốn vượt thoát thực tại đó bằng một thế giới lí tưởng, bằng chính tài năng nghệ thuật của mình Họ “bác bỏ cuộc sống tầm thường của xã hội”, “hướng về một thế giới khác mà thường họ tìm thấy trong các truyền

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945

thuyết và sáng tác dân gian, trong các thời đại lịch sử đã qua, trong các bức tranh kì diệu của thiên nhiên, trong đời sống, sinh hoạt, tập quán của các dân tộc và đất nước xa xôi” Họ đem những ước vọng cao cả và những biểu hiện cao nhất của đời sống tinh thần như nghệ thuật, tôn giáo, triết học, đối lập với thực tiễn vật chất tầm thường Các phương thức vượt thoát thực tại, vượt thoát quy phạm của môi trường cũ đã quy định tới tinh thần, tư tưởng thẩm mỹ của người nghệ sĩ lãng mạn, làm nên giá trị, thành tựu nhất định của trào lưu

Phong trào Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945 với những thành tựu rực rỡ của nó đã thực sự đem đến cho thi ca Việt Nam một thời đại mới, mở đầu cho tiến trình hiện đại hóa của thơ Việt còn tiếp tục cho đến ngày nay Phong trào Thơ Mới được đánh giá là cuộc cách mạng trong thơ ca xuất phát từ sự bùng

nổ của tư duy sáng tạo với sự hội ngộ của hai nền văn hóa, văn học phương Đông và phương Tây trên cơ sở văn chương Việt, thi pháp Việt

Từ khi Thơ Mới ra đời cho đến nay, việc nhận thức Thơ Mới đã trải qua một chặng đường gần một thế kỷ với nhiều bước thăng trầm Thơ Mới đã trở thành đối tượng nghiên cứu của rất nhiều công trình, chuyên luận, luận án khoa học và đã được nhìn nhận, đánh giá lại đúng thực chất của nó Vấn đề phương thức vượt thoát thực tại đã có ít nhiều các công trình đề cập đến, song

do những mục đích khoa học cụ thể, các tác giả chưa lưu ý đến vấn đề này một cách tập trung và hệ thống; đồng thời chưa chú trọng đúng mức đến phương thức vượt thoát thực tại như là một cảm hứng chủ đạo trong sáng tạo của các nhà Thơ Mới, thể hiện đặc trưng thi pháp cũng như nguyên tắc sáng tác của chủ nghĩa lãng mạn Cũng chính điều đó tác động đến sự phát triển của phong trào Thơ Mới 1932 - 1945

Đây chính là lí do mà chúng tôi lựa chọn vấn đề Phương thức vượt

thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945 cho đề tài luận văn của

mình Thực hiện đề tài này, chúng tôi hy vọng góp phần bổ sung vào việc

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945

nghiên cứu Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945 ở khía cạnh mỹ học sáng tạo Xem đây như một vấn đề lí luận cần phải được lưu tâm

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Chúng tôi chia lịch sử vấn đề nghiên cứu làm ba thời kỳ, tương ứng với

ba giai đoạn khác nhau của lịch sử là trước năm 1945, từ 1945 đến 1986, từ

1986 đến nay Ở mỗi chặng đường tuy có khác nhau về hoàn cảnh, nhưng đều

có những công trình có những đóng góp về nội dung và hình thức của Thơ Mới dưới nhiều góc độ Các công trình ít nhiều đều có nhắc tới vấn đề vượt thoát thực tại, tiêu biểu có thể kể tới những công trình sau:

2.1 Những công trình trước năm 1945

Cùng với việc liên tục in Thơ Mới, các báo ở hai miền Bắc - Nam đã cho đăng các bài “bút chiến” tranh luận thơ cũ - thơ mới, phê bình Thơ Mới Trong các bài viết đó, vấn đề cá nhân, cái tôi được đề cập đến khá sâu sắc Qua các bài viết của các tác giả quan trọng nhất như Tản Đà, Hoài Thanh ở

Tiểu thuyết thứ bảy, Lê Tràng Kiều ở Hà Nội báo, Trịnh Đình Rư ở Phụ nữ tân văn, Thế Lữ, Xuân Diệu ở Ngày Nay… ý thức cá nhân, cái tôi trữ tình

được nhắc tới ở sự vận động từ thơ cũ sang thơ mới

Trong giai đoạn này có thể nói, Thi nhân Việt Nam (1942) của Hoài

Thanh, Hoài Chân là một công trình mang tính bao quát và có chiều sâu đối

với Thơ Mới Với Thi nhân Việt Nam tác giả của nó đã đưa đến cho người

đọc một cách tiếp cận thú vị đối với Thơ Mới Không chỉ tái hiện quá trình vận động, diện mạo của Thơ Mới, tác giả còn tìm cách lí giải hiện tượng Thơ

Mới từ nguyên nhân ra đời cho đến phong cách mỗi nhà thơ Thi nhân Việt

Nam cho thấy, một trong những nguyên nhân tạo ra Thơ Mới, ngoài những

nguyên nhân về lịch sử, xã hội, văn hóa, văn học như lối sống, tư tưởng, tình cảm thì sự xuất hiện của cái tôi trữ tình đã thể hiện quan niệm cá nhân, tự do

cá nhân của con người Đây là một cách tiếp cận Thơ Mới theo hướng đi sâu

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945

vào tâm lí, ý thức con người lúc bấy giờ Tác giả khẳng định: “Thơ ta phải

mới, mới văn thể, mới ý tưởng” [50;24] Với Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh

cũng là một trong những người phát hiện ra sự xuất hiện của cái tôi cá nhân trong thơ lãng mạn khác với cái ta trong thơ trung đại Bên cạnh đó, việc tuyển chọn những tác giả, tác phẩm xuất sắc trong hàng ngàn bài thơ thời ấy

là nguồn tư liệu quý giá cho những người làm công tác nghiên cứu Thơ Mới

Và đây cũng là nguồn tư liệu chính về tác giả, tác phẩm mà luận văn tham khảo, khảo sát phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới

Trong Nhà văn hiện đại (1942) của Vũ Ngọc Phan đã đưa ra ý kiến và

nhận xét về mười nhà thơ Những ý kiến đó đã chứng minh “những áng Thơ Mới từ những lối thật cũ đến những lối thật mới trong thơ hiện đại” [42; 653]

Vũ Ngọc Phan đề cập đến sự vận động của Thơ Mới trong sự tương quan giữa thơ cũ và thơ mới

Việt Nam văn học sử yếu (1943) của Dương Quảng Hàm nêu nguyên

nhân sự ra đời của Thơ Mới Công trình đã đề cập đến sự hình thành ý thức tự

do của “một lối thơ phá bỏ luật lệ của lối thơ cũ và đã được mệnh danh là Thơ Mới” (trang 421) Đây là sự ra đời của một lối thơ: “Các thi gia muốn phá bỏ các luật lệ nghiêm ngặt ấy để được tự do diễn tình đạt ý” (trang 421)

Như vậy, các công trình đều đã đề cập đến cái tôi trữ tình, ý thức cá nhân trên cơ sở phân định ranh giới giữa thơ cũ và thơ mới, đồng thời biểu dương những sáng tạo nghệ thuật của Thơ Mới Có thể thấy, trước năm 1945 chưa có công trình nào nghiên cứu phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới một cách chuyên biệt, hầu hết chỉ dừng lại ở những nhận xét chung, có tính khái quát về phong trào Thơ Mới

2.2 Những công trình từ năm 1945 - 1986

Đây là thời kỳ đặc biệt của lịch sử dân tộc Trong cuộc kháng chiến, ý thức dân tộc và trách nhiệm con người công dân đối với Tổ Quốc được đặt lên

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945

hàng đầu Theo đó, Thơ Mới ít được nghiên cứu rộng rãi Nói chung, có nhiều

ý kiến đánh giá khác nhau

Ở miền Nam, Thơ Mới được đánh giá cao, được đưa vào giảng dạy

trong nhà trường Các công trình: Việt Nam văn hoc sử giản ước tân biên (TB 1998) của Phạm Thế Ngũ, Văn học sử Việt Nam (1976) của Bùi Đức Tịnh, Từ

Thơ Mới đến thơ tự do (1967) của Bằng Giang, Khuynh hướng thi ca tiền chiến (1968) của Nguyễn Tấn Long, Phan Canh… nhìn nhận cái tôi cá nhân

trong cái nhìn tĩnh tại Cái tôi cá nhận được đề cập đến ở nhiều phương diện, tuy có lúc bị hiểu sai lệch

Ở miền Bắc, do hoàn cảnh lịch sử, việc nghiên cứu Thơ Mới giai đoạn này còn ít, sự đánh giá chưa được thỏa đáng, nhất là về mặt nội dung Tiêu

biểu như: Phan Cự Đệ với Phong trào Thơ Mới 1932 - 1945 (1966), Bùi Văn Nguyên - Hà Minh Đức với Thơ ca Việt Nam hình thức và thể loại (1971)

Với Phong trào Thơ Mới 1932 - 1945, Phan Cự Đệ đã đánh giá Thơ

Mới từ góc nhìn xã hội học Ở đây, tác giả đã khảo sát Thơ Mới trên nhiều mặt: lịch sử Thơ Mới, quan điểm mỹ học của các nhà Thơ Mới lãng mạn, con đường bế tắc của chủ nghĩa cá nhân tư sản, yếu tố tích cực và tiến bộ của Thơ Mới Phan Cự Đệ cho rằng: “Sự xuất hiện của giai cấp tư sản và tiểu tư sản thành thị là nguyên nhân chính làm cho phong trào Thơ Mới ra đời [20;17]

Sự ra đời của phong trào Thơ Mới “là để đáp ứng những nhu cầu tình cảm của một tầng lớp thanh niên mới” [20;21-22] Ngoài ra, tác giả còn nhấn mạnh ảnh hưởng của tư tưởng mỹ học phương Tây hiện đại vào Thơ Mới Mặc dù còn nặng về phê phán và phủ nhận, nhưng với công trình này, Phan Cự Đệ đã chỉ ra được mạch ngầm trong tâm thức sáng tạo của mỗi nhà thơ đó là ý thức

tự do sáng tạo, vượt khỏi sự gò bó của cuộc sống thực tại, khát vọng cởi trói

thơ ca vượt khỏi khuôn khổ thơ ca truyền thống…

Phương thức vượt thoát thực tại trong Thơ Mới Việt Nam 1932 - 1945

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I DANH MỤC TÁC PHÂM

1 Nguyễn Bính Tuyển tập (1986), NXB Văn học

2 Huy Cận (1940), Lửa thiêng, NXB Đời nay

3.Vũ Hoàng Chương (1940), NXB Nhà in Cộng lực

4 Xuân Diệu (1938), Thơ thơ, NXB Đời nay

5 Xuân Diệu (1945), Gửi hương, , NXB Đời nay

6 Lưu Trọng Lư (1939), Tiếng thu, NXB Editions librairie - Centale

7 Lưu Trọng Lư (1978), Mùa thu lớn, NXB Tác phẩm mới, HN

8 Anh Thơ (1941), Bức tranh quê, , NXB Đời nay

9 Nguyễn Tuân (1940), Vang bóng một thời, NXB Tân Dân

10 Hàn Mặc Tử (1944), Chơi giữa mùa trăng, NXB Ngày mới, HN

11 Hàn Mặc Tử tuyển tập (1987), NXB Văn học

12 Chế Lan Viên (1942), Vàng sao, NXB Tân Việt

II DANH MỤC SÁCH NGHIÊN CỨU VÀ GIÁO TRÌNH

13 R.M Albérès, (Vũ Đình Lưu dịch) (2003) Cuộc phiêu lưu tư tưởng

văn học châu Âu thế kỷ 20 1900 - 1959, Nxb Lao động

14 Lại Nguyên Ân (1998), Thơ mới 1932 - 1945 tác giả và tác phẩm,

Nxb Hội Nhà văn, HN

15 Lại Nguyên Ân (Biên soạn) (1999), 150 thuật ngữ văn học, NXB

ĐHQG HN

16 Huy Cận (2001), Hồi Ký song đôi, Quyển 1, NXB Hội Nhà văn, HN

17 Huy Cận - Hà Minh Đức (1993), Nhìn lại một cuộc cách mạng

trong thi ca (60 năm phòng trào Thơ Mới), NXB Giáo dục, HN

18 Hồng Chương (1962), Phương pháp sáng tác trong văn học nghệ

thuật, NXB Sự thật