Nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn kim lân

LỜI CAM ĐOAN Luận văn tốt nghiệp Nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn Kim Lân là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đoàn Đức Phương.. Không những vậy, nhớ đế

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



NGÔ THỊ THU TRANG

NHÂN VẬT VÀ CỐT TRUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số : 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn: PGS.TS Đoàn Đức Phương

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN



NGÔ THỊ THU TRANG

NHÂN VẬT VÀ CỐT TRUYỆN TRONG TRUYỆN NGẮN KIM LÂN

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số : 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn: PGS.TS Đoàn Đức Phương

Hà Nội – 2014

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn tốt nghiệp Nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn Kim Lân là

công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đoàn Đức Phương

Các số liệu và tài liệu tôi sử dụng trong khóa luận là trung thực và có xuất

xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 12 tháng 11 năm 2014

Tác giả luận văn

Ngô Thị Thu Trang

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin dành lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo PGS.TS Đoàn Đức Phương, người thầy đã trực tiếp, nhiệt tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời trân trọng cảm ơn tới tất cả các thày giáo, cô giáo trong trường, các thày giáo, cô giáo trong khoa Văn học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã cho tôi vốn kiến thức và tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt khóa học tại trường, giúp tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp đã luôn sẵn sàng giúp đỡ, chia sẻ với tôi những điều kiện, kiến thức học tập để tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân yêu trong gia đình đã ủng hộ, động viên để tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 12 tháng 11 năm 2014

Tác giả luận văn

Ngô Thị Thu Trang

MỤC LỤC:

Mở đầu: ……… ….……… ……… …… 1

1 Lý do chọn đề tài……….………1

2 Lịch sử vấn đề ……… ……….… 3

3 Đối tượng, mục đích, phạm vi nghiên cứu…… ………… ……… 12

4 Phương pháp nghiên cứu……… ……… 13

5 Cấu trúc luận văn …… ……… ……… ….14

Chương 1: Hành trình sáng tác và quan niệm nghệ thuật của Kim Lân 14

1 Hành trình sáng tác của Kim Lân……….…14

1.1 Sáng tác của Kim Lân trước Cách mạng tháng Tám 1945 …… 15

1.2 Sáng tác của Kim Lân sau Cách mạng tháng Tám 1945 … ……19

2 Quan niệm nghệ thuật của Kim Lân ……… ……… 21

2.1 Quan niệm của Kim Lân về con người … ……… …22

2.2 Quan niệm của Kim Lân về cái đẹp ……….……33

2.3 Quan niệm của Kim Lân về việc viết văn ……… ……… 44

Chương 2: Nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân ………… ….……….….… 48

1 Nhân vật trong tác phẩm văn học ……… …… ……….48

2 Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Kim Lân …….………… ………50

2.1 Nhân vật mang thân phận bé mọn, thua thiệt ……… …50

2.2 Nhân vật nặng lòng với quê hương bản xứ ……….………….…60

2.3 Nhân vật có sức sống tiềm tàng ……….…….………….…67

3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Kim Lân …….…73

3.1 Tạo dựng chân dung nhân vật ……….…………73

3.2 Đặt nhân vật vào những tình huống thử thách, …… ………… 79

3.3 Khắc họa đời sống nội tâm nhân vật ……….……… 81

3.4 Xây dựng nhân vật mang tính chất tự truyện …….……….87

Chương 3: Cốt truyện trong truyện ngắn Kim Lân … ……… …… 93

1 Cốt truyện trong tác phẩm văn học … ………….……… 93

2 Các kiểu cốt truyện trong truyện ngắn Kim Lân …… ….………… 95

2.1 Cốt truyện tuyến tính ……… …… ……… 95

2.2 Cốt truyện gấp khúc ……….……… 99

2.3 Cốt truyện khung ……….……… …… .103

2.4 Cốt truyện tâm lý ……….……… 106

3 Nghệ thuật tổ chức cốt truyện trong truyện ngắn của Kim Lân … 111

3.1 Trình bày … … ……… ……… 111

3.2 Vận động ……….……….…… … …… 116

3.3 Kết thúc……….… …… ………… 124

Kết luận: ……….……… …… ……… 127 Thư mục tham khảo

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong đội ngũ nhà văn hiện đại Việt Nam, Kim Lân thuộc nhóm những nhà văn viết không nhiều nhưng lại tạo được những dấu ấn đặc biệt Nhắc đến ông, cả bạn đọc và bạn văn đều cảm nhận một điều gì đó gần gũi, thân thiết mà cũng rất đáng nể trọng Cái tên Kim Lân đã được công chúng biết và nhớ đến từ

rất sớm, khi ông cho đăng Đứa con người vợ lẽ trên báo Trung Bắc chủ nhật

năm 1942 Hơn tám mươi năm cuộc đời và gần sáu mươi năm đau đáu với nghiệp văn nhưng gia tài ông để lại không nhiều, chỉ khoảng ngoài ba mươi tác phẩm, mà chủ yếu lại chỉ là truyện ngắn Vỏn vẹn chừng ấy “đứa con tinh thần” nhưng “đứa” nào cũng có một chỗ đứng, thậm chí vị trí trang trọng, trong lòng độc giả

Nhớ đến Kim Lân là nhớ đến phong vị làng quê Bắc Bộ Cái hồn quê xứ

sở ấy đã thấm đẫm trên từng trang văn của ông Đó là hơi thở của vẻ đẹp văn hóa tao nhã, nên thơ vùng văn vật, là sức sống bền bỉ, dẻo dai của những con người đồng ruộng vượt lên từ lam lũ cuộc đời, cũng là những ánh lửa của niềm tin yêu, lạc quan mà nhà văn gửi gắm Không những vậy, nhớ đến Kim Lân, bạn đọc cũng không thể quên cái lối kể chuyện nhẹ nhàng, dí dỏm, cứ như đang chuyện trò gần gũi, thân thiết, đặc biệt là cái cách ông xây dựng thế giới nhân vật và tổ chức cốt truyện trong tác phẩm Mọi nỗi niềm muốn tâm sự với cuộc đời, bao mơ ước muốn sẻ chia, gây dựng, và cả tài năng độc đáo đều bộc lộ qua thế giới nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn của nhà văn Nó cũng bình dị

và sâu sắc như chính con người ông vậy Chính bởi thế, truyện ngắn Kim Lân không những tạo nên một bản sắc rất riêng cho người sáng tạo ra nó mà còn góp phần không nhỏ vào việc hoàn thiện và hiện đại hóa một thể loại văn học vẫn còn mới mẻ của văn đàn dân tộc từ những buổi đầu của thế kỷ XX

2

Kim Lân cũng là một trong số không nhiều nhà văn luôn có tác phẩm được lựa chọn giảng dạy trong chương trình Ngữ Văn phổ thông qua các thời

kỳ Trước năm 1995, ông có hai tác phẩm được đưa vào chương trình dạy học là

Làng (lớp 9 Phổ thông Cơ sở) và Vợ nhặt (lớp 12 Phổ thông Trung học) Sau

năm 1995, trong chương trình chỉnh lý sách giáo khoa, hai tác phẩm kể trên vẫn được giữ nguyên vị trí tại chương trình giảng dạy ở các khối lớp Đặc biệt, tác

phẩm Vợ nhặt có mặt trong cả ba bộ sách: Văn học 12 chưa phân ban và Ngữ

Văn 12 thí điểm ban Khoa học Xã hội và Nhân văn, Ngữ Văn 12 thí điểm ban Khoa học Tự nhiên Hiện nay, khi chương trình Ngữ Văn phổ thông đã có sự

thống nhất thì Làng và Vợ nhặt vẫn là các tác phẩm được giảng dạy như trước

Vợ nhặt vẫn có mặt trong hai bộ sách Chương trình chuẩn và Chương trình

nâng cao Cùng với đó, cái tên Kim Lân và Vợ nhặt cũng xuất hiện khá thường

xuyên trong các đề thi tốt nghệp Trung học Phổ thông và đề thi tuyển sinh Đại học nhiều năm gần đây Có thể thấy, Kim Lân là một nhà văn luôn có một vị trí quan trọng trong đời sống văn học dân tộc

Trong thế giới tác phẩm của Kim Lân, nhân vật và cốt truyện luôn là yếu

tố tạo dấu ấn đặc biệt với bạn đọc Đây cũng là hai phương diện không thể tách rời nhau trong một truyện ngắn nói chung Nhân vật chính là phương tiện để nhà văn khái quát hiện thực đời sống một cách hình tượng, cũng là nơi để họ thể hiện nhận thức của mình về muôn mặt cuộc đời Và cốt truyện lại là phương diện để nhân vật ấy bộc lộ những tính cách thông qua một hệ thống các sự kiện được tạo dựng Khi viết truyện, Kim Lân luôn có ý thức tạo dựng nhân vật một cách kỹ lưỡng và xây dựng cốt truyện hợp lý, sao cho vấn đề truyền tải đến bạn đọc được hiệu quả nhất

Việc tìm hiểu nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn Kim Lân sẽ giúp bạn đọc phần nào thấy rõ hơn những thông điệp, tư tưởng của nhà văn về cuộc sống cũng như tài năng nghệ thuật truyện ngắn bậc thầy của ông

3

Với những lí do trên, chúng tôi mạnh dạn chọn nhân vật và cốt truyện trong truyện ngắn của nhà văn Kim Lân làm đề tài nghiên cứu cho mình

2 Lịch sử vấn đề

Là cây bút truyện ngắn sớm có chỗ đứng vững chãi trên văn đàn dân tộc, cũng là nhà văn được bạn đọc trân trọng và yêu mến trong suốt thời gian qua, Kim Lân và tác phẩm của ông đã trở thành đối tượng bàn luận, nghiên cứu của rất nhiều học giả, độc giả khác nhau Trong phạm vi giới hạn của đề tài, chúng tôi chỉ xin hệ thống những ý kiến, nhận định nổi bật về tác giả, tác phẩm và những ý kiến có liên quan trực tiếp đến đề tài

Năm 1942, Kim Lân trình làng văn tác phẩm đầu tay Đứa con người vợ

lẽ trên tờ báo Trung Bắc chủ nhật Rồi sau đó là hàng loạt truyện ngắn khác như Đứa con người cô đầu, Người kép già, Đôi chim thành… Rất nhanh, tên tuổi

ông đã để lại một dấu ấn đặc biệt trong lòng độc giả Và có lẽ, người nghiên cứu sớm nhất về truyện ngắn Kim Lân chính là nhà văn Nguyên Hồng Trong cuốn

Những nhân vật ấy đã sống với tôi, ông đã hồi tưởng lại: “Từ giữa những năm

1943 - 1944 ấy, tôi được đọc mấy truyện của Kim Lân… Thoạt tiên tôi chẳng những không để ý mà còn thấy cái tên Kim Lân chương chướng thế nào ấy, hình như định chọi, định đả chữ nhau với một số tên như Mộng Ngọc, Mộng Dương, hay Hoài Trạch, Hoài Tâm… lúc bấy giờ vậy Nhưng rồi chỉ bập vào mấy truyện của anh mà tôi thấy không phải loại ướt át một cách bợm bãi, trái lại có một cái

gì đó chân chất của đời sống con người nghèo hèn, khổ đau, giọng văn nhiều rung cảm thắm thiết, đặc biệt là lại gần gũi với mình…” [18, tr 82] Như vậy,

tác phẩm của ông đã có một ấn tượng sâu sắc về nội dung tư tưởng và giọng điệu với bạn đọc

Sau hàng loạt truyện ngắn của Kim Lân ra đời, cùng với thời gian, các nhà nghiên cứu đã có cái nhìn dày dặn và cụ thể hơn về tác phẩm cũng như tài năng nghệ thuật của ông Sáng tác của Kim Lân đã được giới phê bình quan tâm trên rất nhiều bình diện

4

Nổi bật hơn cả và cũng sớm hơn cả là hướng nghiên cứu tập trung vào nội dung sáng tác của Kim Lân Đây cũng là điều tất yếu, bởi vấn đề nhà văn phản ánh cũng chính là chìa khóa để mở cánh cửa những điều trăn trở, quan tâm của

họ trước cuộc đời Điều làm nên ấn tượng “gần gũi” với Nguyên Hồng từ tác

phẩm của Kim Lân cũng không là gì xa lạ ngoài thế giới mà nhà văn phản ánh:

đời sống của những con người “nghèo hèn, khổ đau”

Sau này, nhà nghiên cứu Lại Nguyên Ân trong một bài viết đăng trên Tạp chí Văn học số 6 với nhan đề: Văn xuôi Kim Lân đã nói cụ thể hơn về nội dung truyện ngắn của tác giả này: “Đọc văn xuôi Kim Lân, ta bắt gặp cái thế giới của những người thường dân nghèo khổ vốn là hạng “hạ lưu” ở xã hội cũ: Những người nông dân miền xuôi mất nhà mất đất xiêu dạt lên miền ngược, táp vào một xóm chợ bến sông, một góc phố núi hay ven một đồn điền, một xóm trai, tiếp tục vật lộn với miếng sống sơ đẳng hằng ngày Đã có lúc nhà văn gọi những nhân vật thân thuộc ấy của ngòi bút mình là “những đầu thừa đuôi thẹo ở khắp

xó xỉnh cuộc sống” Cách gọi giống như là sự tự mệnh danh đầy đau xót của chính các nhân vật ấy” [1]

Nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn trong một bài viết: Kim Lân – nhà văn của những kiếp người đầu thừa đuôi thẹo cũng khẳng định: “Hình như những mẫu người đầu thừa đuôi thẹo ấy đã gửi một đại diện của họ vào văn học và Kim Lân đã làm việc này một cách tự nguyện” [67]

Năm 1983, trong bài viết Khải luận cho cuốn Tổng tập văn học Việt Nam, tập 30A, Nguyễn Đăng Mạnh có viết: “Văn Kim Lân tỏ ra độc đáo, hấp dẫn hơn khi ông viết về những cái gọi là “thú đồng quê” hay “phong lưu đồng ruộng” Ông cũng cho rằng, “Sở dĩ có sự hấp dẫn, không phải vì ở đấy những tập quán ngộ nghĩnh, kỳ lạ, những thú chơi phiền phức, cầu kỳ được trình bày cặn kẽ, mà chính là nhờ nhà văn đã thể hiện lên được những con người ở làng quê Việt Nam độc đáo kia, tuy nghèo khổ thiếu thốn mà vẫn yêu đời” [32, tr 64]

5

TÀI LIỆUTHAM KHẢO

SÁCH TÁC PHẨM, LÝ LUẬN, NGHIÊN CỨU, PHÊ BÌNH, BÁO, TẠP CHÍ

1 Lại Nguyên Ân (1986), Văn xuôi Kim Lân, Tạp chí Văn học (số 6), Viện

văn học - Uỷ ban khoa học xã hội Việt Nam

2 Y Ban (2004), Nhà văn Kim Lân: thuở ấy chúng tôi sống bằng hữu lắm,

Báo Giáo dục và thời đại chủ nhật (số 17)

3 Lê Huy Bắc (2008), Cốt truyện trong tự sự, Tạp chí Nghiên cứu Văn học

(số 7)

4 Phan Kế Bính (1990), Việt Nam phong tục, Nxb Đồng Tháp

5 Nam Cao (1995), Truyện ngắn chọn lọc, Nxb Văn học, Hà Nội

6 Nguyễn Văn Dân (2004), Phương pháp nghiên cứu văn học, Nxb Khoa

học xã hội, Hà Nội

7 Nguyễn Đăng Điệp (2005), Chân dung các nhà văn hiện đại, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

8 Hà Minh Đức (chủ biên) (1994), Nhà văn nói về tác phẩm, Nxb Văn học,

Hà Nội

9 Hà Minh Đức (chủ biên) (1996), Lí luận văn học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

10 Lê Bá Hán (chủ biên) (1992), Từ điển thuật ngữ văn học, Nxb Giáo dục,

Hà Nội

11 Nguyễn Văn Hạnh, Huỳnh Như Phương (1998), Lý luận văn học - vấn đề

và suy nghĩ, Nxb Giáo dục, TP.HCM

12 Khổng Thị Minh Hạnh (2012), Cái nhìn thời gian, không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Kim Lân, Luận văn Thạc sĩ, Đại học Sư phạm Thái

Nguyên

13 Hoàng Ngọc Hiến (1999), Văn học và học văn, Nxb Văn học, Hà Nội

14 Nguyễn Thái Hòa (2000), Những vấn đề thi pháp của truyện, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

6

15 Tô Hoài (1959), Một số kinh nghiệm viết văn của tôi, Nxb Văn học, Hà

Nội

16 Nguyễn Công Hoan (1959), Nghệ thuật viết truyện ngắn, Báo Văn nghệ

(số 23 - 24)

17 Trần Ninh Hồ (1991), Một ngày Kim Lân, Báo Văn nghệ (số 34)

18 Nguyên Hồng (1978), Những nhân vật ấy đã sống với tôi, Nxb Tác phẩm

mới, Hà Nội

19 Nguyễn Khải (2003), Nghề văn cũng lắm công phu, Nxb Trẻ, TP.HCM

20 Nguyễn Thị Dư Khánh (1995), Phân tích tác phẩm văn học từ góc độ thi pháp, Nxb Giáo dục, TP.HCM

21 Trần Đăng Khoa (1998), Chân dung và đối thoại, Nxb Thanh niên, Hà

Nội

22 Nguyễn Đức Khuông (2008), Đối thoại với các nhà văn có tác phẩm dạy – học trong nhà trường, Nxb Giáo dục, Hà Nội

23 Lê Đình Kỵ (1984), Cơ sở lý luận văn học, Nxb Đại học và trung học

chuyên nghiệp, Hà Nội

24 Kim Lân (2012), Kim Lân tuyển tập, Nxb Văn học, Hà Nội

25 Kim Lân (1996), Tuyển tập Kim Lân, Nxb Văn học, Hà Nội

26 Kim Lân (1962), Con chó xấu xí, Nxb Văn học, Hà Nội

27 Phong Lê (2007), Kim Lân, nhà văn của những phận người bé mọn, Tạp chí Sông Hương, số 223, Tháng 09

28 Nguyễn Văn Long, Trần Đăng Xuyền (1999), Tư liệu văn 12 - phần Văn

học Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội

29 Phương Lựu (chủ biên), Trần Đình Sử, Nguyễn Xuân Nam, Lê Ngọc Trà,

La Khắc Hoà, Thành Thế Thái Bình, (2001), Lý luận văn học, Nxb Giáo

dục, Hà Nội

7

30 Phương Lựu (2009), Phương pháp luận nghiên cứu văn học, Nxb Đại

học sư phạm, Hà Nội

31 Nguyễn Đăng Mạnh (1983), Nhà văn tư tưởng và phong cách, Nxb Văn

học, Hà Nội

32 Nguyễn Đăng Mạnh (1983), Khải luận - Tổng tập văn học Việt Nam, tập

30A, Nxb KHXH, Hà Nội

33 Nguyễn Đăng Mạnh (chủ biên) (1986), Các nhà văn nói về văn (tập 2),

Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội

34 Nguyễn Đăng Mạnh (1993), Các tác giả văn học Việt Nam (tập 2), Nxb

Giáo dục, Hà Nội

35 Nguyễn Đăng Mạnh (1994), Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn, Nxb Giáo dục, Hà Nội

36 Nguyễn Đăng Mạnh (2000), Nhà văn Việt Nam hiện đại chân dung và phong cách, Nxb Trẻ, TP.HCM

37 Nguyễn Đăng Mạnh (2000), Giáo trình Lịch sử văn học Việt Nam, Nxb

Đại học quốc gia, Hà Nội

38 M.B.Khrapchenco (1978), Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn học, Nxb Tác phẩm mới (Hội nhà văn Việt Nam), Hà Nội

39 Trần Đồng Minh (1994), Bóng tối và ánh sáng trong câu chuyện nhặt vợ, Tiếng nói tri âm, Nxb Trẻ, TP.HCM

40 Vương Trí Nhàn (2001), Sổ tay truyện ngắn, Nxb Văn nghệ, TP.HCM

41 Hồ Quý Nghĩa (2004), Sức sống trong truyện ngắn Vợ nhặt, Báo Giáo

dục và thời đại, (số 49)

42 Bảo Nguyên (1997), Sử dụng ngôn ngữ - nghệ thuật đặc sắc của truyện ngắn Kim Lân, Tạp chí Ngữ học trẻ, Nxb Hội ngôn ngữ học Việt Nam

43 Lữ Huy Nguyên (1997), Kim Lân với những thú chơi ngày xuân Kinh Bắc, Báo Văn nghệ (số 5+6), Hội nhà văn Việt Nam