Chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu thống kê phục vụ quản lý thông tin khoa học và công nghệ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN VĂN THÀNH CHUẨN HOÁ HỆ THỐNG CHỈ TIÊU THỐNG KÊ PHỤC VỤ QUẢN LÝ THÔNG TIN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ LUẬN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN VĂN THÀNH

CHUẨN HOÁ HỆ THỐNG CHỈ TIÊU THỐNG KÊ PHỤC VỤ QUẢN LÝ

THÔNG TIN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

Hà Nội, 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN VĂN THÀNH

CHUẨN HOÁ HỆ THỐNG CHỈ TIÊU THỐNG KÊ PHỤC VỤ QUẢN LÝ

THÔNG TIN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH QUẢN LÝ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ

MÃ SỐ: 60.34.04.12

Người hướng dẫn khoa học: TS Lê Xuân Định

Hà Nội, 2014

1

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới TS Lê Xuân Định

đã tận tình hướng dẫn và chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn Lãnh đạo, các đồng nghiệp đang công tác tại Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia đã nhiệt tình giúp đỡ tôi thu thập tài liệu, đây là những căn cứ quan trọng để tôi hoàn thiện luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn các giảng viên Khoa Sau Đại học, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội đã truyền đạt những kiến thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn cho tôi trong quá trình học tập

Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn sâu sắc những người thân trong gia đình, bạn

bè, đồng nghiệp đã cổ vũ, động viên tôi vượt qua những khó khăn trong quá trình học tập, nghiên cứu

Bên cạnh những điều kiện thuận lợi, Tôi cũng gặp những khó khăn nhất định về năng lực, sự hiểu biết của bản thân và thời gian nghiên cứu có hạn nên luận văn không tránh khỏi những hạn chế và khiếm khuyết, tác giả trân trọng và mong nhận được những góp ý của các nhà khoa học, các giảng viên và các đồng nghiệp

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Thành

2

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Tên đề tài 7

2 Lý do nghiên cứu 7

3 Lịch sử nghiên cứu 8

4 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

5 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

6 Mẫu khảo sát Error! Bookmark not defined.

7 Câu hỏi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

8 Giả thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

9 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

10 Kết cấu luận văn Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN Error! Bookmark not defined.

1.1 Khái niệm thông tin KH&CN Error! Bookmark not defined.

1.2 Khái niệm quản lý thông tin KH&CN Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Khái niệm quản lý Nhà nước về KH&CNError! Bookmark not defined.

1.2.2 Khái niệm quản lý thông tin KH&CN Error! Bookmark not defined.

1.3 Khái niệm thống kê KH&CN Error! Bookmark not defined.

1.3.1 Khái niệm, nhiệm vụ và đối tượng nghiên cứu của thống kêError! Bookmark not defined 1.3.2 Khái niệm về KH&CN Error! Bookmark not defined.

1.3.3 Khái niệm về thống kê KH&CN Error! Bookmark not defined.

1.4 Khái niệm hệ thống chỉ tiêu thống kê Error! Bookmark not defined.

1.5 Chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu thống kê Error! Bookmark not defined.

1.5.1 Khái niệm hệ thống Error! Bookmark not defined.

1.5.2 Khái niệm chuẩn hóa Error! Bookmark not defined.

1.6 Yêu cầu chính xác và hiệu quả trong thống kê Error! Bookmark not defined.

1.6.1 Yêu cầu chính xác trong thống kê Error! Bookmark not defined.

1.6.2 Yêu cầu hiệu quả trong thống kê Error! Bookmark not defined.

1.7 Mối quan hệ giữa chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu thống kê với quản lý

3

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HỆ THỐNG CHỈ TIÊU THỐNG KÊ TRONG

2.1 Cơ bản về thực trạng quản lý thông tin KH&CN ở Việt NamError! Bookmark not defined

2.2 Thực trạng thiếu đồng bộ của hệ thống chỉ tiêu thống kê trong thông

2.2.1 Hiện trạng công tác thống kê KH&CNError! Bookmark not defined.

2.3 Những hạn chế trong công tác thống kê KH&CN và sự thiếu đồng bộ

của hệ thống chỉ tiêu thống kê KH&CN hiện nay Error! Bookmark not defined.

2.4 Nguyên nhân thiếu đồng bộ của hệ thống chỉ tiêu thống kêError! Bookmark not defined

2.5 Kết quả khảo sát Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP ĐỂ CHUẨN HÓA HỆ THỐNG CHỈ TIÊU

3.1 Yêu cầu và nguyên tắc chuẩn hóa chỉ tiêu thống kê KH&CNError! Bookmark not defined.

3.1.1 Các vấn đề về chuẩn hóa chỉ tiêu thống kêError! Bookmark not defined.

3.1.2 Nguyên tắc và yêu cầu chuẩn hóa Error! Bookmark not defined.

3.1.3 Phương pháp tính toán Error! Bookmark not defined.

3.1.4 Nội dung hoàn thiện Error! Bookmark not defined.

3.2 Bộ chỉ tiêu chuẩn hóa phục vụ thống kê Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Chuẩn hóa nhóm chỉ tiêu về nguồn lực thông tin KH&CN Error! Bookmark not defined.

3.2.2 Chuẩn hóa chỉ tiêu về tài chính thông tin KH&CN Error! Bookmark not defined.

3.2.3 Chuẩn hóa nhóm chỉ tiêu về hạ tầng thông tin KH&CNError! Bookmark not defined.

3.2.4 Chuẩn hóa nhóm chỉ tiêu về chợ công nghệ và thiết bị (Techmart) Error! Bookmark not defined.

3.3 Giải pháp để áp dụng bộ chỉ tiêu chuẩn hóa phục vụ thống kê thông tin

KH&CN Error! Bookmark not defined.

3.3.1 Giải pháp đảm bảo độ chính xác và hiệu quả của chế độ báo cáo

thống kê Error! Bookmark not defined.

3.3.2 Giải pháp tin học hóa hoạt động thống kê KH&CN phục vụ quản

lý thông tin KH&CN Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

4

KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

5

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1: Danh mục các chỉ tiêu thống kê KH&CN trong Hệ thống chỉ tiêu

thống kê Quốc gia 35 Bảng 2: Tổng hợp tình hình thực hiện nhiệm vụ thống kê KH&CN các tổ

chức TT-TV KH&CN 49 Bảng 3: Chuyên môn được đào tạo của nhân lực cơ quan TT-TV 50 Bảng 4: Thống kê tỷ lệ trung bình chế độ báo cáo thống kê cơ sở về KH&CN

của một tỉnh 52 Bảng 5: Thống kê chế độ báo cáo thống kê tổng hợp về KH&CN với các Sở

KH&CN ……….………53

6

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

CNH-HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hoá

KT - XH Kinh tế - Xã hội

CNTT Công nghệ thông tin

CNXH Chủ nghĩa xã hội

KHKT Khoa học kỹ thuật

KH&CN Khoa học và công nghệ

NC&PT Nghiên cứu và phát triển

SPDV Sản phẩm dịch vụ

TT-TV Thông tin -Thư viện

HTCTTK Hệ thống chỉ tiêu thống kê

7

MỞ ĐẦU

1 Tên đề tài

Chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu thống kê phục vụ quản lý thông tin Khoa học và Công nghệ

2 Lý do nghiên cứu

Thống kê khoa học và công nghệ có vai trò quan trọng đặc biệt đối với công tác quản lý, chỉ đạo, điều hành, xây dựng chiến lược và chính sách phát triển khoa học và công nghệ Tuy nhiên, cho đến nay các chỉ tiêu thống kê khoa học và công nghệ chưa được thu thập và xử lý một cách hệ thống và đầy đủ, chế độ báo cáo thống kê và điều tra thống kê còn sơ khai, chưa được thực hiện một cách đồng

bộ Chất lượng thông tin thống kê khoa học và công nghệ còn hạn chế, chưa phục

vụ một cách thiết thực, hiệu quả cho hoạt động quản lý, chỉ đạo và điều hành của ngành khoa học và công nghệ (KH&CN) nói riêng và quá trình phát triển kinh tế -

xã hội nói chung Hiện nay, việc hoạch định nhiệm vụ, tổ chức, kinh phí cho công tác thống kê khoa học và công nghệ cả ở Trung ương và địa phương còn chưa được quan tâm đúng mức

Nhiều tỉnh, thành trong cả nước gặp nhiều khó khăn trong việc triển khai công tác thống kê KH&CN Mặc dù Thông tư số 05/2010/TT-BKHCN của Bộ KH&CN ban hành ngày 02/7/2010 quy định chế độ báo cáo thống kê cơ sở về KH&CN, nhưng trên thực tế các đối tượng phải thực hiện chế độ báo cáo thống kê

cơ sở về KH&CN hàng năm chưa nghiêm túc báo cáo hoặc báo cáo chưa đầy đủ theo đúng yêu cầu Bên cạnh đó, công tác thống kê này đòi hỏi phải có một bộ máy chuyên trách, được đào tạo chuyên môn nghiệp vụ bài bản và đầu tư ban đầu tương xứng với nhiệm vụ để có thể xúc tiến một cách có hiệu quả Một điểm khá quan trọng đó là, hiện nay, các văn bản quy phạm Pháp luật về thống kê KH&CN còn mới, chưa đồng bộ nên việc thực thi công tác thống kê gặp nhiều khó khăn, bất cập như: Các cơ quan, đơn vị, tổ chức có trách nhiệm báo cáo thống kê cơ sở chưa phân công người chịu trách nhiệm, chưa chủ động tải phần mềm thống kê cơ

sở để nhập dữ liệu; cán bộ thực hiện báo cáo thống kê tổng hợp hiện nay còn ít,

8

chưa được đào tạo, tập huấn về thống kê KH&CN, chưa sử dụng được phần mềm thống kê

Từ trước đến nay hoạt động thống kê KH&CN ứng dụng một cách hạn chế hoặc chưa áp dụng tin học hóa vào công tác thống kê nên dẫn đến kết quả thống kê chậm, không cập nhật kịp thời các thông tin KH&CN mới, tiên tiến Hệ thống báo cáo thống kê cơ sở và báo cáo thống kê tổng hợp ở các địa phương còn manh mún, cách hiểu và thực hiện các chỉ tiêu thống kê KH&CN còn thiếu nhất quán Điều bức thiết cần đặt ra là cần có một hệ thống đảm bảo sự nhất quán, thống nhất, chuẩn hóa các chỉ tiêu thống kê từ các cấp Trung ương đến địa phương trong toàn quốc Vậy phải tạo nên một hệ thống chuẩn những chỉ tiêu thống kê với đầu ra phải đảm bảo thống kê chính xác và hiệu quả về thời gian Do vậy tác giả lựa chọn hướng nghiên cứu “Chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu thống kê phục vụ quản lý thông tin Khoa học và Công nghệ“ để làm luận văn thạc sỹ

3 Lịch sử nghiên cứu

 Tình hình nghiên cứu ở Viêt Nam:

Từ đầu những năm 1980 cho đến nay, Việt Nam đã có một số nghiên cứu về thống kê KH&CN và chủ yếu tập trung vào các chỉ tiêu về tiềm lực và hoạt động KH&CN

Hàn Ngọc Lương (1985) đã có nghiên cứu về “Xây dựng kiến nghị và lập hệ thống chỉ tiêu, phương pháp và biểu mẫu báo cáo các thống kê tại các cơ sở nghiên cứu, thiết kế, các trường đại học, các cơ sở điều tra khảo sát” Mục tiêu là xây dựng cơ sở khoa học cho việc tổ chức chế độ thống kê KH&CN phù hợp với chế

độ thống kê kinh tế quốc dân, đáp ứng được yêu cầu của công tác kế hoạch hoá và quản lý KH&CN Một trong những kết quả nghiên cứu đó là Nhà nước ban hành Quyết định số 349/CT ngày 14/12/1983 của Chủ tịch Hội đồng bộ trưởng (nay là Thủ tướng Chính phủ) về bổ sung 14 nhóm chỉ tiêu thống kê hoạt động KH&CN vào hệ thống chỉ tiêu thống kê chính thức Tuy nhiên, do cách tiếp cận và bối cảnh kinh tế đặc trưng kế hoạch hoá tập trung của thời kỳ này nên các kết quả không thể

được tiếp tục áp dụng trong điều kiện hiện nay [21, 22]

9

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu Tiếng Việt

1 Bộ Khoa học và Công nghệ (2011), Chỉ thị 3595/CT-BKHCN năm 2011 về tăng cường công tác thống kê khoa học và công nghệ

2 Bộ Khoa học và Công Nghệ (2008), Quyết định Số 12/2008/QĐ-BKHCN

về việc ban hành một số bảng phân loại thống kê khoa học và công nghệ

3 Chính phủ nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2014), Nghị định

11/2014/NĐ-CP ngày 18 tháng 02 năm 2014 về Hoạt động thông tin KH&CN

4 Chính phủ nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2006), Nghị định

30/2006/NĐ-CP ngày 29 tháng 03 năm 2006 về Thống kê KH&CN

5 Thạc Bình Cường, Phân tích và thiết kế hệ thống, Nhà xuất bản Thống kê,

2004

6 Vũ Hy Chương, 1985 Xây dựng kiến nghị về cải tiến và tổ chức hệ thống báo cáo thống kê hoạt động khoa học kỹ thuật trong hệ thống thống kê kinh

tế quốc dân Báo cáo đề tài NC cấp nhà nước Chủ nhiệm ĐT: Vũ Hy chương Cơ quan chủ trì: Vụ tổng hợp và kế hoạch, ủy ban khoa học nhà nước Mã số đề tài: 60.01.04.01.- 1985.- 59 tr

7 Trần Huy Dần (2011), Thống kê khoa học và công nghệ cần sớm được triển

khai, Tạp chí Thông tin KH-CN Nghệ An số 8/2011

8 Trần Huy Dương (2007), Nghiên cứu, khai thác một số chuẩn quốc tế trong

tổ chức và thiết kế thư viện điện tử, Một số vấn đề chọn lọc của công nghệ

thông tin và truyền thông, Đại Lải 14-15/9/2007

9 Vũ Cao Đàm (1998), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, NXB Khoa

học và Kỹ thuật

10 TS Lê Xuân Định (2011), Chỉ tiêu thống kê về công bố khoa học và công

nghệ, Tạp chí Thông tin và tư liệu số tháng 4/2011

11 Lê Xuân Định, Cao Minh Kiểm, Tào Hương Lan; Nguyễn Minh Ngọc và

những người khác (2009), Nghiên cứu chuẩn hóa các chỉ tiêu thống kê khoa

10

học và công nghệ chủ yếu của Việt Nam, Cục Thông tin KH&CNQG, Bộ

KH&CN, 2009 157tr

12 Ths Nguyễn Tiến Đức (2012), Cơ sở pháp lý cho hoạt động thông tin,

thống kê KH&CN, Tạp chí Thông tin và tư liệu số tháng 1/2012

13 Nguyễn Võ Hưng, 2000 Đề tài nghiên cứu KH cấp bộ: Nghiên cứu xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê và tổ chức thông tin KH&CN của Việt Nam Viện Chiến lược và Chính sách KH&CN Hà Nội, 2000

14 Cao Minh Kiểm, 2003 Thống kê KH&CN và những vấn đề đối với Việt Nam Tạp chí Hoạt động Khoa học, số 7 (350)/2003 tr7-10

15 Cao Minh Kiểm, 2004 Báo cáo kết quả điều tra nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ quốc gia 2002

16 Tăng Văn Khiên, Lê Văn Duy; Đặng Quảng; Trần Sinh; Phạm Hồng Vân,

1995 Nghiên cứu tối ưu hóa hệ thống chỉ tiêu và phương pháp thu thập thông tin để tính toán các chỉ tiêu đó Báo cáo đề tài Cơ quan chủ trì: Viện Khoa học Thống kê Chủ nhiệm đề tài: Tăng Văn Khiên, PTS Cán bộ phối hợp nghiên cứu: Lê Văn Duy; Đặng Quảng; Trần Sinh; Phạm Hồng Vân

17 Tăng Văn Khiên, 1996 Nghiên cứu sửa đổi và hệ thống hóa chế độ báo cáo thống kê cho phù hợp với cơ chế quản lý mới Cơ quan chủ trì: Viện Khoa học Thống kê Chủ nhiệm đề tài: Tăng Văn Khiên, PTS

18 Tăng Văn Khiên, 1997 Nghiên cứu xây dựng phương án điều tra tiềm lực KH&CN" Đề tài trọng điểm cấp Tổng cục Cơ quan chủ trì: Tổng cục Thống kê Chủ nhiệm đề tài: PTS Tăng Văn Khiên Hà Nội, 1997

19 Tăng Văn Khiên, 2003 Nghiên cứu xây dựng hệ thống thông tin thống kê KH&CN đáp ứng yêu cầu quản lý theo cơ chế mới.-Hà Nội, 2003

20 Đào Ngọc Lâm, 2005 Khái niệm, nội dung, phương pháp tính một số chỉ tiêu trong hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia

21 Hàn Ngọc Lương, 1985 Xây dựng kiến nghị và lập hệ thống chỉ tiêu, phương pháp và biểu mẫu báo cáo các thống kê tại các cơ sở nghiên cứu, thiết kế, các trường đại học, các cơ sở điều tra khảo sát Báo cáo đề tài

11

nghiên cứu Cơ quan chủ trì: Vụ tổng hợp kế hoạch, ủy ban khoa học nhà nước Chủ nhiệm đề tài: Hàn Ngọc Lương Mã số đề tài: 60.01.Hà Nội- 1985.- 74 tr

22 Hàn Ngọc Lương, 1985 Xây dựng kiến nghị về cải tiến bổ sung hệ thống chỉ tiêu, phương pháp và biểu mẫu báo cáo thống kê các hoạt động khoa học kỹ thuật cho các cơ sở sản xuất Báo cáo đề tài nghiên cứu Cơ quan chủ trì: Vụ tổng hợp kế hoạch, ủy ban khoa học nhà nước - Chủ nhiệm đề tài: Hàn Ngọc Lương.- Mã số đề tài: 60.01.04.03 - 1985.- 72 tr

23 Hoạt động thông tin tư liệu (1995), NXB Khoa học kỹ thuật, Hà Nội,

tr.5-37

24 Quốc hội nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2003), Luật Thống

kê- Luật số 04/2003/QH11 ngày 17 tháng 06 năm 2003

25 Quốc hội nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2013), Luật Khoa

học và Công nghệ-Luật số 29/2013/QH13

26 Quốc hội nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2012), Dự thảo Luật

Thư viện

27 Quốc hội nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (2005), Luật Sở hữu

trí tuệ-Luật số 50/2005/QH11

28 Phan Huy Quế (2011), Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển

công tác thông tin-thư viện, thống kê KH&CN đến năm 2020, Đề tài cấp

Bộ, Cục Thông tin KH&CN Quốc gia, Hà Nội, 308tr

29 Phan Huy Quế (2008), Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn để triển khai

hoạt động thống kê KH&CN theo nghị định số 30/2006/NĐ-CP

30 Trần Văn Sinh, 2003 “Xây dựng hệ thống chỉ tiêu phản ánh trình độ khoa học công nghệ ở Việt Nam -Hà Nội, 2003

31 Trần Văn Sinh, 1999 Xây dựng hệ thống chỉ tiêu và mô hình tổ chức thống

kê tiềm lực khoa học công nghệ Cơ quan chủ trì: Viện Khoa học thống kê Chủ nhiệm đề tài: Trần Văn Sinh, CN Số trang 74tr