ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHÙNG THỊ HIỀN TỔ CHỨC KHAI THÁC SỬ DỤNG TƯ LIỆU, TÀI LIỆU LƯU TRỮ PHỤC VỤ CHO CÁC HOẠT ĐỘNG TRƯNG BÀY CỦA CÁC BẢO
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
PHÙNG THỊ HIỀN
TỔ CHỨC KHAI THÁC SỬ DỤNG
TƯ LIỆU, TÀI LIỆU LƯU TRỮ PHỤC VỤ CHO CÁC HOẠT ĐỘNG TRƯNG BÀY
CỦA CÁC BẢO TÀNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Lưu trữ
Hà Nội - 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
PHÙNG THỊ HIỀN
TỔ CHỨC KHAI THÁC, SỬ DỤNG TƯ LIỆU, TÀI LIỆU LƯU TRỮ PHỤC VỤ HOẠT ĐỘNG TRƯNG
BÀY CỦA CÁC BẢO TÀNG
Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Lưu trữ
Mã số: 60 32 24
Người hướng dẫn khoa học: PGS Nguyễn Văn Hàm
Hà Nội-2014
Trang 3PHẦN MỞ ĐẦU
1.Tính cấp thiết của đề tài 3
2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài 5
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5
4.Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6
5 Phương pháp nghiên cứu 8
6 Tài liệu tham khảo 8
7 Đóng góp của đề tài 10
8 Kết cấu của đề tài 10
PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: BẢO TÀNG VÀ VẤN ĐỀ TỔ CHỨC KHAI THÁC, SỬ DỤNG TƯ LIỆU, TÀI LIỆU LƯU TRỮ PHỤC VỤ HOẠT ĐỘNG TRƯNG BÀY CỦA CÁC BẢO TÀNG 1.1.Tổng quan về bảo tàng 13
1.1.1.Định nghĩa về bảo tàng 13
1.1.2.Chức năng của bảo tàng 13
1.1.3 Tầm quan trọng của bảo tàng 15
1.1.4 Mối quan hệ giữa công tác bảo tàng với công tác lưu trữ 20
1.2 Sự cần thiết của việc tổ chức khai thác, sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng 24
1.2.1.Khái niệm về tư liệu, tài liệu lưu trữ và trưng bày 24
1.2.2.Giá trị của tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng 27
1.2.3.Loại hình, nội dung tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của bảo tàng 32
1.2.4.Sự cần thiết của việc tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng 35 CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH TỔ CHỨC KHAI THÁC, SỬ DỤNG TƯ
LIỆU, TÀI LIỆU LƯU TRỮ PHỤC VỤ HOẠT ĐỘNG TRƯNG BÀY CỦA CÁC BẢO TÀNG
Trang 42.1 Phương pháp tổ chức khai thác và sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ
phục vụ cho hoạt động trưng bày của các bảo tàng 38
2.2 Các hình thức tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ cho hoạt động trưng bày của các bảo tàng 54
2.2.1 Xây dựng website trực tuyến chung về triển lãm tư liệu, tài liệu lưu trữ và hiện vật của các bảo tàng trên cả nước 54
2.2.2 Giới thiệu các ấn phẩm tư liệu và tài liệu lưu trữ……… 56
2.2.3 Xây dựng các chuyên đề lưu trữ liên quan đến công tác trưng bày 60
2.3 Những ưu điểm và hạn chế trong tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng 63
2.3.1 Những ưu điểm 63
2.3.2 Những hạn chế 66
CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ TỔ CHỨC KHAI THÁC, SỬ DỤNG TƯ LIỆU, TÀI LIỆU LƯU TRỮ PHỤC VỤ HOẠT ĐỘNG TRƯNG BÀY CỦA CÁC BẢO TÀNG 3.1 Nâng cao nhận thức về giá trị của tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng 73
3.2 Tăng cường mối quan hệ hợp tác các bảo tàng với các cơ quan lưu trữ việc sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ……… 74
3.3 Tổ chức khoa học tư liệu, tài liệu lưu trữ 75
3.4 Các cơ quan lưu trữ chủ động phối hợp các bảo tàng tham gia trưng bày triển lãm tư liệu tài liệu lưu trữ theo chuyên đề 77
3.5 Chủ động sưu tầm và thu thập tư liệu, tài liệu lưu trữ 78
3.6 Đa dạng hóa các hình thức tổ chức khai thác, sử dụng tư liệu,tài liệu lưu trữ tại các cơ quan lưu trữ và bảo tàng 79
PHẦN KẾT LUẬN 82
TÀI LIỆU THAM KHẢO 84
PHỤ LỤC 88
Trang 5PHẦN MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài
Tài liệu lưu trữ là di sản văn hoá, tài sản đặc biệt của quốc gia, chứa đựng những thông tin phong phú, có độ tin cậy cao, phản ánh một cách toàn diện, trung thực mọi mặt của đời sống xã hội, có ý nghĩa to lớn về chính trị, kinh tế, văn hoá, khoa học, lịch sử và các ý nghĩa khác Tài liệu lưu trữ hình thành trong quá trình hoạt động của các cơ quan, đơn vị, tổ chức và cá nhân, được đưa vào bảo quản trong các phòng, kho lưu trữ Trong đó, công tác lưu trữ có hai nhiệm
vụ cơ bản là bảo quản an toàn, lâu dài và phát huy giá trị của tài liệu thông qua công tác tổ chức khai thác sử dụng tài liệu lưu trữ Để làm tốt nhiệm vụ trên, các
cơ quan lưu trữ cần chủ động giới thiệu, công bố tài liệu lưu trữ để đưa những thông tin giá trị tới các đối tượng có nhu cầu khai thác sử dụng
Trong những năm qua, Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến hoạt động phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ Điều đó thể hiện bằng việc Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật, tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo vệ và phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ quốc gia như: Pháp lệnh lưu trữ Quốc gia năm 2001, Nghị định số 111/2004/NĐ – CP ngày 8 tháng 04 năm 2004 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của Pháp lệnh lưu trữ Quốc gia, Chỉ thị số 05/2007/CT- TTg ngày 02 tháng 3 năm 2007 của Thủ Tướng Chính phủ về việc tăng cường bảo vệ và phát huy giá trị của tài liệu lưu trữ
Đối với ngành bảo tàng ở Việt Nam bảo tàng là nơi trưng bày, lưu trữ những hiện vật có giá trị, là nơi huy động hiện vật trưng bày và thực thi pháp luật về bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa Qua hơn 20 năm đổi mới cùng với những thành tựu và sự phát triển chung của đất nước, ngành bảo tàng nước
ta có những bước tiến quan trọng Tuy vậy, trên thực tế của hệ thống bảo tàng, khả năng tổ chức hoạt động cũng như về lĩnh vực bảo tàng học, ngành bảo tàng nước ta vẫn còn nhiều bất cập, đó là chưa đáp ứng được nhu cầu xã hội, đặc biệt
là chưa phản ánh được đầy đủ những giá trị văn hóa, những truyền thống quý giá của ông cha ta qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước
Trang 6Chức năng của các bảo tàng hiện nay đó là nghiên cứu, sưu tầm, kiểm kê, bảo quản và trưng bày, giới thiệu di sản văn hóa, bằng chứng vật chất về thiên nhiên, con người và môi trường sống của con người trên cả nước nhằm phục vụ nhu cầu nghiên cứu, giáo dục, học tập, tham quan và hưởng thụ văn hóa của công chúng
Trong đó hoạt động trưng bày của các bảo tàng đóng một vai trò quan trọng trong việc tuyên truyền, giới thiệu tư liệu, hiện vật và tài liệu lưu trữ đến quần chúng nhân dân Bởi vậy, đã được Đảng và Nhà nước ta quan tâm tạo điều kiện tăng cường đầu tư kinh phí cho việc bổ sung tư liệu, tài liệu, hiện vật xây dựng phương án thiết kế mỹ thuật hệ thống trưng bày của bảo tàng
Để trưng bày các tư liệu, tài liệu lưu trữ ở các bảo tàng được hiệu quả thì công tác lưu trữ đóng một vai trò quan trọng trong việc lưu giữ bảo quản, phát huy giá trị nguồn tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng Trong đó phải kể đến công tác tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ của các cơ quan lưu trữ nói chung và của bảo tàng nói riêng Bởi đã
từ lâu con người đã biết lưu trữ và khai thác sử dụng tài liệu lưu trữ để phục vụ cho nhu cầu tồn tại và phát triển Ngày nay cùng với sự phát triển của xã hội, nhu cầu khai thác và sử dụng tài liệu ngày càng gia tăng, nó là nguồn thông tin quá khứ, có độ tin cậy cao, có giá trị đặc biệt góp phần vào việc xây dựng và bảo
vệ toàn vẹn chủ quyền lãnh thổ của quốc gia
Ở các cơ quan lưu trữ, các bảo tàng nhờ có hoạt động tổ chức khai thác sử dụng phục vụ nguồn tư liệu, tài liệu lưu trữ đã giúp cho việc phục vụ hoạt động trưng bày một cách đầy đủ, nhanh chóng, khoa học và có giá trị nội dung trưng bày cao đem lại nguồn thông tin thiết thực đến quần chúng nhân dân khi đến tham quan
Tuy nhiên, hiện nay công tác tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ tại các cơ quan lưu trữ nói chung và của bảo tàng nói riêng hiện đang gặp một số khó khăn về phương pháp tổ chức hệ thống phòng ốc, bố trí nhân lực, xây dựng công cụ tra cứu, cách thức tổ chức sử dụng nguồn tư liệu, tài liệu một cách hiệu quả Vấn đề cấp thiết đặt ra là phải nghiên cứu một cách đầy đủ và khoa học về tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ nhằm đem lại hiệu
Trang 7quả trong phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng Vì vậy, chúng tôi chọn
vấn đề: “ Tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ cho hoạt
động trưng bày của các bảo tàng” làm đề tài luận văn cao học của mình
2 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
Đề tài luận văn của chúng tôi nhằm giải quyết những mục tiêu sau đây: Thứ nhất, là xác định rõ vai trò và ý nghĩa của tư liệu, tài liệu lưu trữ phục
vụ cho việc trưng bày của các bảo tàng thông qua tình hình thực tế của các bảo tàng ở Hà Nội như bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, bảo tàng Lịch Sử Việt Nam, Bảo tàng Nhân học, bảo tàng Hà Nội
Thứ hai, là tập trung phân tích sâu về tình hình tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng
Thứ ba, là trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nhằm đem lại hiệu quả, nâng cao chất lượng, hoạt động trưng bày của các bảo tàng trên địa bàn Hà Nội
và các bảo tàng trên cả nước nói chung
Để thực hiện các mục tiêu trên, luận văn cần thực hiện tốt các nhiệm vụ sau:
- Phân biệt rõ tư liệu, tài liệu lưu trữ, đặc điểm của tư liệu và tài liệu lưu trữ phục vụ cho hoạt động trưng bày của các bảo tàng
- Nghiên cứu loại hình, nội dung tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ cho việc trưng bày tại các bảo tàng
- Đánh giá trình hình thực tiễn công tác tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu phục vụ cho hoạt động trưng bày của bảo tàng
- Nghiên cứu, đưa ra các hình thức tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng và các giải pháp tổ chức thực hiện các hình thức đó
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là công tác tổ chức khai thác sử dụng
tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng thông qua việc nghiên cứu các văn bản quy định về công tác tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ và thông qua nghiên cứu khảo sát thực tế việc tổ chức tư
Trang 8liệu, tài liệu trong thư viện, kho lưu trữ ở các cơ quan lưu trữ và của các bảo tàng phục vụ cho công tác trưng bày của bảo tàng
Để nghiên cứu đề tài này, chúng tôi đã chọn một số bảo tàng để khảo sát như: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, bảo tàng Nhân học – Trường Đại học khoa học xã hội và Nhân văn, Bảo tàng Hà Nội, bảo tàng Lịch sử Việt Nam, Các trung tâm lưu trữ quốc gia thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước; Và phạm vi nghiên cứu của đề tài là thực tiễn công tác tổ chức sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ cho hoạt động trưng bày của các bảo tàng nói trên mà không đi sâu vào nghiên cứu mục đích khác của công tác khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ và hiện vật khác của các bảo tàng nói chung
4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Những năm gần đây, hầu như các bảo tàng đã chủ động, quan tâm tới công tác thu thập và sưu tầm tư liệu, tài liệu lưu trữ tại các cơ quan lưu trữ phục
vụ cho hoạt động trưng bày khi đi kèm với hiện vật tạo tính hấp dẫn, đa dạng hơn với các chủ đề trưng bày của bảo tàng Tại Bảo tàng Hồ Chí Minh, nhân dịp
kỷ niệm 117 năm Ngày sinh của Người, Bảo tàng đã phối hợp với Cục Văn thư
và Lưu trữ nhà nước, Tổng Cục Lưu trữ Nhà nước Trung Quốc phối hợp với các
cơ quan: Cục Lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng, Lưu trữ Bộ Ngoại giao Việt Nam, Lưu trữ Bộ Ngoại giao Trung Quốc, Cục Lưu trữ thành phố Bắc Kinh, Cục Lưu trữ thành phố Thượng Hải, Cục Lưu trữ tỉnh Quảng Đông, Cục Lưu trữ Khu tự trị dân tộc Choang tỉnh Quảng Tây, Cục Lưu trữ tỉnh Vân Nam tổ chức Triển lãm tài liệu lưu trữ với chủ đề “Chủ tịch Hồ Chí Minh với Trung
Quốc” tại Hà Nội và Bắc Kinh thông qua tài liệu lưu trữ nhằm giới thiệu với
người xem quá trình hoạt động của Người với nhân dân Trung Quốc Triển lãm trưng bày hơn 300 tài liệu, hình ảnh và hiện vật phản ảnh sinh động hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Trung Quốc; mối quan hệ hữu nghị giữa Đảng và nhân dân hai nước Việt Nam - Trung Quốc và hình ảnh Hồ Chí Minh trong lòng nhân dân Trung Quốc, trong đó có nhiều tài liệu lần đầu tiên được giới thiệu Triển lãm đã nhận được sự quan tâm của các đồng chí lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước và đông đảo nhân dân Tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam
Trang 9Nông Đức Mạnh đã gửi thư chúc mừng Phó Chủ tịch nước Trương Mỹ Hoa đã tới dự, cắt băng khai mạc Triển lãm và ghi cảm tưởng
Cũng tại Hà Nội, Bảo tàng Lịch sử quốc gia Việt Nam đã phối hợp với các bảo tàng, các cơ quan lưu trữ trưng bày, giới thiệu đến đông đảo quần chúng nhân dân khoảng 150 hiện vật, tư liệu gốc, ảnh tư liệu lịch sử liên quan đến cải cách ruộng đất với chuyên đề “Cải cách ruộng đất 1946-1957” nhằm giúp công chúng tiếp cận với những tài liệu, hiện vật gốc và có cách nhìn thực tiễn, khoa học, khách quan về cuộc vận động cách mạng ruộng đất trong tiến trình lịch sử dân tộc ở nước ta giai đoạn từ năm 1946-1957 Đây cũng là hoạt động thiết thực chào mừng kỷ niệm 69 năm ngày Cách mạng Tháng Tám thành công, Quốc khánh ngày 2-9
Có thể thấy rằng, các bảo tàng đã phối hợp khá tốt, trưng bày thật hiệu quả với các cơ quan lưu trữ ở chỗ các tư liệu, tài liệu lưu trữ đi kèm với các hiện vật của bảo tàng làm cho các chủ đề trưng bày của bảo tàng nổi bật hơn Tuy nhiên, việc nghiên cứu triển khai đề tài cụ thể về công tác tổ chức trưng bày tại các bảo tàng vẫn chưa có
Khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ là mục đích cuối cùng của công tác lưu trữ Vấn đề này cũng được nhiều tác giả nghiên cứu ở những góc độ khác nhau như: “ Lý luận và thực tiễn công tác lưu trữ” của nhóm tác giả Đào Xuân Chúc, Nguyễn Văn Hàm, Vương Đình Quyền; các bài viết mang tính khái quát, điển hình là các bài viết của tác giả: GS.TSKH Nguyễn Văn Thâm, PGS.TS.Vũ Thị Phụng, TS.Dương Văn Khảm, TS Phan Đình Nham, TS.Nguyễn Lệ Nhung, Ngô Thế Hiệu, Việt Trí được đăng trên tạp chí Văn thư – Lưu trữ, kỷ yếu hội nghị khoa học trong những năm vừa qua
Ngoài ra, còn có các luận văn thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp của học viên cao học và sinh viên Khoa Lưu trữ học và Quản trị văn phòng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội như: Luận văn thạc sĩ của Hoàng Thị Bạch Yến “ Tổ chức và sử dụng khai thác tài liệu trong kho lưu trữ Trung ương Đảng phục vụ nghiên cứu lịch sử Đảng giai đoạn năm 1930 –
1945 ”; Luận văn thạc sĩ của Phạm Thị Bích Hải “ Nghiên cứu các giải pháp hoàn thiện hệ thống công cụ tra cứu khoa học tư liệu lưu trữ tại Trung tâm Lưu
Trang 10trữ Quốc gia III”; Khóa luận tốt nghiệp của Trần Phương Hoa “ Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác sử dụng tài liệu phục vụ việc giải quyết chế độ chính sách cho người có công với cách mạng”; khóa luận của Nguyễn Kim Dung “ Tổ chức khai thác và sử dụng khối hồ sơ, kỷ luật của các bộ đi B (1959 – 1975) tại Trung tâm lưu trữ Quốc gia III Hà Nội ”; khóa luận tốt nghiệp của Nguyễn Thị Thu Huyền “ Tổ chức sử dụng tài liệu ở một số cơ quan ngang Bộ”
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu nói trên đã nghiên cứu được về mặt
lý luận và thực tiễn của công tác khai thác, sử dụng tài liệu lưu trữ; nêu lên được tầm quan trọng, thực trạng và đề xuất một số giải pháp, kiến nghị góp phần nâng cao hiệu quả công tác tổ chức phục vụ khai thác, sử dụng tài liệu phù hợp với
độc giả nghiên cứu Tuy nhiên, cho đến nay đề tài chuyên đề về: “ Tổ chức khai
thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng” chưa từng được nghiên cứu Vì vậy mà tác giả chọn ở đây hoàn toàn
không có sự trùng lặp với bất cứ công trình nào đã có từ trước
5 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu là một trong những yếu tố quan trọng của bất kỳ
đề tài nghiên cứu nào Để đạt được hiệu quả cao trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, vận dụng đúng đắn các nguyên tắc của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, ngoài ra chúng tôi còn vận dụng một số phương pháp khác như:
- Phương pháp khảo sát các điều kiện cơ sở vật chất, nghiệp vụ ở các cơ quan lưu trữ, các bảo tàng trong công tác tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ phục vụ hoạt động trưng bày của các bảo tàng
- Phương pháp thống kê như thống kê khối lượng, thành phần nội dung khối lượng tư liệu, tài liệu lưu trữ, số lượng độc giả đến khai thác phục vụ hoạt động trưng bày của bảo tàng
- Phương pháp so sánh đối chiếu thực tế công tác tổ chức khai thác sử dụng tư liệu, tài liệu lưu trữ tại các bảo tàng để tìm ra các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác này
6 Tài liệu tham khảo