SỰ kết hợp GIỮA đạo đức và PHÁP LUẬT TRONG xây DỰNG NHÀ nước PHÁP QUYỀN xã hội CHỦ NGHĨA ở VIỆT NAM HIỆN NAY

LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận văn với đề tài: “SỰ KẾT HỢP GIỮA ĐẠO ĐỨC VÀ PHÁP LUẬT TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY” không chỉ là công sức của ri

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Nguồn tài liệu được sử dụng trong luận văn là chân thực, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng Những đánh giá, kết luận được rút ra trong luận văn là những gợi mở bước đầu về đề tài nghiên cứu

Hà Nội, tháng 12 /2014

Học viên

Vũ Thị Mai

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn với đề tài: “SỰ KẾT HỢP GIỮA ĐẠO ĐỨC VÀ PHÁP LUẬT TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY” không chỉ là

công sức của riêng tôi, ngoài sự cố gắng, nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ của các thầy cô giáo trong khoa Chính trị học, Trường Đại học KHXH & NV, Đại học Quốc gia Hà Nội cùng gia đình, bạn bè đã nhiệt tình giúp đỡ, động viên, khích lệ, tạo mọi điều kiện giúp tôi hoàn thành luận văn này

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới

TS Cao Thị Sính – người đã nhiệt tình chỉ bảo và hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện để tôi hoàn thành luận văn của mình

Mặc dù đã có nhiều cố gắng nhưng luận văn của tôi sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong được sự chỉ bảo và đóng góp ý kiến của các thầy cô giáo và các bạn

Hà Nội, tháng 12/2014

Học viên

Vũ Thị Mai

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

1 NNPQ Nhà nước pháp quyền

3 XHCN Xã hội chủ nghĩa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……… 1

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA SỰ KẾT HỢP GIỮA ĐẠO ĐỨC VÀ PHÁP LUẬT TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY……… 9

1.1 Một số khái niệm cơ bản về đạo đức, pháp luật và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa……… 9

1.1.1 Khái niệm đạo đức và vai trò của đạo đức trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa……… 9

1.1.2 Khái niệm pháp luật và vai trò của pháp luật trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa……… 17

1.2 Mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam……… 27

1.2.1 Những điểm tương đồng, khác biệt giữa đạo đức và pháp luật………… 27

1.2.1.1 Những điểm tương đồng giữa đạo đức và pháp luật……… 27

1.2.1.2 Những điểm khác biệt giữa đạo đức và pháp luật……… 30

1.2.2 Sự tác động biện chứng giữa đạo đức và pháp luật……… 33

1.2.2.1 Tác động của đạo đức tới pháp luật……… 33

1.2.2.2 Tác động của pháp luật tới đạo đức……… 35

1.3 Tính tất yếu của sự kết hợp giữa đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay……… 36

1.4 Những hình thức biểu hiện của sự kết hợp đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay……… 39

Chương 2: THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP KẾT HỢP GIỮA ĐẠO ĐỨC VÀ PHÁP LUẬT TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY……….…… 47

2.1 Thực trạng kết hợp giữa đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay………

47

2.1.1 Kết quả của sự kết hợp đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước

47

pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay………

2.1.1.1 Kết quả trong hoạt động xây dựng pháp luật, thực thi pháp luật và bảo

vệ pháp luật……… 47

2.1.1.2 Kết quả trong hoạt động xây dựng nền đạo đức mới……… 59

2.1.1.3 Kết quả trong việc xây dựng đội ngũ cán bộ công chức………… … 64 2.1.1.4 Kết quả trong hoạt động giáo dục ý thức đạo đức và ý thức pháp luật cho người dân……… 66

2.1.2 Hạn chế của sự kết hợp đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay……… 71

2.1.3 Nguyên nhân của những hạn chế……… 78 2.2 Giải pháp kết hợp đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay……… 85

2.2.1 Nâng cao nhận thức về sự kết hợp giữa đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa……… 85

2.2.2 Tăng cường công tác giáo dục, tuyên truyền, phổ biến, pháp luật để nâng cao ý thức tôn trọng pháp luật, ứng xử theo pháp luật cho người dân 87

2.2.3 Tăng cường giáo dục phẩm chất đạo đức cho mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là đạo đức của đội ngũ cán bộ công chức, viên chức nhà nước 89 2.2.4 Xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, hệ thống các chẩn mực đạo đức tiến

bộ, nhân văn 92

KẾT LUẬN 99 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 102

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đạo đức và Pháp luật là hai yếu tố căn bản nhất để điều chỉnh hành vi của con người, nhằm duy trì sự ổn định và trật tự xã hội Đây là hai công cụ đặc biệt quan trọng trong việc quản lý xã hội của mỗi nhà nước Tùy theo từng kiểu nhà nước, từng giai đoạn lịch sử cụ thể của mỗi nhà nước, hai yếu tố này sẽ được áp dụng với những mức độ, cường độ và sự đan xen khác nhau biểu hiện trong cái gọi là “thuật trị nước”

Trong xã hội Cộng sản nguyên thủy, do “cái Thiện bẩm sinh còn đơn sơ, chia

đều cho mỗi thành viên cộng đồng, nên mọi người suy nghĩ hành động dễ thống nhất” (Theo Vũ Đình Hòe), nên đạo đức là yếu tố ràng buộc quan trọng nhất, là

mạch sống gắn bó những con người trong cộng đồng, thị tộc, bộ lạc lại với nhau Theo thời gian và sự phát triển của xã hội, các nhà nước xuất hiện đồng thời cũng tạo ra pháp luật để phục vụ cho hoạt động cai trị của mình Kể từ đó, đạo đức và pháp luật luôn tồn tại song song và luôn tìm cách dung hợp với nhau Một thực tế lịch sử phổ biến là ở đâu tập đoàn thống trị cũng tìm cách thỏa hiệp với đạo lý nhân bản truyền thống để cùng tồn tại lâu dài với quần chúng và uốn nắn luật pháp của mình cho phù hợp với những đạo lý cơ bản ấy Như vậy, đạo đức và pháp luật có mối liên hệ vô cùng mật thiết với nhau, đan xen vào nhau, bổ khuyết cho nhau để cùng hướng tới mục tiêu chung là điều chỉnh hành vi của con người trong một cộng đồng, một dân tộc, một xã hội Cho nên, có ý kiến cho rằng: pháp luật là đạo đức tối thiểu và đạo đức là pháp luật tối đa Hai yếu tố này kết hợp với nhau chính là tiền đề quan trọng cho sự ổn định và trật tự trong mỗi nhà nước mà bất kỳ quốc gia nào cũng mong muốn

Về mặt thực tiễn, nước ta có bề dày hàng ngàn năm văn hiến, đồng thời chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Phật giáo, Nho giáo, đây là mảnh đất màu mỡ để nảy sinh vô vàn những phẩm chất đạo đức đáng quý như tương thân, tương ái, đoàn kết, nhân hòa, khoan dung, trọng nghĩa, trọng tình v.v… Chính

vì vậy, đạo đức giữ vai trò to lớn trong điều chỉnh các quan hệ xã hội ở nước ta hình thành nên lối sống nặng tình, nhẹ lý, dẫn tới tư duy xem nhẹ, coi thường pháp luật:

2

“phép vua thua lệ làng”

Cùng với sự phát triển của đất nước, sự giao lưu, hòa nhập với các quốc gia trên thế giới, hệ thống pháp luật của nước ta ngày càng được bổ sung, hoàn thiện, đầy đủ hơn và cũng xiết chặt hơn Nhưng chính điều đó lại dẫn tới pháp luật dễ rơi vào trạng thái xơ cứng, rập khuôn, máy móc khi giải quyết các quan hệ xã hội vốn phức tạp, phong phú Bên cạnh đó, trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, nước ta đang phải đối mặt với những nguy cơ băng hoại, đảo lộn các giá trị đạo đức do mặt trái của nền kinh tế trị trường đem lại, nếu chúng ta quá đặt nặng vai trò của pháp luật mà bỏ qua hay lãng quên những giá trị đạo đức truyền thống thì vô hình chung

sẽ làm giảm đi mục đích và ý nghĩa tốt đẹp của việc xây dựng nhà nước pháp quyền

Xã hội Chủ nghĩa (sau đây gọi tắt là NNPQ XHCN) ở nước ta – một nhà nước nhân bản

Hiện nay, nước ta đang trong quá trình xây dựng NNPQ XHCN - một kiểu nhà nước chưa từng có tiền lệ trong lịch sử, một nhà nước luôn đề cao tinh thần thượng tôn của pháp luật nhưng cũng luôn hướng tới chủ nghĩa nhân đạo, nhân văn cao đẹp Việc xây dựng NNPQ XHCN là một trong những nhiệm vụ hàng đầu của cách mạng Việt Nam, trong đó, xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện, tiến bộ là một trong những yếu tố chủ đạo quyết định sự thành bại của nhiệm vụ này Nhưng một pháp luật chỉ thực sự hoàn thiện, tiến bộ và đi vào cuộc sống, được người dân thực thi có hiệu quả, khi mà nó có sự kết hợp chặt chẽ, nhuần nhuyễn với yếu tố đạo đức Chỉ khi đạt được sự kết hợp này, pháp luật nói chung và pháp luật trong NNPQ XHCN nói riêng mới phát huy được tối đa vai

trò của nó và giải quyết các mối quan hệ xã hội (viết tắt: QHXH) một cách “vừa

thấu tình vừa đạt lý”

Xuất phát từ những lý do trên, tác giả đã chọn vấn đề: “Sự kết hợp giữa đạo

đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước pháp quyền Xã hội Chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay” để làm đề tài luận văn thạc sỹ chuyên ngành Chính trị học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề kết hợp giữa đạo đức và pháp luật trong xây dựng NNPQ XHCN ở Việt

Nam đã được quan tâm trong suốt chiều dài lịch sử và đến nay, nó vẫn là vấn đề thu

3

hút, lôi cuốn nhiều học giả nghiên cứu trên những bình diện khác nhau Có thể phân chia

các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn theo các nhóm sau:

- Thứ nhất: Xem xét mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật từ góc độ Luật học

có các công trình nghiên cứu như sau:

Tác giả Nguyễn Minh Đoan với công trình “Vai trò của pháp luật trong đời

sống xã hội” do Nxb Chính trị Quốc gia ấn hành, năm 2008 Cuốn sách đề cập tới

vai trò của pháp luật đối với nhà nước, pháp luật đối với đời sống kinh tế - xã hội, pháp luật đối với đường lối, chính sách của Đảng v.v… Trong cuốn sách này, tác giả đã đưa ra quan điểm cho rằng: pháp luật là công cụ quản lý xã hội không thể thiếu, công cụ quản lý quan trọng, có hiệu quả nhất, tuy nhiên, nó không phải là công cụ quản lý duy nhất, công cụ quản lý vạn năng

Tiếp theo là công trình “Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng NNPQ XHCN của

nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân” (2005), của tác giả Trần Hậu Thành đã đề cập

đến những nội dung như: quan điểm về mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật trong NNPQ, quan điểm và nội dung cơ bản trong việc xây dựng NNPQ của dân, do dân và vì dân

Nguyễn Văn Năm với đề tài “Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong

điều kiện xây dựng NNPQ Việt Nam hiện nay”, Luận án tiến sỹ Luật học của tác giả

đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về mối quan hệ giữa pháp luật với đạo đức trong điều kiện xây dựng NNPQ ở Việt Nam, xây dựng cơ sở cho việc đánh giá thực trạng mối quan hệ giữa pháp luật với đạo đức ở Việt Nam hiện nay và đề xuất một số quan điểm, giải pháp kết hợp pháp luật và đạo đức nhằm nâng cao hiệu quả điều chỉnh các mối QHXH trong điều kiện xây dựng NNPQ Việt Nam hiện nay Tác giả Vương Thanh Huyền với đề tài luận văn thạc sĩ khoa Luật Đại học

Quốc gia Hà Nội:“Tư tưởng Hồ Chí Minh về mối quan hệ giữa pháp luật và đạo

đức” đã nghiên cứu những quan niệm của Hồ Chí Minh về đạo đức, về pháp luật và

mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong hoạt động quản lý xã hội Trên cơ sở

đó chỉ ra được tầm quan trọng của pháp luật và đạo đức cũng như việc kết hợp pháp luật và đạo đức trong việc xây dựng NNPQ ở Việt Nam Tác giả cũng đưa ra những giải pháp mới góp phần vận dụng một cách có hiệu quả tư tưởng Hồ Chí Minh về

4

mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức

Tác giả Nguyễn Thúy Hoa với đề tài “Kết hợp pháp luật và đạo đức trong quản

lý nhà nước ở Việt Nam hiện nay” - khoa Luật, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí

Minh, Luận văn đã dựa trên cơ sở lý luận về nhà nước và pháp luật, góp phần làm sáng tỏ sự cần thiết phải kết hợp pháp luật với đạo đức trong quản lý nhà nước ở Việt Nam hiện nay, đồng thời đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của phương thức kết hợp giữa pháp luật với đạo đức

Trên các tạp chí có các bài nghiên cứu: Tác giả Nguyễn Minh Đoan với bài “Ý

thức pháp luật với đời sống xã hội” đăng trên chuyên mục Nghiên cứu – Trao đổi

của tạp chí Luật học số tháng 01 năm 2006 Bài viết đã phân tích một cách sâu sắc vai trò của ý thức pháp luật đối với đời sống xã hội và các tác động của trình độ ý thức pháp luật với việc đảm bảo, thực thi hiệu quả pháp luật Tác giả Hoàng Thị

Kim Quế với các công trình: “Một số suy nghĩ về mối quan hệ giữa pháp luật và

đạo đức trong hệ thống điều chỉnh xã hội” và “Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật và đạo đức” bài đăng trên tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số tháng 7, năm

1999 và tháng 8, năm 2002; Hay bài: “Xây dựng NNPQ XHCN và quản lý xã hội ở

Việt Nam trên cơ sở “đạo đức” và “pháp luật” theo tư tưởng Hồ Chí Minh” của tác

giả Nguyễn Năng Nam, Tạp chí Luật học, số tháng 6/ 2010 Những bài nghiên cứu này đã góp phần làm sáng rõ thêm mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật dưới lăng kính của các nhà nghiên cứu pháp luật chuyên sâu

- Thứ hai: Xem xét mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật từ góc độ Triết học

có các tài liệu liên quan:

Trước hết, có thể kể tới cuốn “Đạo đức và pháp luật trong triết lý phát triển ở

Việt Nam” của tác giả Vũ Khiêu - Thành Duy Cuốn sách tập trung phân tích những

nét đặc trưng của đạo đức và pháp luật trong triết lý phát triển của dân tộc Việt Nam, “thứ triết lý được hình thành từ lâu đời trong lịch sử dân tộc và đang biến đổi

do tác động của các nhân tố phát triển của xã hội hôm nay” [27, tr 6] Đặc biệt, cuốn sách đã đề cập đến vị trí, vai trò của đạo đức và pháp luật trong triết lý phát triển của dân tộc qua các giai đoạn lịch sử của nó Tuy nhiên, cuốn sách chưa đề cập một cách cụ thể vai trò của đạo đức và pháp luật và về mối quan hệ giữa đạo đức với

5

pháp luật

Trên tạp chí Triết học số tháng 12/ 2004 có bài “Quan điểm mácxít về mối quan

hệ đạo đức - chính trị - pháp quyền” của tác giả Đỗ Hữu Nhân đã đưa ra quan điểm

triết học về đạo đức với tư cách là một hình thái ý thức xã hội dựa trên quan điểm của C.Mác và Ph.Ăngghen và chỉ ra mối quan hệ giữa đạo đức với chính trị và pháp quyền và việc vận dụng sáng tạo mối quan hệ đó của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào giải quyết những vấn đề thực tiễn của cách mạng Việt Nam Cũng trên tạp chí triết

học số tháng 6/ 2005 có bài “Vai trò của pháp luật đối với việc hình thành và phát

triển ý thức đạo đức ở nước ta hiện nay”, tác giả Lê Thị Tuyết Ba cũng đã phân tích

rất kĩ lưỡng mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức cũng như những tác động của pháp luật tới việc hình thành ý thức đạo đức trong xã hội Ngoài ra có thể kể tới các

công trình nghiên cứu khác như: tác giả Lê Thị Hằng với bài: “Vấn đề nâng cao

đạo đức công chức trong cải cách hành chính ở nước ta hiện nay” đăng trên tạp chí

Triết học, số 6 năm 2009 Hay tác giả Nguyễn Thị Thu Hường với bài “Vai trò của

pháp luật trong xây dựng đạo đức cho đội ngũ cản bộ lãnh đạo chính trị ở Việt Nam hiện nay” trên Tạp chí Triết học, số 6 năm 2012 Dựa trên quan điểm triết học các

tác giả đã tập trung phân tích mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật ở khía cạnh xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức và chỉ ra nguyên nhân cũng như sự cần thiết phải kết hợp đạo đức và pháp luật trong hoạt động này

- Thứ ba: Xem xét mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật từ góc nhìn chính trị học có thể kể đến những công trình như sau:

Đề tài khoa học cấp Bộ như: “Xây dựng nền văn hóa đạo đức ở nước ta hiện

nay” do PGS, TS Lê Quý Đức làm chủ biên Đề tài này đã làm rõ khái niệm, cấu

trúc, chức năng của văn hóa đạo đức, khảo sát thực trạng văn hóa đạo đức ở nước ta

và đề ra một số giải pháp xây dựng nền văn hóa đạo đức gắn với xây dựng kinh tế thị trường và định hướng XHCN

Trên tạp chí liên quan đến lĩnh vực chính trị có các bài viết chuyên sâu như:

“Về quan hệ giữa đạo đức và pháp luật” của hai tác giả Lê Thị Hoài Thanh và Trần

Hậu Thành đăng trên tạp chí Khoa học Chính trị số tháng 6 năm 2000; Bài viết của tác giả Nguyễn Văn Long đăng trên tạp chí Giáo dục lý luận số tháng 8 năm 2000