Nhân vật nữ trong truyện ngắn của các nhà văn nữ đương đại việt nam ( qua sáng tác của dạ ngân, y ban, nguyễn thị thu huệ, nguyễn ngọc tư)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- BÙI THỊ DUYÊN NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA CÁC NHÀ VĂN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM QUA SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN, Y BAN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

BÙI THỊ DUYÊN

NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA CÁC NHÀ VĂN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM (QUA SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN, Y BAN,

NGUYỄN THỊ THU HUỆ, NGUYỄN NGỌC TƯ

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận Văn học

Mã số: 60 22 01 20

Hà Nội-2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

BÙI THỊ DUYÊN

NHÂN VẬT NỮ TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA CÁC NHÀ VĂN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM (QUA SÁNG TÁC CỦA DẠ NGÂN, Y BAN,

NGUYỄN THỊ THU HUỆ, NGUYỄN NGỌC TƯ

Luận văn Thạc sĩ Văn học Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Văn Nam

Hà Nội-2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: Luận văn này là công trình nghiên cứu thực sự của cá nhân, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Văn Nam Các số liệu, kết luận nghiên cứu được trình bày trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công bố dưới bất cứ hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về nghiên cứu của mình

Học viên Bùi Thị Duyên

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới tất cả các thầy cô giáo trong tổ Lý luận Văn học – Khoa Văn học – Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn đã dạy dỗ tôi trong quá trình học Cao học tại trường

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn thầy giáo – TS Nguyễn Văn Nam, người đã hướng dẫn tôi làm luận văn này Chính thầy đã gợi ý đề tài, cung cấp tài liệu, đọc luận văn và góp ý nhiều lần để luận văn được hoàn thiện như ngày hôm nay

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 05/ 06/ 2014

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU Error! Bookmark not defined

1 Lí do chọn đề tài Error! Bookmark not defined

2 Lịch sử vấn đề Error! Bookmark not defined

3 Đối tượng, phạm vi, mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG VĂN CHƯƠNG VÀ TRUYỆN NGẮN HIỆN ĐẠI VIẾT VỀ NGƯỜI PHỤ NỮ Error! Bookmark not defined 1.1 Nhân vật người phụ nữ trong văn chương Việt Nam qua các thời đại Error!

Bookmark not defined

1.1.1 Người phụ nữ trong văn học trung đại Error! Bookmark not defined 1.1.2 Người phụ nữ trong văn học đầu thế kỉ XX Error! Bookmark not defined 1.1.3 Người phụ nữ trong văn học từ 1945 đến 1975 Error! Bookmark not defined 1.1.4 Người phụ nữ trong văn học đương đại Error! Bookmark not defined

1.2 Khái quát chung về truyện ngắn và xu phát triển của ý thức nữ quyền Error!

Bookmark not defined

1.2.1 Khái quát chung về truyện ngắn nữ đương đại Error! Bookmark not defined 1.2.2 Xu hướng phát triển của ý thức nữ quyền Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2: HÌNH TƯỢNG NGƯỜI PHỤ NỮ HIỆN ĐẠI TRONG TRUYỆN NGẮN NỮ ĐƯƠNG ĐẠI Error! Bookmark not defined 2.1 Nhân vật người phụ nữ trong truyện ngắn của các nhà văn nữ đương đại Việt

Nam Error! Bookmark not defined

2.1.1 Khái niệm, vai trò và sự phân chia các loại hình nhân vật trong tác phẩm văn

học Error! Bookmark not defined

2.1.2 Nhân vật trong truyện ngắn Error! Bookmark not defined 2.1.3 Người phụ nữ - Đối tượng thẩm mĩ của các nhà văn nữ đương đại Error!

Bookmark not defined

2.2 Những điều kiện xã hội thuận lợi dành cho người phụ nữ trong đời sống hiện

đại Error! Bookmark not defined

2.2.1 Sự đa dạng và năng động của những quan hệ xã hội hiện đại Error! Bookmark

not defined

2.2.2 Nới giãn biên độ của tự do và tự chủ cá nhân Error! Bookmark not defined 2.2.3 Những điều kiện mới để thực hiện thiên chức phụ nữ Error! Bookmark not

defined

2.3 Người phụ nữ và những khó khăn trong đời sống Error! Bookmark not defined

2.3.1 Hệ lụy của chiến tranh Error! Bookmark not defined 2.3.2 Khó khăn và bất trắc của buổi giao thời Error! Bookmark not defined 2.3.3 Cảm nhận về sự cô đơn Error! Bookmark not defined

2.4 Cảm hứng nữ quyền nổi bật Error! Bookmark not defined 2.5 Tiểu kết Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT NỮ CỦA TRUYỆN NGẮN

NỮ ĐƯƠNG ĐẠI Error! Bookmark not defined 3.1 Nghệ thuật xây dựng tâm lí nhân vật Error! Bookmark not defined 3.2 Nghệ thuật xây dựng cốt truyện và tình huống truyện Error! Bookmark not

defined

3.2.1 Cốt truyện Error! Bookmark not defined 3.2.2 Tình huống truyện Error! Bookmark not defined

3.3 Điểm nhìn trần thuật Error! Bookmark not defined 3.4 Ngôn ngữ vào giọng điệu nghệ thuật Error! Bookmark not defined

3.4.1 Ngôn ngữ Error! Bookmark not defined 3.4.2 Giọng điệu Error! Bookmark not defined

KẾT LUÂN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học VN nói chung, văn xuôi VN nói riêng từ thời kì đổi mới đến nay thực sự

có nhiều khởi sắc Trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự phong phú, đa dạng của văn xuôi giai đoạn này phải kể đến những đóng góp của các cây bút nữ Sự xuất hiện đông đảo, rầm rộ của họ đã đem đến cho văn xuôi nói chung và truyện ngắn nói riêng “Một sinh khí mới rất cần thiết để phản ánh bề rộng, bề sâu của cuộc sống con người hôm nay” Bên cạnh những tên tuổi một thời như Vũ Thị Thường, Nguyễn Thị Ngọc Tú … là những tác giả trẻ trung, sôi nổi, bắt mạch thời sự nhanh hơn như: Dạ Ngân, Nguyễn Thị Thu Huệ, Y Ban, Lý Lan, Phong Điệp, Kiều Bích Hậu, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Quỳnh Trang, Đỗ Hoàng Diệu … Có thể nói, văn học Việt Nam đương đại đang chứng kiến sự bùng nổ về số lượng các nhà văn, nhà thơ nữ Khó mà thống kê được con số chính xác, nhưng lượng tác phẩm của họ nhiều không kém gì các đồng nghiệp nam Có người đặt câu hỏi : Tại sao thời điểm hiện nay lại xuất hiện nhiều cây bút nữ như vậy? Câu hỏi này

đã có nhiều người tìm cách lí giải, nhưng khó mà tìm ra câu trả lời thấu đáo Đó cũng là một trong những lí do khiến chúng tôi chọn nghiên cứu sáng tác của các nhà văn nữ Bằng nỗ lực của bản thân, các cây bút nữ hôm nay vừa biết kế thừa các thế hệ đi trước, vừa học hỏi lẫn nhau để tự tìm cho mình những lối viết độc đáo Có ý kiến cho rằng:

“Văn xuôi hôm nay mang gương mặt nữ”, “Truyện ngắn hôm nay đang khởi sắc bởi sự

đóng góp không nhỏ của các cây bút nữ” [37] Điều đó đã góp phần khẳng định sáng tác

nữ - truyện ngắn nữ đang ngày càng hiện diện như một bộ phận của văn học Việt Nam

Đề tài vì vậy mà mang tính lịch sử nhất định

Nhân vật là yếu tố gắn với linh hồn của tác phẩm văn học là hình thức cơ bản để qua đó nhà văn miêu tả thế giới một cách hình tượng “Nhân vật là nơi tập trung mọi giá trị tư tưởng nghệ thuật”, “là công cụ để khái quát hiện thực và phương tiện để tác giả hiện thực hóa quan niệm nghệ thuật về con người dưới hình thức biểu hiện tương ứng” [7,

126] Vì vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài “Nhân vật nữ trong truyện ngắn nữ đương đại Việt Nam ( qua sáng tác của Dạ Ngân, Y Ban, Nguyễn thị Thu Huệ và Nguyễn ngọc Tư…)” Đây là hướng đi tất yếu nếu muốn nghiên cứu sâu sắc thế giới nghệ thuật, giá trị

ý nghĩa tác phẩm của các nhà văn nữ đương đại Đồng thời qua đề tài này chúng tôi mong muốn tìm thấy được dấu ấn riêng và những đóng góp của phái đẹp vào quá trình vận động của thể loại truyện ngắn trong Văn học đầu thiên niên kỉ mới Bên cạnh đó, thực hiện đề tài giúp chúng tôi có được cái nhìn tổng quát về vấn đề nhân vật nữ trong truyện ngắn nói riêng, đặc điểm của truyện ngắn Việt Nam đương đại nói chung, nâng cao kiến thức cũng như rèn bản thân kĩ năng nghiên cứu một vấn đề lí luận văn học

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Tình hình nghiên cứu truyện ngắn đương đại

Trước sự chín muồi của đội ngũ các cây bút đã có tên tuổi và sự nở rộ của các lớp nhà văn mới, từ 1986 đến nay được coi là giai đoạn hoàng kim của lịch sử truyện ngắn Việt Nam “Như là một biểu tượng của quá trình ấy, truyện ngắn là một thể tài phát triển năng động, có nhiều thành tựu Gắn liền với hiện tượng này, ý thức mang tính lí luận về truyện ngắn ngày càng phong phú, cả về số lượng ý kiến bàn luận lẫn phạm vi vấn đề được nêu lên hoặc mong muốn đi sâu tìm hiều.” [21]

Truyện ngắn trở thành đối tượng được quan tâm hàng đầu của các nhà văn và giới

phê bình; là đối tượng tìm hiểu của một số chuyên luận, chuyên khảo như: Sổ tay người

viết truyện ngắn của Vương Trí Nhàn sưu tầm (biên soạn, xuất bản nhiều lần); Nghệ thuật viết truyện ngắn và kí của Tạ Duy Anh, NXB Thanh niên, 2000; Những vấn đề thi pháp của truyện của Nguyễn Thái Hoà, NXB Giáo dục, 2000; các nghiên cứu và sưu tầm của Bùi Việt Thắng in trong 2 tập Bình luận truyện ngắn, NXB Văn học, 2000; và Truyện ngắn – những vấn đề lí thuyết và thực tiễn thể loại, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội,

2002… Cũng có sách mở rộng tìm hiểu từ nguồn gốc văn học nước ngoài, chẳng hạn:

Truyện ngắn – ký luận tác giả và tác phẩm (tập I, II), Lê Huy Bắc biên soạn, NXB Giáo dục, 2004 Có công trình mang tính tổng quan như: Thời gian nghệ thuật trong cấu trúc văn bản tự sự của Lê Thị Tuyết Hạnh, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2002; Văn học Việt Nam thời đại mới của Nguyễn Văn Long, NXB Đại học Sư phạm Hà Nội, 2003 Có nghiên cứu trên đối tượng cụ thể chẳng hạn như: Ngôn ngữ nghệ thuật trong truyện ngắn đương đại qua hai tác phẩm Vũ điệu thần gầy và truyện ngắn 8X, công trình dự thi giải

thưởng sinh viên nghiên cứu khoa học toàn quốc 2009 … Không ít bài viết ghi nhận

thành tựu của truyện ngắn đương đại, có thể kể tới các bài viết như: Sức sống của một thể loại của Lý Hoài Thu, Đọc bình luận truyện ngắn, truyện ngắn hôm nay của Bùi Việt Thắng in trên báo Văn nghệ số 24, 2000; Một thoáng văn học 5 năm đầu thế kỉ của Trần Thanh Đạm, in trên báo Văn nghệ số 45, ngày 6/11/2004; Trò chơi trốn tìm của Nguyễn Vĩnh Nguyên của Trần Hoài Nam, in trên báo Văn nghệ, 2000; Sau một năm nhìn lại truyện ngăn hay, in trên Tạp chí Nhà văn số 1, 2009; Đội ngũ nhà văn Việt Nam viết truyện ngắn đương đại của Lê Dục Tú, in trên báo Văn nghệ quân đội, 2012… Các bài

viết đều đống ý là: “Trong nhịp độ của đời sống công nghiệp hiện đại, dưới sức ép của các phương tiện nghe nhìn, truyện ngắn đã phát huy được ưu thế của mình một cách hiệu quả” Tác giả Sương Nguyệt Minh cho rằng “Truyện ngắn luôn luôn tồn tại và có triển vọng (có triển vọng đồng nghĩa là có tương lai) Thời hiện đại – thời của tốc độ, thời của chắt chiu từng giây từng phút thời gian và luôn luôn bị cuốn vào cơn lốc của văn minh công nghiệp thì rõ ràng truyện ngắn có ưu thế hơn so với một số loại hình văn học khác (ví dụ như tiểu thuyết), nếu mức độ hay dở ngang nhau Truyện ngắn hay mời gọi, lôi cuốn người mới viết, đồng thời quyến rũ người cầm bút đã thành danh vẫn dẫn dụ, mê hoặc người đọc.”

Một số bài viết khác lại xoay quanh vấn đề đặc trưng cơ bản của truyện ngắn:

Nguyễn Anh Vũ, Lê Dục Tú trong bài viết Truyện ngắn trong đời sống văn học đương đại nhận xét: “Truyện ngắn là một thể loại tự sự cỡ nhỏ, dung lượng không lớn, với chức

năng chỉ để một lát cắt của hiện thực, một khoảng khắc trong cuộc sống thường nhật nên truyện ngắn đã quy tụ được một đội ngũ tác giả khá đông đảo cả chuyên nghiệp lẫn không chuyên”; “trong cuộc sống gấp gáp hiện nay, đọc thưởng thức truyện ngắn dường như phù hợp hơn cả, bởi lẽ nó không bắt người đọc mất quá nhiều thời gian nên chính vì cậy thể loại văn học này đã thu hút một lượng lớn độc giả cho mình Nguyễn Hữu Quý trong một bài viết trên Tạp chí Quân đội Việt Nam số 637, 2007 cho rằng truyện ngắn “là một thể loại văn học huyền hoặc, kì thú, vô cùng hấp dẫn Truyện ngắn mời gọi, lôi cuốn, quyến rũ người viết và khuất phục bạn đọc Là người viết văn, dù là viết tiểu thuyết, cũng

ít nhất một vài lần thử sức với truyện ngắn, khám phá, chinh phục truyện ngắn”

2.2 Tình hình nghiên cứu truyện ngắn nữ đương đại

Tiếp bước thành công của những năm 90 thế kỉ trước, sang thế kỉ XXI, các nhà văn nữ càng thể hiện rõ ưu thế văn chương của mình, đặc biệt là về truyện ngắn Đông đảo cây bút nữ tham gia các cuộc thi truyện ngắn và đã không ít người giành được giải cao Sự xuất hiện ồ ạt của các cây bút nữ, số lượng tác phẩm đáng nể của họ (Lê Minh Khuê hiện có 7 tập truyện ngắn in riêng, Nguyễn Thị Thu Huệ có 6 tập, Võ Thị Hảo 9 tập, Y Ban 11 tập …), nhất là chất lượng những sáng tác mà họ tạo ra cho thấy đây là thời

kì văn chương phái nữ chiếm ưu thế Trần Thế Hùng nhận xét: “Các nhà văn nữ đã vào cuộc thi là làm một cuộc chơi hoàn toàn ngang ngửa, hoàn toàn sát ván với các đấng mày râu … Xét về toàn diện các cuôc thi truyện ngắn đã qua, các tác giả nữ vẫn trội hơn nam

Bùi Bích Thu trong bài viết Văn Xuôi phái đẹp, in trong Tạp chí sông Hương số 145,

2001, cho rằng “Sự xuất hiện rầm rộ của các cây bút nữ đã làm thay đổi bộ mặt và dáng

vẻ của văn xuôi hôm nay” Lý giải sự bùng nổ mạnh mẽ này, nhà phê bình Vương Trí

Nhàn cho rằng phụ nữ bắt mạch thời đại nhanh hơn nam giới bởi họ có sự nhạy cảm riêng: “Họ luôn gần với cái lỉnh kỉnh, dở dang của đời sống Mặt khác, với cái cực đoan sẵn có – tốt, dịu dàng, rộng lượng thì không ai bằng, mà nhỏ nhen, chấp nhặt, dữ dằn

cũng không ai bằng, từng cây bút phụ nữ tìm ra mặt mạnh của mình khá sớm, định hình khá sớm.” [30] Cùng chung suy nghĩ này với Vương Trí Nhàn còn có Văn Tâm, khi ông nhấn mạnh rằng “từ khi mới xuất phát, các cây bút nữ thường đã đạt đến độ chín” Đặng Anh Đào, một chuyên gia về văn học phương Tây, nhưng lại có nhiều bài viết phê bình

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lại Nguyên Ân 150 thuật ngữ văn học NXB Đại học QGHN, 2003

2 Lê Huy Bắc Truyện ngắn: lí luận tác giả và tác phẩm Nxb Giáo dục, 2004

3 Nguyễn Trọng Bình Phong cách truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư nhìn từ phương diện nghệ thuật con người www.viet-studies,info/NNTu

4 Nguyễn Minh Châu Trang giấy trước đèn Tôn Phương Lan sưu tầm, tuyển

chọn và giới thiệu NXB KHXH, tái bản lần thứ nhất, 2002

5 Xuân Cang Y Ban và những thân phận đàn bà Báo Văn nghệ số 27, 2003

6 Đông Dương Hiện tượng sex trong tác phẩm văn học: ưu thế thuộc về các cây bút nữ Báo tiền phong, 2005

7 Hà Minh Đức (chủ biên) Lý luận văn học NXB Giáo dục, 2007

8 Đào Đồng Điện Phụ nữ là … đàn bà Tuoitre.vn

9 Nguyễn Đăng Điệp Vấn đề phái tính và âm hưởng nữ quyền trong văn học Việt Nam đương đại www.vienvan hoc.org.vn

10 Hoàng Thị Hồng Hà Truyện ngắn nữ và xu hướng tự nghiệm Tạp chí văn hóa

văn nghệ công an số 10, 2003

11 Võ Thị Xuân Hà Tường thành Nhà xuất bản Hội nhà văn Hà Nội, 2006

12 Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi (Đồng Chủ Biên) Từ điển thuật

ngữ văn học Nxb Giáo dục, 2010 (ĐẦU 16)

13 Bùi Hiển Vài ý nghĩ về truyện các cây bút nữ trẻ gần đây Tạp chí diễn đàn

Văn nghệ số 1, 2011

14 Nguyễn Thị Hoa Nhân vật nữ trong truyện ngắn ba tác giả nữ Y Ban, Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Thu Huệ Luận văn thạc sĩ khoa học ĐHSP, 2003

15 Tô Hoài Sổ tay viết văn NXB Tác phẩm mới, 1977

16 Nguyễn Trọng Hoàn Nguyễn Minh Châu về tác giả tác phẩm NXB Giáo dục,

2000

17 Nguyễn Thị Thu Huệ Cát đợi Tập truyện ngắn, NXB Hà Nội, 1992

18 Nguyễn Thị Thu Huệ Nào ta cùng lãng quên Tập truyện ngắn, NXB Hội nhà

văn, 2003

19 Nguyễn Thị Thu Huệ 37 truyện ngắn Nguyễn Thị Thu Huệ NXB Văn học,

2006

20 Lê Thị Hường Quan niệm con người cô đơn trong truyện ngắn hôm nay Tạp

chí Văn học số 2, 1994

21 Lê Thị Hường Các kiểu kết thúc của truyện ngắn hôm nay Tạp chí Văn học

số 4, 1995

22 Hoàng Đăng Khoa Văn xuôi nữ, làm mới hay tự đánh mất “đặc sản tâm hồn”

Tạp chí Văn nghệ quân đội, 2013

23 Lý Lan Hạnh phúc vì được về nhà mình được sống giữa nhưng người thân

Tạp chí Người đẹp, số ra ngày 15, 11, 2003

24 Tôn Phương Lan Trang giấy trước đèn NXB Văn hoá Xã hội, 2002

25 Tôn Phương Lan Vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi thời kỳ đổi mới”.Tạp chí Văn học số 9, 2001