Cac quan chflu, huyen n^u xgt chpn khong cdng b^ng, khdng vi viec cdng ma ldi vigc tU; vi tham cua dut lot m i chpn bfla Xa trudng khdng dung theo quy dinh cua n h i nudc, deu bi bie'm h
Trang 1TO CHCJTC HfiNH CHINH Vfl Xfl HPI LfING Xfl THG^I LE
(THE KY XV - OflU THE KY XVI)
VC DUY M £ N '
1 To chiJfc bq mky h a n h c h i n h
Theo Hong Bite bdn dS, nudc ta thdi Le
Thanh Tong co 13 thvXa tuyen; 51 phu;
179 huydn; 49 chSu; 14 hUdng (trong do
c6 11 hUdng thu6c phu An Binh, thiia
tuyen Tuyen Quang; 3 hUdng thuoc phu
Thieu Thien, thvfa tuyen Thanh Hoa);
9090 xa; 24 phudng; 204 thon; 332 trang;
44 trai; 2 giap; 10 van; 451 sach; 442
dong (1) N h u vay trong nU6c bi'y giet to
chiJlc cd sd xa thon d vung xu6i, t r u n g du
la chu yeu Sach, dong la ddn vi cd sci cf
mien thUdng du
Doi vdi cac ddn vi cd sd sach, dong d
miin thUdng du Nha nUdc trung Udng Le
thi hanh chinh sich rang huge c6 tinh chat
long leo Cac quan chau mUdng dudi danh
nghia than phuc trieu (finh, theo le hang
nSm ho phai cong nap thue va san vat dia
phUdng Ngoai ra ho dUdc quyen tu quan,
tu tri chau mUcfng gom cac ddn vi trUc
thuoc cap cd sd sach, dpng T i i ligu lich sxi
it ghi chep ve sach, dpng; nen rat kho hinh
dung thdc trang ra sao Tren dai the Dpng
chu (ngUcfi dCfng dau dong) va Tu trUcing
hay Lang dao phai chiu trach nhi§m trUdc
quan chau, huySn va ve cac khoan dong
gop nghia vu cdng ich cong nap doi vdi
trieu dinh; mat khac phai dam bao cu6c
sShg yen 6'n cua dan ban dong
Trong khi dd N h i nUdc Le tit Le Thai T6' (1428-1433) den Le Thanh Tong (1460-1497) dac biet chu y de'n viec td chflc, quy dinh chat che chfnh quyen thon xa Theo
chinh sii nam Miu Than (1428) h& Thai To
da chia xa lim 3 loai vk d^t ra Xa quan Xa
ldn 100 ngUcfi trcl len thi dat 3 ngUcti lim
Xa quan, xa viJta 50 ngUcfi trd len dat 2 ngUcli, xa nao 10 ngUdi trd len dat 1 ngUdi
Nam Quy Mao (1483) Le Thanh Tong ban sic chi cho cic xa tii 500 ho trd len dUdc c6 5 X i trUdng, 300 ho trd len dUdc ci!£
4 Xa trudng, 100 ho trd len dUdc cii 2 Xa trUdng, khong diy 60 hp dUdc ctf 1 Xa trUdng
Nam Canh Tuat (1490) Le T h i n h Tong dinh lenh t i c h xa Trong dd v i n quy dinh dai xa gdm 500 hp trd len, trung xa 300 hp trd len va ti^u xa 100 ho So Xa trudng tUdng iing vdi 3 loai xa tr§n, gid'ng nhu quy dinh ban hanh nam Quy Mao (1483) Cung trong nam Canh Tuat (1490) Le Thanh Tong ban bo'10 tach xa cii lap thanh xa mdi
Do dieu kign di't nUdc hoa binh; kinh te nong nghlgp dUdc chu trong phat trien, ddi song nong dan lang xa dUdc cai thien yen
on, khie'n dan so' gia tang
Xu hudng dan so cua tigu xa tie'n tdi
b i n g dan so' xa trung v i dan so xa trung
b i n g dai xa Dan so dai xa dU ra 100 hp (so
Trang 2vdi quy dinh 500 h6) thi d^S<fc tfich 100 h§
du dd l i p t h i n h xa mdi- ti^u xa NhU v§y
theo Ipnh tach xa thi dai xa vdi sS" dxi 100
hp mdi dUdc tfich xa l i p t h i n h xa mdi Cac
xa trung v i tilu xa kh6ng n i m trong quy
dinh niy, kh6ng dJdc tu tign tfich xa, m$c
dil so'hp trong cic xa d6 c6 t i n g them
Moi khi chia xa, dong thdi ciing chia
nhau nhiing t i i san cong cdng, chu y^u l i
rupng di't cdng N h i nUdc dUdng thdi quy
dinh xa n i o cd s6' h6 t i n g nhi^u theo ty 10
ngn tach chia thi cfic loai dfl't cong, chila
quin, bai dflu d xa deu theo so hd nhi't
thi^t ciing chia, khdng dUdc gian l i n
Khong dUdc d6 xay ra tinh trang xa chie'm
nhig'u, xa dUdc phiin it Xa mdi tich v i n
thugc dia p h i n h i n h chi'nh cua huyen sd
tai quan ly
Theo quy ch^ vo viec dinh Xa trUdng, xa
mdi t i c h ra de nghi chinh quyg'n ci'p trgn
dupc dat Xa trUdng theo lg chpn 2 ngUdi
lam Xa trUdng
Chinh quygn ci'p x i dUdc cdi la cfl'p cd sd
nen dUdc Nha nudc quan chu chu y va quy
dinh kha cu the, c h i t che
Nam Binh Tua't (1466), Lg Thanh Tong
tang cudng cung co' lai to' chiic chinh quyen
dia phUdng; chia nUdc lam 13 dad thiia
tuygn Nhan dd doi lai mgt sd chiic quan:
Chtic Chuyin v i n lim Tri huygn, T u i n sat
l i m huygn Thiia, Xa quan l i m Xa trUdng
Dinh lai so'Xa trudng, tu^ theo sdhg nhig'u
hay it dUdc ghi rd trong s i c chi n i m Quy
Mao (1483) va Canh Tua't (1490)
Tieu chudn chgn bdu Xd tritdng
Nhiing ngiidi ra lam Xa trudng dUdng
nhien phai thiia hanh die lUc mpi chinh
sach, trung t h i n h vdi tri^u dinh Vi the
n i m Nham Ngp (1462), Le Thanh Tdng quy
dinh ro tieu chu^n do'i vdi ngUdi dUpc b i u
l i m Xa triidng: Li'i' hang Giam sinh, Sinh
bO; hofic xdt cic con em n h i hi^n linh, tu6i tix 30 trcl Ign, khong vUdng viSc quan,
nhflng hang dd ngitdi n i o bi^t chil cd hanh kilm ngn l i m XS trUdng cua xa dSy d l ti^n lim vi$c
Ngoii nhflng tifiu chui'n trgn de lim Xa trudng, khi b i u chpn c i n chfl ^ d^n tigu
c h u i n khdng ciing hg h i n g t h i n tgc Dieu
n i y dupc quy djnh cu t h l trong chi^u l^nh
do Lg T h i n h Tdng ban bff nSm M i u Thin (1488): Tfl nay v^ sau cfic quan phu, huy^n, chflu xgt d i t X i trudng, hg l i anh em rupt, anh em con chu con bac v i bfic chiu ciu chfiu vdi nhau thi chi c6 m^t ngudi lim Xa trudng, khong dU(?c cflng l i m d l trfl moi t§
bg p h i i vio hfla nhau
N i m Bmh Thin (1496), ngoii vigc nhfic lai tieu c h u i n tren khi b i u Xa trfldng, cdn dugc b l sung thgm trong lgnh chi cua LS
T h i n h Tdng: Hg l i anh em thfin thich, con chu con b i c v i thfin thfch thugc loai chiu chu, chfiu bac, chau cd, chfiu cflu ddi con di
va hai nhfi thdng gia vdi nhau deu khdng dupc b i u l i m Xa trUdng trong mgt xa Cac quan phu, huydn, chau phuc k h i m neu qua
cd nhiing ngUdi thfln thupc hang loai nhU tren, m i l i m Xa trUdng thi chi cho mot ngudi l i m Xa trudng, s6^ ngfldi thfla loai ra Lai mpt l i n d i t b i u ngfldi k h i c thay th^,
de cho chflc X i trUdng chpn dung ngfldi, mi trong xa khdng cd cai tg cflng phe Trfldng h^p n^u hai ngudi thfin thich da l i Xa trudng r6i, nen chpn ngfldi n i o c6 t h l lim dUdc viec thi lUu lai, cdn thi ti'u len de cho
ve hang cQ
Nhu viy, vide b i u chgn Xa trUdng, bi'y gid deu dfla v i o cfic tigu c h u i n cu the: Phai
l i con n h i lUdng thien (go'c gfic gia dinh to't), dflng tud'i tfl 30 trd Ign; lfi Giam sinh,
Sinh do d l i n g Nhiing ngfldi cd hoc biet
chfl (Hfin Ndm) v i cd h a n h kiem tot l i
Trang 3hang t h i n thfch vdi n h a u thi chi dUpc b i u
mpt ngudi trong sd' dd l i m Xa trUdng
Vide b i u chflc Xa trfldng nhfl th^ n i o sfl
sach khdng chgp ro Sau khi l i n g xa gom
cac t h i n h p h i n quan vien, chflc s^c, dia
chu, cfldng hao, dai dign d i n l i n g dfla theo
chi ldnh cua n h i vua chgn mdt s6' t h i n h
vign trong l i n g du tieu chuin, gfli len quan
chfiu, huydn, phu de xdt chpn quye't dinh
ngUdi l i m Xa trUdng Cac quan chflu,
huyen n^u xgt chpn khong cdng b^ng,
khdng vi viec cdng ma ldi vigc tU; vi tham
cua dut lot m i chpn bfla Xa trudng khdng
dung theo quy dinh cua n h i nudc, deu bi
bie'm hofic bai Viec b i u chpn Xa trfldng the
hien tfnh chfi't dan chu d i n g cfi'p luc bi'y
gid Nhiing ngUdi c6 thg' lUc d l i n g xa dupc
tieh cfl, bau chpn; danh sach dd gfli ldn
huyen, chau, phu Cic quan chau, huyen,
phu xem xgt v i quye't dinh so' Xa trUdng
cua xa cu t h l
Chiic ndng, nhiem vu cua Xd tritdng
Danh nghia Xa trUdng la ngfldi dai dien
cua dan lang, ngUdi dflng dau h i n g xi, vfla l i
ngudi dai dien ciia nha nUdc Vai tro kep nay
the hign kha sinh dpng trong chflc nang va
nhidm vu cua Xa trfldng dflOng thdi
Xa quan hay Xa trudng dUdng nhien
phai thUc thi nhflng chinh sich cua n h i
nudc ban xud'ng cd sd Chang han nhU
tham gia vao vide l i p sd' dinh, sd did^n; dam
bao vide thu du thuS" rupng v i thud* nhan
dinh (thue than); eung ci'p du so'linh trong
dd tudi cho nha nfldc
CAii'c nang thu thue
Chd' dg rugng di't thdi Lg ri't phflc tap;
trdn dai the rupng cdng cua cac l i n g xa
nhieu hdn tfl dien (rupng cua cfic tU nhan,
dia chu, cudng hio ) Ngoii ra cdn ton tai
nhieu loai rudng di't nhU: Quan dien
(rudng cua n h i nUdc); the' ldc did'n (rudng
don diln eua n h i nUdc; rugng tam bao (rudng cua n h i chfla) , Trdn danh nghia
dd ti't ca cac lo^i Mnh rudng d^u thugc quyen sd hflu cua n h i nUdc Song quyin sfl dung lai thudc nhid'u d6i tUijng khic nhau ngu trgn Thdng qua cfic loai hinh rudng dfl't v i phfln chia rudng dfl't lim 3 loai: Thflpng ding, trung d i n g v i h? ding diln (rudng loai 1, rudng loai 2, rupng loai 3) de dfinh thuS' T i i lidu lich sfl khdng ghi lai mflc thug' phai ndp cua moi loai rudng trdn
h i n g nfim ra sao? Chi bid't r i n g hing nam
Xa trudng phai thu sd thdc thue cic rudng cdng, thudc pham vi xa quan 1^ dem ndp vio kho chfla cua n h i nfldc Rudng vu chiem phai ndp xong v i o t h i n g tim; vu mua vio t h i n g Chap (thfing 12) am lich
Xa trudng ne'u khong thu du thue'nop dung k;? han trdn m i co' y gifl lai, bien thu de thie'u thud', se bi khdp vio toi di diy NhQng nam mi't mua do thign tai han han, sau hai, Xa trUdng phai trinh bao Ign huygn, phu de xin mien giam thud' cho dfln TrUdng hdp nhflng xa dan thig'u thu^, trdn thue do gia canh gap tai UOng, dm dau bgnh t i t Xa trudng cung phai trinh bao de xin mien giam hay np thud ddn nfim sau Nhflng n i m miia m i n g tha't bat thue thudng khg dpng, nfim sau mdi nop dii cua nfim trUdc Nfim n i o lua dflpc mfla Xi trfldng khdng dfldc d l nd thud Nfim Hong Dflc thfl 16 (1485) dinh lg ddi vdi cac quan phu, huygn, chau, (xa) trong nUdc ding nop cac thud' dinh, thud rudng Ai ludi bidng
khong c h i m thu di day dfla thidu dpng thi
phai truy den theo nhU ldnh da dinh (cfl moi sufi't chia ra lim 10 thi 7 phan truy thu vio ngudi thig'u, 3 p h i n truy thu vao quan phu trich)
N i m Canh D i n (1470), Le Thanh Tong dinh le thud nhfin dinh mSi ngUdi nop 8
Trang 4Nhflng ngUdi gii ngoii 70 tudi, nhflng
ngudi t i n tflt khdng du sinh kd ddu dU(?c
m i l n thud NgUdi n i o cdn cd t h l l i m fin
sinh sdng thi thu m^t nfla tiln thud thfin
Xa trudng thu thud vfldt mflc quy dinh tfl
tui cho ridng minh, ndu bi phfit hi^n sd bj
ph^t, tidn phai tra l^i d i n
Chgn dinh trang vdo qudn ddi
Trong khi tuvC'ii dung dinh trang tham
gia vio qufln ddi ndu Xa trfldng thien vj bd
ngudi b§c nhfi't, bfic nhi d l li'y ngUdi qufi
kdm v i dem ngUdi hdn ydu sung qufin; ndu
li'y mdt ngUdi linh nhU vfly thi bj tdi dd lim
khao dinh, tfl 2 ngUdi ddn 5 ngfldi thi phii
tdi dd hay lflu, tfl 6 ddn 9 ngfldi thi phai
giao (that cS)
Trong thdi Canh Thdng (1498-1504),
ban chidu quy dinh r i n g : "Hdng ndm den
ky tuyen dinh trdng, xd ndo co ngitdi nghio
tUng, khdng ke Id co rugng cdng hay rudng
tit Xd tritdng phdi ldm giay bdo cam doan
trtidc; quan phu, huyen khdm lai roi khai
udo hgng ngitdi ngheo tilng cho ditdc miin
tuyen " (2)
X i trudng phai dam bao vide t u y i n
chgn nhflng trfing dinh khoe manh, cd t h l
tham gia qufin ngii Ke n i o d i o t i u , bd
qufln ngu, quay trd vd l i n g hofic tron trfinh
di ndi khfic thi Xa trUdng b i t ke dd trd l^i
qufin ngu phuc vu hdt thdi han, hdic b i t k^
khfic thd cho TrUdng hdp Xa trUdng da lim
hdt chflc p h i n ma ke dinh trang khdng
tufin phuc thi \'idn ddn phfip lufit trflng tri
Cfic quan huydn, xa thi'y cd h'nh trd'n m i
khdng bfit thi xfl tpi biem hay do
Nhu vfiy vide tuydn linh cho n h i nUdc tfl
cfic l i n g xa, Xa trudng gifl mpt vai tro v i
nhidm vu ri't quan trpng Chfnh sfich tuyin
lfnh cua n h i nudc dupc Xa trUdng thuc thi
rfi't cu t h l v i cd trfich nhidm: Chpn nhflng
trai trfing khoe manh v i o qufin ngii, miln
dau ydu Dilu dd t h l hi§n chfnh sfich chfim dfin, vflng gdc cua n h i nfldc Ld Ndu cfic Xa trudng thdi dd l i m vi§c khdng cdng tfim thi chfnh Bfich tfeh ci^c dd, cflng nhilu chfnh sich ldn khfic khd b l thi^c hign dfldc
Chgn thl einh di thi
Thdi LS Thfinh Tdng chd dO khoa cii dUdc d^c bi$t chfl ^, nhfim t u y i n chpn nhfin
t i i xfiy di^ng dfi't nfldc Do vfiy tridu dinh ban bd quy chd trfldng thi rdt ch$t chg Hoc trd p h i i trai qua ba k^ thi: Thi Hfldng, thi HOi, thi Dinh D l dam bao chon dung nhfin tii, thflc hgc ngay tfl k^ thi Hfldng, Xa trudng phai chiu t r i c h nhigm l i m gifi'y bao kdt vd sd hgc trd trong x i di thi Hg phai la ngudi cd dflc hanh Nhflng hang ngfldi baft hidu, khdng kfnh thd, phijng dUdng dng bi, cha m^; bfl't muc hay cai lpn vdi xdm ling; bfi't nghia; loan luan; dieu toa Tuy c6 hoc vi'n, gidi vfin b i i cung khdng dfldc ghi ten vfio sd' thi; khdng dUpc di thi
Theo quy dinh cua n h i nfldc: Khi thf sinh ghi tdn dfing k^ trong so thi, phai khai
ro c i n cfldc cua dng cha v i ban thfin; d phu, huypn, xa n i o ; tuoi bao nhidu Thf sinh khdng dflijc gia mao, khai gian Nhfi phfldng chdo, con h i t ciing nhflng ke phan nghich; nguy quan cd tidng xfi'u thl ban than v i con chfiu ddu khdng dUpc di thi Thf sinh phai khai ro chuydn tri (chuygn
sfiu) kinh n i o , mdt trong ngii kinh (Thi, Thlt, Dich, Li, Xudn thu) Xa trfldng phai
xfic n h i n thf sinh cfla xa minh, dfla vao
quy dinh trgn di cfl dung ngfldi c6 dflc
hanh, thflc hoc tham gia kjf thi Hfldng, gdp
p h i n chgn duoc ngfldi thflc t i i cho nhi nfldc Ndu thi sinh mang sfich v i o trfldng thi hofic mUdn ngudi thi hd, Xa trUdng bidt
m i che gifi'u, vigc phfit giac se tri tdi ca thf sinh v i Xa trudng
Trong cac ddi vua: Hdng Dflc
Trang 5(1470-Thu^n (1509-1516) ddu ban sfic chi lien
quan ddn thi Hfldng; dfic bi^t nhfiin manh
ddn tfnh cdng bfing v i trach nhi^m eua X i
trfldng trong viec chpn thf sinh di^ thi
Doi vdi thf sinh du thi phai lfi con em
nhfi IflOng thign, cd hanh kilm v i c6 hpc
vi'n, dam bao vidt nd'i vfin bdn trfldng
Chfim chudc ddi vdi thf sinh cfic xfl xa kinh
thfinh nhfl d Hflng Hofi, Ygn Bang, Tuygn
Quang, L^ng Sdn; lfim v i n du ba trfldng
Cling dfldc du thi
N h i nfldc quy dinh sdlUdng thf sinh cho
moi xa: Xa ldn cfl 20 ngUdi; xa trung 15
ngfldi; xa nhd 10 ngudi Xa n i o ft ngfldi hpc
tap thi tu^, khdng nhdt thidt p h i i theo
dung quy dinh trdn
Xa trudng kd khai tgn tudi thf sinh vfio
sd dfl thi v i giii len phu, chfiu, huydn d
huydn moi thf sinh phai qua mdt k^ thi s i t
hach; l i m mdt b i i fim ta Quan phu khao
ba b i i kinh nghia Quan Thfla hidn cflng
khao thi nhu lg Ndu Xa trfldng khai sd dfl
thi khong thUc, khdng dam bao nhflng quy
dinh cua nhfi nUdc doi vdi thf sinh phai cd
dflc h£inh, thflc hpc (cd dflc cd tfii); cfic quan
d phu, huydn, chau sfit hach khdng dung
(in tien, nfing dd thf sinh, che gi^u ke thi
hd ) ddu chilu theo phfip lufit tri tpi
Giii gin an ninh trat tii
Xa trfldng (Xa chfnh); Xa sfl, Xa tU (Xa
phd) phai lo gifl cho l i n g xa ygn In Bdn
chung quanh lfing cd the cho trdng tre gai
de dd phdng trpm cfldp Trai dinh trong cfic
lang xa dfldc td chflc t h a n h tflng ddi, vdi vii
trang thd sd g i y gdc thay nhau t u i n phdng
tfl bao ve tfnh mang, t i i san ciia dfln l i n g
IHid'ng lai sfl tfi'n cdng cua bpn trdm cfldp
Khi bgn cfldp tan edng v i o lfing, thi dpi
t u i n dfldi sfl chi huy trfle tidp cua Xa sfl
hoae Xa tU ndi hidu ldnh (dfinh trdng ngu
hen hofic thdi tfl va cfi'p bao) Mgi ngfldi
cUdp Xa bgn canh nghe hi$u l^nh cung phai cfl ngudi flng cflu Ndu dfin ling ho^c
xa bdn c^nh trdn trfinh khdng ddn cflu thi ph^t theo lufit 1§ Dd'i vdi Xa trUdng thidu trfich nhi^m chilu l u i t trj t^i Trudng hpp bpn cfldp q u i m^nh thi miln truy cflu NhQng ai c6 cdng dfinh cfldp dfldc thudng theo 10 ling Ngfldi n i o b} thfldng, tu^ theo n^ng hay nhp ddu dflpc dfin lfing trfch tidn d l mua thudc chay chfla Ngfldi
n i o khdng may bi cUdp danh chdt thl l i n g
xa chdn cdt chu dfio, t h l hidn sfl bidt dn cua
d i n ling; khuydn cio nhflng ngUdi nghia dung
Ngoii trfich nhidm cua Xa trfldng to chflc dan lfing chfin dfinh tr$m cfldp khi chung xfim nhflp, bao vd tfnh mang t i i san ciia dfin l i n g cdn phai dam bao giQ gin an ninh tr^t t u trong lfing
L u i t phfip quy dinh: d cfic chfla quin v i nha dan, c6 sfl, dao si hay ngfldi lfing khac ddn tru ngu q u i 5 ngfiy mfi khdng trtnh
b i o vdi Xa trudng, thi xfl bie'm (ha ngaeh bic) mpt tu, tru ngu qua 3 t h i n g khdng di
ma Xa trUdng che gia'u, khdng lfim td trinh
d l quan huydn xgt xfl thi xfl tdi bidm hay tpi dd Hofic d i y td n h i quydn the lim hai
d i n l i n h mfi Xa trfldng bo qua khdng trinh bfio I'fjuan) thi xfl tdi biem mdt tfl
L n dinh m i tfl thidn minh (dl lfim quan) thi xfl tgi lflu; ai thidn hd hofic chfla chdp ke fi'y thl giam tgi mdt bfic; Xa trfldng
khdng phfit gific thi xfl tdi do
Khi d dfldng lfing ngo xdm cd ngfldi dau
dm, khdng ai thfim nudi nfim d i u dfldng xd chd, d i u didm, chfla quan thi Xa trUdng d
dd phai dflng ldu Ign ma chim nudi hp, cho
hg com chfio, thudc men, cflu sdng hp, khdng dflpc bd mfic hg dau dm ren ri Neu ching may hg chdt phai bao quan trgn rdi chdn cfi't tfl td Neu trai lenh trgn X i
Trang 6Vi$c chdng trpm cip tfl bgn ngoii d l bao
v$ CU0C sd'ng binh ydn cua l i n g xa, dfi'y
khdng phai l i mdi lo thudng tri^c, song didu
quan trong thUdng nh^t l i lim sao giQ cho
cudc sdng cua dfin lfing ygn dn, qua thfit
khdng d l dfing Dan lfing cd gifl dU(?c t h u i n
phong mJ tuc hay khdng? ft nhilu ddu Hgn
quan true tidp ddn Xa trudng Ndu Xfi
trudng lfim viec m i n cin, dung dfin khdng
tu lpi thi dfin ft ki$n cfio Di nhidn khdng
trfinh khoi vi§c ki$n cfio, vi cu0c sdng
thudng nh^t cua dfin l i n g d l va ch^m giQa
cfic quydn l^i NhU vide li'n chidm rudng
dfi't, xfim tfing mo ma trong ling, vi$c chia
nhau quydn ldi vfit ehi't khdng d i u (ru^ng
thfi'p, rugng cao, rudng tdt, ru^ng xi'u )
Anh em, con c h i u tranh chfi'p nhau vd
quyln thfla kd rugng di't hUdng hoa, tranh
danh nhau nghi ky nhau khi mi't m i t cua
cai Vige chfla chfl'p ke du thu du thuc d
l i n g hofic che gii'u ke toi pham trdm cUdp
Kidn vd hd, hdn, tfl hdn, ly hon Nhflng vu
danh nhau: Con danh cha me, em danh
anh chi (bi't hig'u); danh chfli nhau vdi
h i n g xdm (bfl't muc) Tfi't ca nhQng vu kien
du nhd deu nhfi't nhfi't phai trinh bao trfldc
vdi Xa trUdng X i trudng cd trich nhiem
xem xdt cu the cac vu vide dd va xfl doin
trong quydn han cua minh, cdt sao hoi giai
duoc quydn ldi doi ben, khidn anh em, l i n g
xdm sdng hoa t h u i n vdi nhau TrUdng hdp
Xa trudng da xfl dofin m i ca hai bdn
nguyen v i ben bi hoic mdt trong hai bgn
deu khdng thoa man chfi'p t h u i n thi duoc
phdp de chuyin viec xgt xfl tidp theo d cic
ci'p cao hdn, huygn, phu Ndu dfin l i n g bo
qua Xa trUdng, di kign vfldt cfi'p se bi phat
tdi vi pham le ling Neu cfi'p trgn xfl dofin y
nhfl kdt qua m i Xa trudng da xfl, mic
nhidn tdn phf bdn ddn phai chiu vfi bi phat
theo Id ling
Trong khi xem xdt Xa trfldng phai thfin
phfip lufit NhQng v\i ki$n nghidm trpng nhfl fin m^ng, hofic k^ eiy quyln thd ngang nhidn chidm do^t rudng ddt d ling thl chuyin ddn cfi'p trdn xfl 1^ Khi xfl nhflng
vy ki$n trong quyln h^n ciia mlnh, ndu Xa trfldng vl nhfln cua dflt ldt m i thidn vi khidn cho ngUdi bi oan, bj phfit gific phai bdi h o i n vflt chfi't cho ngfldi bj hai, vfi bi phat t r u i n g hofic bidm
Nhfl v$y, X i trfldng l i ngfldi dflng diu b$ m i y hfinh chfnh l i n g x i ; ddn vj cdp cd
sd cua h$ thdng chfnh quydn n h i nUdc Ld
Xa trfldng vfla l i ngfldi dai di^n cho quydn ldi v i nghia vi;i ciia t o i n t h l dfin dinh trfldc nhfi nUdc lfi ciu n6i giQa l i n g x i vdi nhfi nUdc
Nhflng Xa trfldng c6 cdng trang vdi nhi nfldc vfi dfin lfing, h o i n t h i n h nghia vi^ cdng feh, gifl dfldc lfing qud binh yen thi dfldc xdt cong phong thudng; thfing phim
t r i t , hofic chuyin l i m quan d huy^n, nhfim khuydn cfio Xa trUdng m i n c i n Dl hofin
t h i n h nhi$m vi^ cua mlnh trfldc x i din vi
n h i nfldc qufin chu, Xfi trUdng phai dfla vio cfic Trfldng thdn Trfldng thdn l i ngfldi dflng d i u thdn - lfing, do dfin lfing biu ra
To chiic t h o n - l a n g Cac tfii li^u ljch sfl cdn lai ddn ngfiy nay cho bidt tuy chfla dfl0c chinh xic mdi
thdn-l i n g ddu cd thdn-lanh thd ridng gom p h i n t h thdn-l cfthdn-l
v i thd canh, dflpc xae Ifip bfing cac gidi mfic gifla cfic l i n g quy dinh vdi nhau, ddi khi l i cdt da dflpc dflng len hofic cfiy da, con dfldng, mUdng nUdc
Trong thdi Le, ddn vi h i n h chfnh cdp xa dfldc xfic dinh kha phd bi dn l i "nhfi't xa nhfi't thdn" (mpt xa chi c6 mdt thdn); hoae cQng cd trfldng hdp "Nhfi't xa nhi tam thdn" (mdt xa gdm hai, ba thdn - lfing hdP thfinh) Ngoii bd mfiy h i n h chfnh xa gdm Xa trfldng, Xa tfl, Xa sfl dieu hfinh xa, trong
Trang 7thudc xa de tdn tai theo each tfl quan, tu tri
ddu cd Trudng thdn dflng d i u
Trifdng t h o n
Trfldng thon cd t h l dfldc dfin l i n g b i u
chpn trong so nhflng ngUdi dflng tud'i (tfl
khoang 30 tudi trd len), tfl eich dflng d i n ,
cd kha n i n g dam nhidm cdng vi^c; giup dfin
l i n g thflc thi quydn tfl quan, tu tri, dam
bao dfldc trfit tfl tri an, duy tri cudc sdng
blnh thfldng Tiec r i n g tfii lidu cdn lai ft di
khdng giiip gi cho vide hinh dung qua trlnh
b i u chpn Trudng thdn cu thd ra sao? Song
qua t i i lieu cung cho thfi'y t r i c h nhidm cua
Trudng thdn trudc dfln lfing v i phfip lufit
hign thdi
Nhidm vu hang d i u cua TrUdng thdn
cflng cpng ddng trach nhiem vdi Xa trudng
v i cic quan d phu chfiu huyin dam bao an
ninh lfing xa Trong sfic chi cua vua Le
T h i n h Tdng ban hanh ngiy 28 t h i n g 5
n i m 1475 da quy dinh: Nd'u cac xfl ed trdm
cUdp nhdm hpp thi cfic quan thfla tuygn
phu chfiu huydn vfi Xa thon trUdng ddu
phai tri tdi theo lufit
Hoic l i n g nao cd qufin trdm cUdp m i
Trfldng thon cd' tinh dung tflng che gifi'u thi
cho phdp nha mdn bfit de tri tdi Ci'm Xa
thdn trudng khdng dfldc chfla chi'p nhflng
ke trdn trfinh nghia vu dd'i vdi n h i nfldc:
NhQng ngudi thd ddn ky hen mfi khdng di
l i m vide cdng, ke trdn h'nh, trdn thud
Trong sd nhQng ngUdi dd vi trd'n tranh m i
phidu bat, hofic mang bgnh ma chdt thi
Trudng thdn deu phai l i m td cam doan
trinh Ign cfi'p trgn, giup n h i nUde nfim dfldc
con sd thflc d l quan ly dan dinh
Nhfim thflc thi chfnh sfich rudng dfi't vfi
dn dinh san xufi't nong nghiep, thdi Lg
Thfinh Tdng da dinh ldnh dfip dflng mde
gidi rudng dfi't cdng tU d cic l i n g xa Ldnh
do quy dinh cfich l i m nhu sau: Trong luc
chie'u theo bdn mfit gidi han cua rudng dfl't trong sd v i rudng dUdc ban ci'p trude sU chflng kidn cua mdt so ngUdi gii trong ling
v i Xa thdn trUdng cflng chi d i n rudng cong
v i rudng di't thd nghidp l i nhflng cho nio Tfl dd dflng ldn mde gidi d l han chd vipc quan lai Ifi'n chidm rudng di't cdng ling xa
De dam bao sflc kdo t r i u eiy lim rudng,
n h i n i o cd trfiu cho thud, hay dem b i n ddu phai dfldc Trfldng thdn bao lanh mdi dfldc thi h i n h Chang may trau chdt ciing phai
cd xfic nhfin cua Trfldng thdn thi chu n h i n mdi dupe mo thit
Die bidt nhflng chflc thu vfin khd: Chflc thu cua cha me, gii'y giao kdo gifla anh v i
em, v i n khd b i n dflt rudng di't, vfin khe cim cd'rudng dfl't Trong cic ling deu phai
theo mflu "Quo'c trieu thU khe" ban h i n h
thdi Hdng Dflc (1470- 1497) va Thdng Nguyen (1522- 1527), b i t budc phai cd chfl
ky hofic didm chi cua ngfldi lam chflng l i Hudng trudng (TrUdng thon), thi gia'y td dd hdp le v i cd gia tri thi h i n h
Trudng thon l i ngUdi chiu trich nhiem trudc d i n l i n g dam bao duy tri phong tuc
t i p quan truyen thdng Didu do dUpc ghi
ri't ro d dieu 254 trong Hong Biic thien ehinh thii: "(vide gia thu) phai tien h i n h tai
n h i cha me, ndu cha me chdt ca rdi, tai nha anh em hay tdn tdc, ne'u khdng cd anh em thi tdi n h i Huong trudng d l ga chong ddn
rl"
Quoc trieu hinh ludt quy dinh: (ndu ddi
trai gfii) thanh hdn vdi nhau mgt each cau tha thl phai bidm mdt tU, bat phai nop tidn
ta cho cha me Ndu cha me chg't ca thi nop cho ngudi trudng hg hay TrUdng thdn Trieu dinh n h i Lg da ban hfinh lufit lenh rfin ci'm dan chung khdng dUpe lam
ma hoang phf cua cai, khid'n ndi n h i giau
t h i n h ngheo, nha ngheo d i n d i n lam vio
Trang 8dd, bidt m i khdng ngfin can ddu bj trj t^i,
n h i m giQ cho phong ti^c l i n g qud tdt dpp
Trong l i n g mgi ngfldi dfin d i u cd trfich
nhi^m giQ gin v0 sinh chung, phdng chdng
b§nh tat, dam b i o sflc khofi c^ng ddng d
trong l i n g ndu c6 ngfldi bj b§nh phong (hay
b§nh efli) thi Trfldng thdn phai trlnh b i o
vdi nha mdn, sau dd dud'i hp ra khdi lfing d l
trfl bd b§nh nguy hilm Ndu Trfldng thdn
gifi'u gidm ngfldi b$nh d l b^nh truydn
nhidm trong dfin l i n g thl sd bj khdp v i o t$i
truyin ddc hai din
Nhin chung vai trd cua Trfldng thdn
cflng vdi Xa trudng rfi't quan trpng trong
vi^c thflc thi chfnh sfich cua N h i nfldc
q u i n chu thdi Lg ddi vdi cfic lfing xa: Chfnh
sich ru^ng dfl't, quan 1^ dfln dinh, giQ vQng
trflt tfl trj an, giQ gin v i duy tri phong tuc
tfip quan Trong qufi trinh thflc thi nhQng
nhigm vu trgn ndu ngUdi Trfldng thdn nfio
signg nfing tfeh cflc l i m cho phong tuc l i n g
xdm tdt dep thi cac quan phu huydn bao ldn
vdi hai ty Thfla chfnh vfi Hidn sfit Hai ty
xdt dung sfl thuc se dfldc tridu dinh ban
thfldng Neu Trudng thdn lfim sai se bj
phat theo le lfing, vi pham vfio lufit phfip
n h i nUdc se bi trflng trj theo luit
Nhu vfiy sau Xa trUdng, Trfldng thdn
ciing l i ngfldi dai di^n cho quydn lgi cua
dfin lfing, lfi c i u n6i trfle tidp vdi chfnh
quydn cd sd xa, chju trfich nhidm lien ddi
khi thflc thi phap l u i t v i 1^ ling, nhfim
duy tri cupc sdng tfl quan, tfl tri vd'n cd tfl
lflu ddi d lfing qud Vai tro cua Trfldng thdn
trong cic lfing xfi thdi Ld rfl't dUde dfln lfing
v i ca n h i nfldc coi trgng Trfldng thon
chfnh lfi t r u cpt, hi$n thfin cua chd dp ti^
quan tu tri thdi bfi'y gid Cd le vi thd m i
Trfldng thon trong cac l i n g xa ngudi Vi^t
cdn duoc duy tri cho den mai ngiy nay
Tuy nhidn de hofin thfinh chflc nfing v i
khdng chi dfla v i o b0 mfiy h i n h chfnh cd
sd, d^i di$n lfi Xfi trfldng, Thijn trQDng m i cdn phai dda vfio cfic td chflc xa h^i d ling xfi Cfic td chflc dd giQ m^t vai trd khdng kdm p h i n quan trgng trong ddi sdng cua dfin lfing
2 C6c t d chiJfc x a h ^ i
Hg' tdc
Thdi Lg, l i n g xa lfi ddn vj cd sd d vflng ddng b i n g , trung du v i m^t p h i n midn mii nfldc ta Ddn vi h i n h chfnh cdp xa dfl^c xic djnh rd r i n g (nhD Od ndu) Ngofii bd may
h i n h chfnh x i gim X i trfldng, X i tfl, Xa sfl dilu h i n h l i n g xa, cac ling-thSn thufle xa
dd tdn tai theo cfich ti^ quan, tu tri ridng ddu tu hlnh thfinh ndn nhidu loai hinh to chflc xa hpi: nfla tfl nguydn; ho^c tfl nguydn nhdm hgp cua dfin ling Trong ad dd c6 td chflc mang tfnh huydt thdng hg - tpc kha phd bidn
Sang thd ky XV, Dai Vidt d i bao gdm hfing nghin l i n g xa D^i xa gdm 500 hp, Udc tfnh khoang tren dfldi 3000 ngfldi; trung xa
300 h0, khoang tren dfldi 2000 ngUdi; tilu
xa flde chflng trdn dfldi 1000 ngfldi Nhflng lfing nho, dan sd flde tdi vfii t r i m ngfldi; lfing ldn c6 tdi v i i n g i n ngfldi DSn sd trong lfing cd t h l thu^c mpt hp hofic nhidu ho khfic nhau
Hp l i td chflc mang tinh tfl nhidn huydt thdng, gfin bd cfic t h i n h vidn vdi nhau trong cfic nghi l l chung-gio td, xfly dflng
n h i thd hg Nhan dd tdn vinh td tidn, giao
due con chau trong hp dao 1^ ud'ng niidc nhd nguSn, phfit huy truydn thdng cua dng cha
Mpi ngudi ddng tdc cflng cd y thflc gifl gin nhfi thd hp (tfl dudng) Trong dd lUu giQ bfii
vi cua td tien Vide giQ gin md ma va ruflng hUOng hoa ddu du^c cfic hg trong lfing dfic bi$t quan tflm
Sfl hinh t h i n h v i phat trien cac tdc hp
Trang 9tridn cua mdi l i n g xa Theo con sd trong
Hong Bi2c bdn dS g i n mdt v^n l i n g xa da
hlnh t h i n h tfl cac t h d k y trflde Den thdi Ld
t h d k y XV, d dd da xufi't hidn nhidu ddng hp
IDn C h i n g h a n nhfl; d xa Nghi Hpp, huy$n
Nghi Ldc, Nghe An ed hp Nguyin; hg Phan,
Pham, Le, Nguyin, D§ d Ddng Ngac; hp
Nguydn, Nghiem d Tfiy Mo; hg Nguyin d
Dai Md, Tfl Liem (Hfi Npi); hg Vu, Lg, NhQ
d Md Trach, (Binh Giang, Hai Dfldng); hp
Nguydn, Pham d Kim Ddi, Kim Chfin, Qud
Vo (Bic Ninh); hp T r i n , Hoing d Lg Xi
Duy Tign ( H i Nam); hp Pham, hp Lflu
(Nhfin Trung, Nhan Chu) d huydn Thufin
ThUdng nay l i (Vfin Ydn, Dai Tfl, Thai
Nguygn) Cac hp trong l i n g xa bi'y gid
chUa dfldc td chflc quy cu nhfl d eie the ky
sau niy Song trong cac hp dfl ldn, du nhd
ddu tu to chflc, n h i m duy tri cac boat ddng
can thidt cua mdi dong hp
Hg cd trfldng tdc Tdc trudng khong phai
b i u ban m i dUdng nhidn l i con trudng,
ddng dfch dam nhfin Trfl khi con trfldng
(nginh trUdng) bfi't hieu, bd phe viec thd
phung to tign, dng bfi, cha me; hoic tflt
benh thi phai chgn con thfl (nam) thay lira
tdc trudng
Trfich nhiem cua ngUdi tdc trUdng phai
chfim lo giQ gin ngdi nha thd hp De h i n g
nfim mdi dip gio td con chau trong hp xa
g i n vd dang cung hUdng hoa, l l vfit; bao
dap cdng dn khai sang cua td tidn Cung l i
dip nhflng ngUdi ly hUdng nhfin lai hp
h i n g
N h i thd hp thudng toa lac trdn chfnh
manh da't cua td' tidn khi ddn khai rad lfing
0 nha thd cua cfic hp co nhidu ngUdi hien
dat, d§ dai khoa, lam quan to trong tridu
thudng treo cac bflc dai tu, y nghia sau xa
N h i thd Lg Trach dfldng hp Vu d Md Trach:
Van dgi ccf- nen mdng van ddi; hp Phan d
Dong Ngac: 7H.en to thi hodng - td tien thUc
danh gifi; hp Nghidm Xufin d Tfiy Mo: Bite liiu quang ~ dflc s i n g mii C6 t h l thdi Lg
quy md cua cfic nhfi thd hp chfla ldn, kidn true ddn giin Song tfl dfldng v i n l i ngfli
n h i chung thidng lidng ddi vdi c i hp; ndi quy ti^ mpi thfinh vign cflng m^t cdi gdc ygu
thfldng, giflp dd l i n nhau trong cudc sdng
Thdi k^ Lg Thfinh Tdng da quy djnh lufit vd vide thfla tfl hfldng hoa: Con trfldng dfldc thfla hfldng vi0c thfla tfl hfldng hoa (thd cflng td tidn, dng b i , cha ra?) P h i n hfldng hoa dd chidm 1/20 tdng sd didn tfeh rudng cha me d l lai Sd ruflng dd giinh ridng cho con trfldng, eiy ci'y thu hoa ldi lo cung gid h i n g n i m
Ndu con trfldng, thude ngfinh trfldng cua mdt hp mdi ddn khai md ling, dfldng nhidn cung l i tdc trfldng P h i n rudng hfldng hoa
v i n theo quy dinh chung Sd' rudng hfldng hoa nhidu, it tuy thudc vao sd dign tieh m i trudc do ong cha ed dUpc Sau nhieu ddi con chau ddng thdm, dd duy tri vide thd cung to tien, sd rudng ban d i u khdng t h l du dap flng, hg (tpc) thfldng gdp tien mua thdm ruflng, hoic gop tien cua tu;? theo hao tflm Thdng thudng vide gdp gio chia bd theo nhan sufi't trong hg Ngfldi Trfldng tdc thu giQ dd lo viec co b i n , cflng gi§ td tidn Ngfldi trong hp - tde cung nhau lo gifl
p h i n md eua tfl tidn khflng de sat Id, mfi't
md, hoic de ke khfic xfim tfing Tuc ngfl cd
cfiu: Ngitdi ta so'ng vi md vi md, ai sd'ng vi
cd bdt ccfm Mp p h i n eung la raoi quan tam,
g i n kg't giQa nhQng ngfldi dong tdc d l i n g
xa vdi nhau
Ngoai nhflng quan tfim trgn, doi vdi cfic danh gia vpng tdc, nhQng hp cd cflng khai quoc danh giJic Minh khfli phuc non sdng,
dflng ndn trieu Ld ddu ghi gia phd thitc luc
Trong dd chdp lai cdng trang blnh Ngd cua cae thfinh vign trong hp thdi bfi'y gid; lim ve
Trang 10vang eho ddng tpc con c h i u Dign hlnh l i
gia p h i hp Lg d Hdi Lich (xa Thg Hai, Thp
Xuan, Thanh Hofi) Gia pha hp Ngfl d
(Thinh My, Thp Xufln, Thanh Hofi), Gia
pha ddng hp LUu Nhfin Chu, Ph^m Cudng
d T h u i n Thuqing (huyftn D^i Tfl, T h i i
Nguydn) dUpc ghi lpi vdi nidm tfl h i o v l
chidn cdng binh Ngd oanh het v i long bidt
dn ddi vdi tdtign:
"Cdy cd nghin cdnh mudn Id dt phdi
nhd gdc ri, con ngitdi co trdm con ngdn
chdu deu bdt ddu tit to tdng, hd chdng phdi
chUa dtic tich nh&n mdi co ditOc nhU vdy
sao?
kai hg thitc sU do gian lao trdm ehi't
mdt sd'ng mdi g&y ditng thdnh ditgc nhtt the
rfdy"(3)
Thdi Lg T h i n h Tflng khoa cfl phat dat,
nhieu ngudi trong cac hp do Trang nguygn,
Tidn si, cung dUdc ghi vio gia pha, ngu ti'm
gUdng hieu hpc, hpc gidi; xflng danh vdi
niem tu h i o cua ddng tpc Di'y la gia pha
hp Hd l i n g Quynh Dfli (huydn Quynh LUu,
Nghe An) Hp Plian, hp Pham, hp Ld d l i n g
Ddng Ngac; hp Nguyin d T i y Mfl, Dai Mo
Hp Vu, Ld, Nhfl d l i n g Mg Trach Hg
Nguyen, hp Pham d Kim Dfli Gia pha, tdc
pha l i cufl'n sfl tdm tit_cua mgt n h i , mpt
hp Con chau doc gia p h i , tgc pha biet dfldc
thg' thfl cua minh, sfl nghidp cua td tidn,
phu nghiep tU thita- con ndi nghidp cha;
khidn khflng hd then vdi tidn nhan
Tuy nhien, vide l i p gia pha chUa phai l i
hidn tupng phd bien d the ky XV, mfi mdi
hinh thanh d nhflng hp cd cdng khai qufl'c;
khoa cfl dfiu dat nhu mot so' hg ndu trdn
L i p gia pha la mdt trong nhflng cdng viec
quan trgng cua cac ddng hp Td chflc cua
cie ddng hg thdi Le ngfiy cfing quy cu hdn
Nhidu hp tao thanh mdt ling, vai trd cua
cae ddng hp tfl't anh hfldng den cupc sdng d
Nhu p h i n tren d i trinh bfiy, d l ngin
c h i n han chd t§ n^n bd cfinh d l i n g xa, lufit phfip n h i nfldc quy djnh chi cho mdt ngfldi trong mdt hg l i m Xfi chfnh- Xa trfldng Dai
x i hofic trung xfi gdm 4 ddn 5 Xa trudng, phii phfin b l d cfic hp khfic nhau, nhfim dam bao vide thflc hi$n k h i c h quan 1§ ling
v i phdp nfldc
Theo quy djnh cua n h i nfldc, vi quyln lpi dfln dinh: Vi$c chia khilu p h i n ruflng cdng theo dinh k^; dam bao an tofin tfnh mpng v i tfii san dfin lfing cflng vdi vi§c thdc hiOn nghia vu cdng feh nhu ddng thud,
di lfnh vfi phu djch p h i i dugc thflc thi binh ding Di nhign gifla nghia vu vfi quydn lpi, chi dam bao trgn chfnh sfich cua n h i nUdc Trong thflc td lai tuj^ thudc rdt nhidu vio vi$c thflc thi, v i n dyng ciia Xa trfldng cfic
x i , tdc Trfldng cac dong hg; cfic thfinh vien trong hp vfi dfln dinh d l i n g xa quydt dinh
Hiln nhien d thdi Lg (thd ky XV d i u thd
ky XVI) td chflc dong hg cflng vai trd con ddng hg trong cfic l i n g xa cung ddng vai tro
d i n g kd, khflng t h l phu nhfin Song vai trd
dd cung CO gidi han, tgc - hp chi Ifi mflt to chflc t h i n h vidn bdn canh mgt sd to chflc xa hgi k h i c nhfl Giap Chung cflng boat ddng nhfim duy tri sd ton tai vfi phfit triln lfing
x i
Gidp
Giap vdi nfli dung mang tfnh chfi't mdt ddn vi tfl chflc h i n h chfnh, cd quy mfl ldn trflm ldn xa vd'n du nhfip tfl Trung Qu6c vio nfldc ta tfl thdi thufle Ludng Gifip dfldc
duy tri d thdi nhfi L^, sang thdi nhfi Trin
da dfl'i giap l i m hUdng Ddn thdi ky Ld,
hUdng, giip h i u nhU bidn mfi't Trong Hdng Biic bdn dd chi cdn ghi lai 18 hUdng v i 2
giip (da neu) Hai giap n i y thufle huydn Hflng Nguydn, phu Anh Do (Nghe An) Mpt
v i i ddn vi hfldng, gifip cdn lai thdi Hdng