Văn hóa ứng xử của người quan họ thông qua lời ca dân ca quan họ cổ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- TRƯƠNG NGỌC TÙNG VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI QUAN HỌ THÔNG QUA LỜI CA DÂN CA QUAN HỌ CỔ LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG NGỌC TÙNG

VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI QUAN HỌ THÔNG QUA LỜI CA DÂN CA QUAN HỌ CỔ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học dân gian

HÀ NỘI – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRƯƠNG NGỌC TÙNG

VĂN HÓA ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI QUAN HỌ THÔNG QUA LỜI CA DÂN CA QUAN HỌ CỔ

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Dân gian

Mã số: 60220125

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN VIỆT HƯƠNG

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Mọi trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng, các số liệu, tên đề tài và kết quả nghiên cứu trong luận văn này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác

Hà Nội ngày 15.12.2014

Người cam đoan

Trương Ngọc Tùng

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin được gửi lời cảm ơn đến tất cả quý thầy cô đã giảng dạy lớp Cao học K57 Ngữ văn trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội nói chung và các thầy cô giảng dạy chuyên ngành Văn học dân gian của trường nói riêng, những người đã truyền đạt cho tôi những kiến thức chuyên sâu về Văn học và Văn học Dân gian, làm cơ sở cho tôi thực hiện tốt luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn TS Nguyễn Việt Hương đã tận tình hướng dẫn cho tôi trong thời gian thực hiện luận văn Mặc dù trong quá trình thực hiện, có giai đoạn không được thuận lợi nhưng những gì cô đã hướng dẫn, chỉ bảo đã cho tôi nhiều kinh nghiệm trong thời gian thực hiện đề tài

Chân thành cảm ơn Thư viện tỉnh Bắc Ninh, các câu lạc bộ Quan họ trong tỉnh Bắc Ninh, Nhà hát Quan Họ Bắc Ninh, các Liền anh, Liền chị Quan

họ và các Nghệ nhân làng Xuân Ổ, Phú Lâm, Làng Diềm, Lộ Bao và hội Quan họ người cao tuổi Tiên Du đã giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập dữ liệu và thông tin của luận văn

Sau cùng tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến thầy hiệu trưởng và BGH trường THPT Minh Phú, nơi tôi công tác và gia đình đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học cũng như thực hiện luận văn

Do thời gian có hạn và kinh nghiệm nghiên cứu khoa học chưa nhiều nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, rất mong nhận được ý kiến góp ý của Thầy/ Cô và các bạn học viên

Hà Nội tháng 12 2014

Học viên

Trương Ngọc Tùng

3

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 5

1 Lý do chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 7

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứuError! Bookmark not defined.

4 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.

5 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined.

1.1 Văn hóa và văn hóa ứng xử Error! Bookmark not defined 1.2 Không gian văn hóa Quan họ xứ Kinh BắcError! Bookmark not defined.

1.2.1 Môi trường tự nhiên Error! Bookmark not defined 1.2.2 Đặc điểm tự nhiên, tài nguyên thiên nhiênError! Bookmark not defined.

1.2.3 Môi trường kinh tế Error! Bookmark not defined 1.2.4 Môi trường văn hoá Error! Bookmark not defined.

1.3 Khái niệm, nguồn gốc và lịch sử phát triển dân ca Quan họ Error!

Bookmark not defined.

1.3.1 Khái niệm dân ca Quan họ Error! Bookmark not defined 1.3.2 Khái niệm lời ca dân ca Quan họ cổ Error! Bookmark not defined 1.3.3 Nguồn gốc Error! Bookmark not defined 1.3.4 Lịch sử phát triển Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 2 VĂN HOÁ ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI QUAN HỌ TRONG ĐỜI SỐNG Error! Bookmark not defined.

2.1 Ứng xử của người Quan họ với môi trường tự nhiênError! Bookmark not defined.

4

2.1.1 Các hình thái văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên nói chung

Error! Bookmark not defined.

2.1.2 Ứng xử của người Quan họ với tự nhiênError! Bookmark not defined.

2.2 Ứng xử của người Quan họ trong môi trường xã hộiError! Bookmark not defined.

2.2.1 Ứng xử của người Quan họ trong gia đìnhError! Bookmark not defined.

2.2.2 Ứng xử của người Quan họ với xã hội Error! Bookmark not defined.

CHƯƠNG 3 VĂN HOÁ ỨNG XỬ CỦA NGƯỜI QUAN HỌ TRONG VĂN BẢN LỜI CA Error! Bookmark not defined.

3.1 Ứng xử của người Quan họ thể hiện qua nội dung lời ca Error!

Bookmark not defined.

3.1.1 Ứng xử của người Quan họ với môi trường tự nhiên …….…………

Error! Bookmark not defined

3.1.2 Ứng xử của người Quan họ trong gia đình

……….……….….Error! Bookmark not defined.

3.1.3 Ứng xử của người Quan họ ngoài xã hội

……….……….Error! Bookmark not defined.

3.2 Phương thức thể hiện lối ứng xử của người Quan họ qua lời ca Error!

Bookmark not defined.

3.2.1 Thể thơ, vần nhịp Error! Bookmark not defined 3.2.2 Ngôn ngữ lời ca Quan họ Error! Bookmark not defined 3.2.3 Hình tượng trong lời ca Error! Bookmark not defined 3.2.4 Một số thủ pháp nghệ thuật Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 9

5

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nói đến dân ca Quan họ Bắc Ninh là nói đến một loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống thuần Việt độc đáo, có chiều dài lịch sử và không gian văn hóa sâu rộng Sức hút của loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này đã vươn ra khỏi địa bàn nơi nó sinh ra, lan truyền trong và ngoài nước Ngày nay, chúng ta dễ dàng chứng kiến tại các lễ hội, các hội nghị, các trung tâm vui chơi giải trí và thậm chí trong các đám cưới ở khắp mọi miền đất nước hình ảnh liền anh liền chị Quan họ xúng xính tà áo tứ thân, mớ ba mớ bảy e lệ bên chiếc nón quai thao và ca lên những giai điệu, lời ca mượt mà lôi cuốn…Vì sao dân ca Quan họ lại có sức sống, sự lan tỏa rộng khắp và mạnh

6

mẽ đến như vậy, nhất là hiện nay, trong đời sống xã hội hiện đại có rất nhiều hình thức giải trí khác nhau?

Từ những năm đất nước ta chìm dưới bom đạn chiến tranh, mặc dầu còn rất nhiều khó khăn gian khổ hy sinh, song Đảng và Nhà nước ta đã rất chú trọng công tác nghiên cứu và bảo tồn dân ca Quan họ Trải qua hơn nửa thế kỷ, có rất nhiều tác giả đã dày công sưu tầm, nghiên cứu và để lại khối lượng tác phẩm khá phong phú đa dạng, sâu sắc và nhiều chiều, đem đến cho người đọc, người yêu mến Quan họ một trữ lượng kiến thức rất đầy đủ liên quan tới vùng đất, con người Quan họ Song chưa đủ để chúng ta kết luận rằng đó là sức hấp dẫn của dân ca Quan họ với công chúng

Thiết nghĩ, bên cạnh lề lối sinh hoạt, những phép tắc, phong tục, những giai điệu uyển chuyển hay sự trình diễn của các nghệ nhân Quan họ còn có một

sự đóng góp rất lớn cho sự tồn tại và phát triển, có sức lôi cuốn mạnh mẽ tới công chúng bao đời của loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo này, ấy chính là lời ca, đặc biệt là lời ca cổ Trong lời ca dân ca Quan họ cổ không chỉ chứa đựng tình cảm, tình yêu, khát vọng của ông cha ta từ muôn đời trước mà nó còn mang trong mình một nét văn hóa đậm chất Kinh Bắc: Văn hóa ứng xử Theo tài liệu của các nhà nghiên cứu thì chúng ta dễ dàng nhận thấy, văn hóa ứng xử của nhân dân Kinh Bắc nói chung và người Quan họ nói riêng đã được hình thành và phát triển từ rất lâu đời, tạo ra không gian văn hóa đặc biệt, không thể trộn lẫn Nhưng có thể nói, trong lời ca cổ của các bài dân ca Quan họ đã chứa đựng nét văn hóa ứng xử của người Quan họ một các sâu sắc và phong phú đa dạng, từ cá nhân, gia đình tới xã hội, từ phong tục tập quán lễ hội tới thiên nhiên, đất nước Nói cách khác, trong lời ca dân ca Quan họ cổ, người Quan họ

đã thể hiện một nét văn hóa ứng xử đậm tính nhân văn, nhân bản - cội nguồn của dân tộc Việt Nam nói chung và người Kinh Bắc nói riêng Nghiên cứu dân

ca Quan họ dưới góc độ văn học dân gian nhìn chung các tác giả trình bày

7

tương đối phong phú, sâu sắc Song, thực tế tìm hiểu chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu lời ca dân ca Quan họ cổ vẫn chưa thành hệ thống, đại đa số tập trung vào việc tìm hiểu văn hoá, âm nhạc, không gian sinh hoạt Quan họ Không nhiều người khai thác tìm hiểu Quan họ dưới góc nhìn văn học dân gian, đặc biệt là khai thác lời ca cổ khi lời ca tách khỏi âm nhạc

Trên thực tế tìm hiểu và nghiên cứu, chúng tôi cũng nhận thấy, hiện nay mặc dầu các bài ca dân ca Quan họ cổ được sưu tầm, ký âm tương đối đầy đủ, song để diễn giải nội dung các bài ca thành một hệ thống thống nhất giúp người đọc người nghe dễ dàng tiếp nhận và cảm thụ được cái hay, sự sâu sắc, ý tứ thâm trầm mà các lời bài ca cổ đem lại, đặc biệt từ đó bạn đọc cảm nhận được nét văn hóa ứng xử mà tiền nhân gửi gắm trong lời ca cổ thì cho đến nay chưa có ai, chưa có cuốn sách nào đề cập tới Do đó, đôi khi người ta nghe dân ca Quan họ thấy hay mà không hiểu tường tận vì sao hay, chưa thấy hết được thú chơi Quan họ của người Quan họ Và thời gian cứ trôi đi, cùng với sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật và hàng ngàn hình thức giải trí công nghệ hiện đại, con người sẽ không có nhiều thời gian để tìm hiểu, nghiên cứu vốn văn hóa sâu sắc và độc đáo này Dân ca Quan họ chắc chắn vẫn tồn tại mãi mãi, nhưng lời ca cổ với văn hóa ứng xử của người xưa sẽ ra sao khi Quan họ cải biên, Quan họ đài, Quan họ lời mới cứ ngày một lấn át Rồi ngày nào đó, thế hệ sau chúng ta có còn ai hiểu rõ tường tận về ông cha khi tiếp nhận lời ca cổ?

Từ những trăn trở muốn tìm hiểu kho tàng lời ca Quan họ cổ, một tài sản văn hóa phi vật thể của nhân loại vô cùng độc đáo và sâu sắc, để thấy được văn hóa ứng xử của tiền nhân, chúng tôi mạnh dạn khai thác một khía cạnh nhỏ trong vô vàn nội dung khác nhau chứa đựng trong lời ca: Văn hóa ứng xử của người Quan họ qua lời ca dân ca Quan họ cổ

8

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Những công trình nghiên cứu, các hội thảo với số lượng bài viết về Quan họ và vùng đất Kinh Bắc rất phong phú và đa dạng trải qua một thời gian tương đối dài, giúp chúng ta lý giải phần nào vấn đề ở trên Điển hình là những nhà nghiên cứu như: Đặng Văn Lung, Hồng Thao, Trần Linh Quý cùng viết trong cuốn “Quan họ - Nguồn gốc và quá trình phát triển” (Nhà xuất bản Khoa học Xã hội, 1978) Trong cuốn sách này, cả ba tác giả đã căn cứ từ những tư liệu, tài liệu có nguồn gốc thực tế qua quá trình tìm hiểu các hoạt động nghệ thuật của Quan họ, kết hợp giữa lý thuyết và thực tế để đi đến việc kết luận nguồn gốc ra đời và phát triển của nghệ thuật Quan họ Nhạc sĩ Hồng Thao với công trình nghiên cứu, sưu tập bền bỉ “300 bài dân ca quan họ Bắc Ninh” (Viện Nghiên cứu Âm nhạc, 2002) và “Dân ca Quan họ” (NXB Âm nhạc 1997) Đây là công trình rất có ý nghĩa và chất lượng, là nguồn tài liệu quý giá cho việc tìm hiểu về vùng đất, văn hoá và con người Kinh Bắc qua các bài ca, làn điệu Quan họ cổ Có thể nói công trình này của nhạc sĩ Hồng Thao như là cuốn bách khoa toàn thư về lời Quan họ cổ, bởi ông đã dày công sưu tầm, ghi âm, ký âm gần như tất cả các làn điệu Ngoài ra, bạn đọc còn được cung cấp thêm hàng trăm dị bản khác nhau được tác giả kèm thêm vào mỗi bài ca Hai tác giả Lê Danh Khiêm, Hoắc Công Huynh viết trong cuốn

“Dân ca Quan họ - Lời ca và bình giải” (Trung tâm Văn hoá Quan họ Bắc Ninh, 2001) với rất nhiều tư liệu, cách đánh giá, tìm tòi sâu rộng Ngoài việc cung cấp rất nhiều văn bản lời ca dân ca Quan họ cổ, nhóm tác giả còn cắt nghĩa, giải thích một cách tường tận, dễ hiểu cho bạn đọc các sự vật, hiện tượng được sử dụng trong giao tiếp của người Quan họ cũng như trong lời ca Dân ca Quan họ Từ đó bạn đọc hiểu sâu hơn về ca từ được sử dụng trong bài

ca, thấy được sự đặc sắc trong văn hoá nghệ thuật Quan họ Tiếp là nhóm các tác giả Nguyễn Văn Phú, Lưu Hữu Phước, Nguyễn Viêm, Tú Ngọc rất dày

9

công trong cuốn “Dân ca quan họ Bắc Ninh” (Nhà xuất bản Văn hoá ,1961)

và Dân ca Quan họ, (Nhà xuất bản Âm nhạc,1997) Đây là những công trình nghiên cứu có quy mô tương đối lớn, các tác giả đã thể hiện sự tâm huyết của mình trong tình yêu Quan họ bằng sự dày công sưu tầm, phân tích, đánh giá

đa dạng nhiều chiều Từ nguồn gốc, quá trình phát triển của Quan họ tới phạm

vi ảnh hưởng của nó trong đời sống xã hội xưa và hiện tại Ở đây chúng ta còn được cung cấp thêm về sự khác biệt giữa Quan họ lời cổ và Quan họ hiện đại, trong mối qua hệ mật thiết giữa văn hoá vùng miền của người Quan họ và lời

ca Từ đó, người đọc sẽ cảm nhận về Quan họ sâu rộng hơn, cảm nhận sự sâu sắc tinh tế trong lời ca hơn và thêm yêu loại hình nghệ thuật này hơn Ngay trong cuốn “Hà Bắc ngàn năm văn hiến”, tập 3 có tựa đề “Đất nước con người”, đây là kết quả của hội nghị tổng kết mười bảy năm công tác bảo tồn

và bảo tàng (1956-1973), nhiều tác giả trong hội nghị đã có bài phát biểu sâu sắc, thể tình yêu và trách nhiệm của mình với quê hương Hà Bắc, trong đó đáng lưu ý là hai bài viết của tác giả Trần Linh Quý “Làng gốc Quan họ và bảo tồn, bảo tàng đối với Quan họ” và của tác giả Lê Thị Nhâm Tuyết „Tục

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Trọng Ánh (2000), Âm nhạc Quan họ, Viện âm nhạc

2 Lê Văn Ba (1994), Chử Đồng Tử - Tiên Dung, vùng đất con người, Nhà

xuất bản Văn hóa thông tin

3 Bách khoa toàn thư mở, Quan họ: http://vi.wikipedia.org/quanho

4 Chi hội Quan họ Thị Cầu (2005), Hương sắc Thị Cầu, lưu hành nội bộ

5 Ngô Duy Cương (1983), Tìm hiểu nghệ thuật phổ thơ sáu - tám trong dân

ca Quan họ, luận văn tốt nghiệp đại học ngành Lý luận âm nhạc Nhạc viện

Hà Nội

6 Lê Tùng Dương (2000), Quan họ thời micrô, báo Văn hóa, số 549

10

7 Đại Nam nhất thống chí (1971), tập 4, Nxb Khoa học xã hội Hà Nội

8 Đoàn dân ca Quan Họ (2004), 35 năm đoàn dân ca Quan họ (1969-2004),

Sở văn hóa thông tin tỉnh Bắc Ninh

9 Lâm Minh Đức (2004), Từ ngữ, điển tích dân ca Quan họ, Nxb Văn hóa thông tin

10 Lâm Minh Đức (2005), Dân ca QHBN - 100 bài lời cổ, Nhà xuất bản

Thanh Niên

11 Lê Sỹ Giáo (1998), Các hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian ở lễ hội truyền thống, Tạp chí Văn học dân gian, số 1

12 Phạm Thế Hùng (2013), Văn hoá và văn hoá ứng xử, Nxb Văn hoá

13 Trần Văn Khê (1972), Âm nhạc truyền thống Việt Nam và hát Quan ho,

Nxb Văn hoá Dân tộc

14 Lê Danh Khiêm, Hoắc Công Huynh (2001), Dân ca quan họ - Lời ca và bình giải, Trung tâm Văn hoá quan họ Bắc Ninh

15 Lê Danh Khiêm (2004), Tìm hiểu hát Trống quân Bắc Ninh, Trung tâm

VHTT Bắc Ninh

16 Nguyễn Xuân Kính, Phan Lan Phương (2005), Tập văn học dân gian người Việt, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia, Nhà xuất bản

Khoa học xã hội

17 Nguyễn Thế Khoa, Hành trình sưu tầm nghiên cứu dân ca Quan họ,

website: www.spnttw.du.vn

18 Mã Giang Lân, Nguyễn Đình Bưu (1981), Hát ví đồng bằng Hà Bắc, Ty

văn hóa Hà Bắc

19 Đặng Văn Lung, Hồng Thao, Trần Linh Quý (1978), Quan họ - Nguồn gốc và quá trình phát triển, Nxb Khoa học Xã hội

20 Trần Đình Luyện, Trần Quốc Vượng (1981), Một Hà Bắc cổ trong lòng đất, Ty văn hóa - thông tin Hà Bắc