Triết lý chính trị hồ chí minh cơ sở hình thành và nội dung cơ bản

Hồ Chí Minh với suy tư ở tầm sâu triết học đã đặt ra cho chính bản thân Người những câu hỏi cần giải đáp: đâu là giá trị đích thực của một nền chính trị?. Trên con đường bôn ba vạn dặm t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-   -

Phan Duy Anh

TRIẾT LÝ CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH:

CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN

LUẬN VĂN THẠC SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-   -

Phan Duy Anh

TRIẾT LÝ CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH:

CƠ SỞ HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG CƠ BẢN

Chuyên ngành: Hồ Chí Minh học

Mã số: 60.31.02.04

Người hướng dẫn: PGS.TS Lại Quốc Khánh

Hà Nội - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các

số liệu và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác, trung thực Những kết luận của luận văn chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác

Tác giả

Phan Duy Anh

LỜI CẢM ƠN

Tác giả luận văn này xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Lại Quốc Khánh, với tinh thần trách nhiệm và tấm lòng của một người Thầy đã hướng dẫn, chỉ dạy và giúp đỡ em trên con đường nghiên cứu khoa học

Xin cảm ơn các Thầy, Cô trong Khoa Khoa học Chính trị, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn_ĐHQGHN và Thầy, Cô giảng dạy các chuyên

đề trong quá trình học Các anh, chị, em học viên cao học đã luôn động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện để em hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, xin được gửi tới gia đình, người thân và bạn bè lời biết ơn sâu sắc vì sự quan tâm, thấu hiểu và sẻ chia

Xin chân thành cảm ơn!

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 4

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận vănError! Bookmark not

defined

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Những đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined

NỘI DUNG Error! Bookmark not defined Chương 1 CƠ SỞ HÌNH THÀNH TRIẾT LÝ CHÍNH TRỊ HỒ CHÍ MINH Error! Bookmark not defined

1.1 Quan niệm về triết lý, triết lý chính trị và triết lý chính trị Hồ Chí Minh

Error! Bookmark not defined

1.1.1 Triết lý Error! Bookmark not defined

1.1.2 Triết lý chính trị và triết lý chính trị Hồ Chí MinhError! Bookmark not defined

1.2 Cơ sở lý luận hình thành triết lý chính trị Hồ Chí Minh Error! Bookmark not defined

1.2.1 Triết lý chính trị truyền thống Việt NamError! Bookmark not defined

1.2.2 Triết lý chính trị phương Đông Error! Bookmark not defined 1.2.4 Triết học chính trị Mác xít Error! Bookmark not defined

1.3 Cơ sở thực tiễn hình thành triết lý chính trị Hồ Chí Minh Error! Bookmark not defined

1.3.1 Thực tiễn Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XXError! Bookmark

not defined

1.3.2 Thực tiễn thế giới cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XXError! Bookmark not defined

1.3.3 Thực tiễn hoạt động cách mạng của Hồ Chí MinhError! Bookmark

not defined

Tiểu kết Chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TRIẾT LÝ CHÍNH TRỊ HỒ

CHÍ MINH Error! Bookmark not defined

2.1 Triết lý về mục tiêu và giá trị chính trị Error! Bookmark not defined 2.2 Triết lý về quá trình chính trị Error! Bookmark not defined 2.3 Triết lý về chủ thể chính trị Error! Bookmark not defined 2.4 Triết lý về thể chế chính trị Error! Bookmark not defined Tiểu kết Chương 2 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 6

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong tòa lâu đài Pubbiloco ở Senia (Italia) có hai bức tranh được vẽ giữa năm 1337 và 1339 bởi họa sĩ lừng danh Anbrogio Lorenzetti Chúng thường được gọi là ngụ ngôn về “Chính phủ tốt và xấu” – miêu tả bản chất của chính phủ tốt và xấu tương ứng bằng những hình tượng các nhân vật đại diện cho các phẩm chất mà nhà lãnh đạo phải có và không nên có, đồng thời thể hiện ảnh hưởng của chính phủ đến cuộc sống của người dân

Ở bức tranh “Chính phủ tốt”, hình tượng nhà lãnh đạo đáng kính trong áo choàng lộng lẫy ngồi trên ngai vàng, xung quanh là các nhân vật đại diện cho những đức tính của lòng dũng cảm, công bằng, khoan dung, hòa bình, thận trọng

và chừng mực Bên dưới là những người dân được liên kết bởi một sợi dây dài hai đầu buộc chặt vào cổ tay người lãnh đạo, tượng trưng cho sự gắn bó giữa nhà lãnh đạo và nhân dân Cuộc sống sung túc của người dân dưới những tác động của chính phủ tốt được Lorenzetti vẽ lên sinh động Thành phố rất có trật tự và giàu có, nông thôn tự do trồng trọt và thu hoạch Tất cả đều toát lên sức sống mãnh liệt

Bức tranh ở phía đối diện, đại diện cho “Chính phủ xấu”, ít được bảo quản nhưng thông điệp của nó cũng rất quan trọng: một người cai trị độc tài được bao quanh bởi các biểu tượng tật xấu như tính hám lợi, độc ác và lòng tự kiêu, một thành phố dưới sự chiếm đóng của quân đội và một miền quê cằn cỗi bị tàn phá Tất cả đều toát lên sự sợ hãi

Hai bức biếm họa về “Chính phủ tốt và xấu” của Lorenzetti được xem là tác phẩm về triết học chính trị thể hiện bằng hình vẽ, màu sắc [136, p 1-5] Qua hai bức tranh, tác giả muốn đi tìm căn nguyên của các vấn đề chính trị: chính phủ tốt hay xấu ảnh hưởng sâu sắc tới chất lượng cuộc sống của con người như thế nào? Hình thức của chính phủ có thể hoàn thiện được không? Làm sao để phân biệt được chính phủ tốt hay xấu? Đây cũng chính là những câu hỏi nền tảng của triết học chính trị Từ khi nhà nước xuất liện trong lịch sử nhân loại, con người đều đi

tìm một cách thức tổ chức nhà nước tốt nhất, bởi quyền lực nhà nước tác động mạnh mẽ đến cuộc sống của mỗi người

Vào những năm đầu thế kỷ XX, một bức biếm họa về “Chính phủ xấu” lại được vẽ lên, không phải bằng bút vẽ, sơn màu mà bằng chất liệu ngôn từ trên báo chí Pháp bởi “họa sĩ” Nguyễn Ái Quốc – một người con của dân tộc thuộc địa

Hãy xem “bức tranh” “Vấn đề dân bản xứ” được đăng trên báo Nhân đạo ngày 2

tháng 8 năm 1919, hình ảnh một dân tộc nô lệ được Nguyễn Ái Quốc thể hiện rõ

nét: “…từ khi Pháp chiếm, đất nước chúng tôi hầu như luôn luôn sống lay lắt

ngày này qua ngày khác (người trích nhấn mạnh – PDA), không hề biết chính

quyền muốn dẫn mình đi đến đâu…Về hành chính và pháp lý: cả một vực thẳm

cách biệt người Âu với người bản xứ Người Âu hưởng mọi tự do và ngự trị

như người chủ tuyệt đối; còn người bản xứ thì bị bịt mõm và bị buộc dây dắt đi, chỉ có quyền phải phục tùng, không được kêu ca…Còn công lý, đối với người bản xứ, nó tồn tại thế này đây: người Âu nào đã giết chết, tàn sát hoặc cường dâm người bản xứ, thì trong trường hợp vụ án không thể được ỉm hoàn toàn, anh

ta chắc mẩm rằng mình được toàn tha bổng, mình ra tòa chẳng qua là chuyện

hình thức…Ở các tỉnh, người bản xứ bị trói tay trói chân, phải gánh chịu thói

tùy hứng, chuyên quyền của các quan cai trị người Pháp và thói tham tàn của bọn

làm tôi tớ ngoan ngoãn cho chúng, bọn quan lại, sản phẩm của chế độ mới Ấy là

công lý bị bán đứt cho kẻ nào mua đắt nhất, trả giá hời nhất…” [73, tr

10-12] Đây chỉ là một “bức tranh” trong nhiều bức tranh Nguyễn Ái Quốc vẽ về chế

độ thực dân phản động

Cả cuộc đời cách mạng Nguyễn Ái Quốc – Hồ Chí Minh luôn đi tìm một con đường giải phóng cho dân tộc và một cách thức tổ chức nhà nước nhằm mang lại cho tất cả mọi người dân cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc thực sự Hồ Chí Minh với suy tư ở tầm sâu triết học đã đặt ra cho chính bản thân Người những câu hỏi cần giải đáp: đâu là giá trị đích thực của một nền chính trị? Con đường nào để đạt được những giá trị ấy? Ai sẽ là người thực hiện con đường đó? Cần xây dựng một chính phủ như thế nào để giữ vững và phát huy những giá trị ấy cho cuộc sống của nhân dân?

Trên con đường bôn ba vạn dặm tìm đáp án cho những câu hỏi đó, Hồ Chí Minh đã đến được với chân lý của thời đại, tìm ra đường lối cứu nước, giải phóng dân tộc theo con đường cách mạng vô sản – con đường kết hợp giữa chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng, độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại, từ đó chấm dứt sự khủng hoảng đường lối cứu nước, mở ra một thời đại mới trong lịch sử dân tộc – thời đại Hồ Chí Minh Hồ Chí Minh đã xây dựng những tiền đề tư tưởng, chính trị và tổ chức cho sự ra đời một chính đảng vô sản ở Việt Nam, thường xuyên quan tâm chăm sóc, giáo dục, rèn luyện và lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam vượt qua mọi thử thách khó khăn Hồ Chí Minh đã khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - Nhà nước dân chủ nhân dân đầu tiên ở Đông Nam Á, đặt nền móng cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân Hồ Chí Minh với những chiến lược thiên tài, đã cùng với Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo thắng lợi hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, mở ra thời kỳ sụp đổ hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân mới, góp phần tác động sâu xa vào tiến trình lịch sử thế giới trong thế

kỷ XX Hồ Chí Minh đã khai phá con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở một nước nông nghiệp lạc hậu, chưa qua chủ nghĩa tư bản, bị chiến tranh tàn phá Những thành quả to lớn đó đã khẳng định tính đúng đắn, khoa học, cách mạng, nhân văn của Học thuyết Hồ Chí Minh, mà nền tảng là triết lý chính trị Hồ Chí Minh

Từ sau sự sụp đổ của chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và Đông Âu, đời sống chính trị thế giới luôn có những biến đổi phức tạp, khó lường Hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn, nhưng trong những năm gần đây, các cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột vũ trang, khủng bố, bất ổn chính trị - xã hội, tranh chấp chủ quyền, lãnh thổ vẫn xảy ra ở nhiều nơi với diễn biến phức tạp, thách thức nhiều nguyên tắc, chuẩn mực, giá trị chính trị vốn đã được định hình, ổn định và

đề cao trong một thời gian dài Một yêu cầu bức thiết đặt ra là cần có một triết lý chính trị sáng suốt, đúng đắn để lý giải, đánh giá diễn biến của đời sống chính trị thế giới, định hướng suy nghĩ, hành động của đất nước trong quá trình hội nhập quốc tế mạnh mẽ Triết lý chính trị Hồ Chí Minh hoàn toàn đáp ứng được yêu

cầu đó và vì thế, việc đẩy mạnh nghiên cứu và vận dụng triết lý chính trị Hồ Chí Minh là một nhiệm vụ không chỉ có ý nghĩa khoa học mà còn có ý nghĩa chính trị cấp bách

Từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (1986) đến nay, cùng với quá trình đổi mới toàn diện đất nước, Đảng Cộng sản Việt Nam đã có những bước đổi mới quan trọng trong tư duy chính trị Để theo kịp những đòi hỏi của thực tiễn bảo vệ, xây dựng và phát triển đất nước, công cuộc đổi mới tư duy chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam phải được tiến hành mạnh mẽ hơn Công cuộc đổi mới tư duy chính trị đó cần được tiến hành trên cơ sở đảm bảo những nguyên tắc nền tảng, mà một trong những những nền tảng quan trọng đó là Học thuyết Hồ Chí Minh với vai trò cốt lõi là triết lý chính trị Hồ Chí Minh Nghiên cứu làm rõ triết

lý chính trị Hồ Chí Minh nhằm góp phần cung cấp cơ sở khoa học cho công cuộc đổi mới tư duy, nâng cao năng lực thực hành chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam là một nhiệm vụ cấp bách

Từ những lý do trên đây, đồng thời trong khuôn khổ của một luận văn thạc sĩ,

tôi đã chọn đề tài “Triết lý chính trị Hồ Chí Minh – Cơ sở hình thành và nội dung cơ bản” làm đề tài luận văn của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Học thuyết Hồ Chí Minh là một di sản quý báu của Đảng và nhân dân Việt Nam Với vị trí là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng, của cách mạng Việt Nam, các bộ phận của học thuyết Hồ Chí Minh nói chung đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu và phân tích

Các công trình nghiên cứu có liên quan trực tiếp/gián tiếp đến đề tài luận văn khá phong phú và có thể chia thành các nhóm sau:

 Ở nước ngoài:

Nhóm thứ nhất là những công trình nghiên cứu về triết học chính trị Đây là

những công trình cần được tham khảo trong xây dựng khung lý thuyết phục vụ nghiên cứu của đề tài Có thể thấy rằng, bản thân triết học chính trị đã có một lịch

sử rất lâu đời Các nhà tư tưởng chính trị, các nhà hoạt động chính trị tiêu biểu trong lịch sử nhân loại đều ít hay nhiều, trực tiếp hay gián tiếp xây dựng hệ thống

tư tưởng chính trị và sự nghiệp thực tiễn chính trị của họ trên một nền tảng triết học chính trị Nói cách khác, triết học chính trị đã là một bộ phận cấu thành quan trọng của các tư tưởng và thực tiễn chính trị tiêu biểu trên thế giới từ Cổ đến

Kim, từ Đông sang Tây Tuy nhiên, những nghiên cứu về triết học chính trị với

tư cách là nghiên cứu chuyên ngành - liên ngành triết học - chính trị thì mới xuất hiện chưa lâu, từ đầu thế kỷ XX đến nay, và nhất là từ những năm 70 của thế kỷ

XX Có thể kể đến về một số công trình quan trọng về triết học chính trị hiện đại

như: The Human Condition (1958), Between Past and Future (1961), On

Revolution (1963) của Arendt, H; Theories of Justice (1989), Democracy and Power 2 vols (1991) của Barry, B; Rationalism in Politics (1962) của Oakeshott,

M; Modern Political Thought (1991) của Plant, R; A Theory of Justice (1972),

Political Liberalism (1993) của Rawls, J; History of political philosophy (1987)

của Strauss, Leo v.v Trong đó tiêu biểu là công trình History of political

philosophy của Leo Strauss và A Theory of Justice của J Rawls

Leo Strauss (1899-1973) là một trong những nhà tư tưởng quan trọng nhất của thế kỷ XX và được đánh giá như “một nhân vật trung tâm trong sự hồi sinh các nghiên cứu về triết học chính trị” [141, p 1] Nghiên cứu của ông tập trung vào các phong trào chính trị và các nhà tư tưởng chính trị từ cổ đại đến hiện đại như Platon, Machiavelli, Husserl, Heidegger, Weber, Schmitt, Scholem…

History of political philosophy là một công trình đồ sộ do Leo Strauss chủ biên,

xuất bản lần đầu tiên vào năm 1963 Công trình tập hợp 21 chuyên luận về 21 nhà tư tưởng chính trị phương Tây từ thời Hy Lạp cổ đại đến thế kỷ XX của các chuyên gia về triết học chính trị, trong đó có các chuyên luận của Leo Strauss về Platon, Marsilius Padua và Niccolo Machiavelli Đặc biệt, tới lần tái bản thứ ba (1987 – sau khi Leo Strauss qua đời), các tác giả đã bổ sung thêm chuyên luận

“Leo Strauss và lịch sử triết học chính trị”, khẳng định cống hiến to lớn của Leo Strauss đối với triết học chính trị và ý nghĩa đặc biệt của triết học chính trị trong các công trình nghiên cứu của ông Phương pháp luận khi nghiên cứu triết học chính trị được Leo Strauss đề cao trong công trình này là chú trọng đến mối liên

hệ giữa triết gia và xã hội của triết gia Ông cho rằng, dù suy tư là một hoạt động