TIẾP cận và sử DỤNG các DỊCH vụ AN SINH xã hội của PHỤ nữ NGHÈO ở THÀNH PHỐ THANH hóa, TỈNH THANH hóa

LỜI CẢM ƠN Sau ba năm học tập và nghiên cứu, tôi đã hoàn thành luận văn thạc sĩ “Tiếp cận và sử dụng các dịch vụ an sinh xã hội của phụ nữ nghèo ở thành phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa”.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HÀ NỘI - 2014

LỜI CẢM ƠN

Sau ba năm học tập và nghiên cứu, tôi đã hoàn thành luận văn thạc sĩ

“Tiếp cận và sử dụng các dịch vụ an sinh xã hội của phụ nữ nghèo ở thành

phố Thanh Hóa, tỉnh Thanh Hóa”

Nhân dịp luận văn được hoàn thành, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến người hướng dẫn khoa học PGS.TSKH Nguyễn Viết Vượng, người đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn trong quá trình học tập đã giúp đỡ và trang bị những kiến thức cơ bản để tôi hoàn thành luận văn

Nhân đây, tôi cũng xin cảm ơn các đồng chí là cán bộ thuộc các Hội phụ nữ, cán bộ Phòng LĐTB&XH thành phố Thanh Hóa, cán bộ UBND phường Đông Sơn, phường Trường Thi, phường Đông Thọ, phường Tào Xuyên,

xã Quảng Phú nơi mà tôi đến khảo sát và thu thập thông tin Xin cảm ơn các đồng nghiệp đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Cuối cùng tôi xin bày tỏ sự cảm ơn đối với gia đình, bạn bè và người thân đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập cũng như thực hiện luận văn

Hà Nội, ngày 18 tháng 12 năm 2014

Người thực hiện

Đoàn Thị Hà

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 9

1 Lý do chọn đề tài 9

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 10

3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài Error! Bookmark not

defined

4 Mục đích và câu hỏi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Đối tượng, khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

8 Giả thuyết nghiên cứu và khung phân tích Error! Bookmark not defined

9 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

10 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined

PHẦN NỘI DUNG ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

1.1 Khái niệm, công cụ liên quan ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

1.1.1 Khái niệm tiếp cận Error! Bookmark not defined 1.1.2 Khái niệm dịch vụ xã hội Error! Bookmark not defined 1.1.3 Khái niệm an sinh xã hội Error! Bookmark not defined 1.1.4 Khái niệm Hộ nghèo Error! Bookmark not defined

1.2 Các lý thuyết, quan điểm áp dụng trong đề tài ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

1.2.1 Lý thuyết nhu cầu của Maslow Error! Bookmark not defined

1.2.2 Quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin về vai trò của phụ nữ và vấn

đề giải phóng phụ nữ Error! Bookmark not defined 1.2.3 Một số quan điểm về quyền con người và công bằng xã hội Error!

Bookmark not defined

1.2.4 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về thực hiện an sinh xã hội

trong thời kỳ đổi mới Error! Bookmark not defined

1.3 Nội dung tiếp cận và sử dụng các dịch vụ an sinh xã hội ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

1.4 Tổng quan về địa bàn nghiên cứu ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TIẾP CẬN VÀ SỬ DỤNG CÁC DỊCH VỤ

AN SINH XÃ HỘI CỦA PHỤ NỮ NGHÈO Ở THÀNH PHỐ

THANH HÓA ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED 2.1 Khái quát hệ thống văn bản chính sách an sinh xã hội đối với phụ

nữ nghèo ở thành phố Thanh Hóa Error! Bookmark not defined 2.2 Thực trạng tiếp cận và sử dụng các dịch vụ an sinh xã hội của phụ

nữ nghèo ở thành phố Thanh Hóa ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

2.2.1 Tiếp cận nhà ở Error! Bookmark not defined 2.2.2 Tiếp cận nước sạch và vệ sinh môi trường Error! Bookmark not

2.3.1 Tác động đến điều kiện nhà ở Error! Bookmark not defined 2.3.2 Tác động đến việc sử dụng nước sạch và vệ sinh môi trường Error!

Bookmark not defined

2.3.3 Tác động đến việc chăm sóc sức khỏe Error! Bookmark not

defined

2.3.4 Tác động đến việc làm và tăng thu nhập Error! Bookmark not

defined

2.4 Những yếu tố ảnh hưởng đến việc tiếp cận và sử dụng các dịch vụ

an sinh xã hội của phụ nữ nghèo ở thành phố Thanh Hóa ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

2.4.1 Hệ thống chính sách đối với phụ nữ nghèo Error! Bookmark not

defined

2.4.2 Nghèo và nhận thức của phụ nữ nghèo về các dịch vụ xã hội Error!

Bookmark not defined

2.4.3 Công tác tổ chức, triển khai các chính sách an sinh ở địa phương

Error! Bookmark not defined

2.3.4 Sự trợ giúp của cộng đồng Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 15 PHỤ LỤC ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ASXH An sinh xã hội

BHXH Bảo hiểm xã hội

BHYT Bảo hiểm y tế

LĐTBXH Lao động Thương binh Xã hội

MTTQ Mặt trận tổ quốc

Tp Thanh Hóa Thành phố Thanh Hóa

XHCN Xã hội chủ nghĩa

UBND Ủy ban nhân dân

UNDP United Nations Development Programme

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Tỷ lệ nghèo ở thành phố Thanh Hóa qua các năm Error! Bookmark not

defined.

Bảng 2.2: Tỷ lệ sử dụng các loại nhà ở của phụ nữ nghèo ởthành phố Thanh Hóa

Error! Bookmark not defined Bảng 2.3: Tỷ lệ sở hữu nhà ở của phụ nữ nghèo và gia đình của họError! Bookmark

not defined.

Bảng 2.4: Tỷ lệ hộ nghèo thành thị có nhà ở chia theo loại nhà Error! Bookmark not

defined.

Bảng 2.5: Số hộ nghèo được hỗ trợ nhà ở qua các nămcủa thành phố Thanh Hóa

Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.6: Tỷ lệ phụ nữ nghèo thành phố Thanh Hóa sử dụngnguồn nước sinh

hoạt chính Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.7: Tỷ lệ phụ nữ nghèo thành phố Thanh Hóatiếp cận với dịch vụ xử lý

rác thải Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.8: Mức độ đi khám, chữa bệnh của phụ nữ nghèoở thành phố Thanh Hóa

Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.9: Tỷ lệ phụ nữ nghèo thành phố Thanh Hóatiếp cận và sử dụng các loại cơ

sở y tế Error! Bookmark not defined Bảng 2.10: Tỷ lệ phụ nữ nghèo tham gia học nghề Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.11: Đánh giá của phụ nữ nghèo về mức độ trợ giúpcủa dịch vụ trợ giúp

pháp lý Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.12: Đánh giá của phụ nữ nghèo về mức độ cần thiếtcủa việc có lương hưu

khi về già Error! Bookmark not defined Bảng 2.13: Đánh giá của phụ nữ nghèo về chính sách hỗ trợ nhà ở Error! Bookmark

not defined.

Bảng 2.14: Tỷ lệ phụ nữ nghèo ở thành phố Thanh Hóa được nhận hỗ trợ về nước

sạch và vệ sinh môi trường Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.15: Đánh giá của phụ nữ nghèo ở thành phố Thanh Hóa về mức độ cải thiện

vệ sinh môi trường sau khi được nhận hỗ trợ Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.16: Đánh giá của phụ nữ nghèo về mức độ trợ giúp của việc hỗ trợ y tế đến

hoạt động khám, chữa bệnh Error! Bookmark not defined.

Bảng 2.17: Mức độ hài lòng của phụ nữ nghèovề việc sử dụng dịch vụ y tế Error!

Bookmark not defined.

Bảng 2.18: Đánh giá của phụ nữ nghèo về mức độ cải thiện đời sống sau khi tiếp cận

dịch vụ hỗ trợ dạy nghề và giới thiệu việc làm Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ VÀ HỘP

Biểu đồ 2.1: Tỷ lệ sử dụng nguồn nước ăn uống chính chia theo các nhóm thu

nhập ở thành thị Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 2.2: Tỷ lệ người nghèo thành thị và tỷ lệ người nghèo là nữ giới

khám, chữa bệnh nội, ngoại trú có thẻ bảo hiểm y tế hoặc sổ khám, chữa bệnh

miễn phí (đơn vị %) Error! Bookmark not defined Hộp 2.1: Tiền được nhận hỗ trợ không đủ để sửa nhà Error! Bookmark not

defined

Hộp 2.2: Không dám đi khám vì sợ tốn thời gian và chi phí phát sinh Error!

Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Việt Nam đã bước vào nhóm nước đang phát triển có thu nhập trung bình1 Đó là kết quả của gần 30 năm đổi mới và sau hơn 20 năm thực hiện các chủ trương, chính sách về xóa đói, giảm nghèo đến nay nước ta đã thu được những thành tựu đáng kể: tỷ lệ hộ nghèo giảm nhanh qua các năm, hoàn thành Mục tiêu thiên niên kỷ Tuy nhiên trên thực tế, số hộ nghèo và người nghèo vẫn còn khá cao, không chỉ tập trung ở vùng nông thôn, vùng sâu vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số mà còn ở các khu đô thị, các thành phố trong khắp cả nước Nghèo đói là một thách thức lớn gắn liền với quá trình đô thị hóa mà bản thân người nghèo và hệ thống quản lý đang phải đối mặt hiện nay Nếu không khắc phục được tình trạng này, chúng ta khó có thể đạt được mục tiêu giảm nghèo mà Đảng và Nhà nước đã đề ra Vì vậy, trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2011-2020, Đảng ta đã đặt ra các mục tiêu quan trọng nhằm cải thiện và nâng cao điều kiện sống của người nghèo thông qua loạt các giải pháp về mặt chính sách, trong đó, chính sách hỗ trợ người nghèo tiếp cận với các dịch vụ an sinh xã hội cơ bản là một trong những giải pháp được ưu tiên hàng đầu

Trong số các nhóm nghèo, phụ nữ nghèo là nhóm chịu nhiều thiệt thòi Phụ nữ nghèo thường có học vấn thấp, hạn chế trong nhận thức, họ thường gặp nhiều khó khăn trong đời sống kinh tế, đời sống sinh hoạt, họ dễ bị tổn thương, rất ít có cơ hội việc làm và thu nhập để cải thiện và thăng tiến bản thân Trong khi đó phụ nữ lại đóng vai trò không thể thiếu trong phát triển kinh tế xã hội và cũng là người đảm đương nhiều vai trò quan trọng trong gia đình Tuy nhiên, hiện nay tỷ lệ phụ nữ nghèo của nước ta còn cao, không chỉ

ở nông thôn mà ngay cả ở khu vực thành thị

1

Văn kiện Đại hội đải biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, 2011, tr 91

Các chính sách an sinh xã hội hướng đến phụ nữ nghèo hiện nay còn chưa được quan tâm đúng mức ở cả cấp trung ương và địa phương Với phụ

nữ nghèo khu vực thành thị, những thách thức, khó khăn mà họ đang gặp phải gắn liền với những chuyển biến của quá trình đô thị hóa kéo theo sự bất ổn về mặt an sinh Đây cũng là bài toán đang được đặt ra trước mắt và lâu dài đối với không chỉ người nghèo mà còn của cả hệ thống chính sách an sinh xã hội Hơn bao giờ hết, các chính sách an sinh cần được thực hiện nhằm bảo vệ nhóm đối tượng yếu thế như phụ nữ nghèo Muốn hướng tới thoát nghèo và phát triển bền vững cho phụ nữ nghèo trước tiên cần xem xét việc đáp ứng những nhu cầu tối thiểu đối với họ

Thành phố Thanh Hóa là một thành phố lớn của Bắc trung bộ, trong những năm qua, cùng với quá trình đô thị hóa, thành phố đã có những chuyển biến nhanh chóng không chỉ về kinh tế mà còn về văn hóa, xã hội Bên cạnh những chuyển biến tích cực, thành phố cũng đang phải đối mặt với nhiều thách thức như nghèo đói đô thị, sự chênh lệch và phân hóa giàu nghèo, thiếu việc làm, thiếu nhà ở,v.v Những vấn đề này có mối liên hệ chủ yếu với nhóm người nghèo, trong đó nhóm phụ nữ nghèo là nhóm chịu nhiều tác động Điều này đang làm hạn chế sự phát triển đô thị theo hướng bền vững

Với những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài nghiên cứu Tiếp cận và

sử dụng các dịch vụ an sinh xã hội hiện nay của phụ nữ nghèo ở Tp Thanh hóa làm đề tài luận văn thạc sĩ Qua nghiên cứu này, chúng tôi muốn làm rõ

bức tranh về thực trạng và những yếu tố ảnh hưởng đến việc tiếp cận và sử dụng các dịch vụ an sinh xã hội của phụ nữ nghèo ở thành phố Thanh Hóa hiện nay, từ đó đề xuất các giải pháp góp phần giúp phụ nữ nghèo tiếp cận tốt hơn với các dịch vụ xã hội tối thiểu, hướng tới thoát nghèo

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

An sinh xã hội là lĩnh vực rộng, những tiếp cận và nội dung nghiên cứu

về an sinh khá đa dạng, các nghiên cứu về an sinh xã hội không chỉ được quan

tâm từ các tổ chức quốc tế mà ở nước ta an sinh xã hội được xem là mục tiêu lớn xuyên suốt tiến trình phát triển kinh tế, xã hội Những năm gần đây, do sự phát triển nhanh chóng về điều kiện kinh tế, xã hội, sự hội nhập toàn cầu đã tạo nên những bước đổi mới quan trọng trong hệ thống an sinh xã hội Các nghiên cứu và bài viết về an sinh xã hội cũng được quan tâm nhiều hơn không chỉ ở tầm vĩ mô, khái quát mà còn cụ thể và tập trung vào các đối tượng đơn

lẻ Những tiếp cận và nghiên cứu đó là cơ sở quan trọng để tác giả có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo, bổ sung cho cho các nội dung nghiên cứu trong

đề tài

Mặc dù nước ta chưa có một hệ thống an sinh xã hội hoàn chỉnh, song đến nay đã có hơn 50 loại chính sách về an sinh xã hội do Bộ LĐTBXH ban hành có liên quan đến các đối tượng khác nhau được phân loại theo các cấu phần về: Thị trường lao động; Bảo hiểm xã hội; Trợ giúp xã hội; Các chương trình giảm nghèo [45, tr 54]

Bộ LĐTB&XH thực hiện đề tài “Phát triển hệ thống ASXH Việt Nam

phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” Đề tài khoa

học cấp Bộ, 2006 Đề tài đã làm rõ các vấn đề lý luận về hệ thống an sinh xã hội Việt Nam, phân tích nội dung của các hợp phần trong cấu trúc của hệ thống an sinh đặc trưng ở Việt Nam: chính sách và thị trường lao động, bảo hiểm xã hội, ưu đãi xã hội và trợ giúp xã hội Đề tài cũng nêu bật những vai trò quan trọng của hệ thống an sinh đối với sự phát triển xã hội Phân tích và nêu lên những thách thức, khó khăn của Việt Nam trong thời kỳ hội nhập toàn cầu và định hướng phát triển hệ thống an sinh phù hợp với tình hình mới, đáp ứng nhu cầu và đảm bảo cuộc sống cho toàn dân trước nhiều nguy cơ và rủi ro của kinh tế thị trường

Mạc Thế Anh, Khái luận chung về an sinh xã hội, Tạp chí Bảo hiểm xã

hội số 1/2005, số 2/2005 Và số 4/2005 Bài viết đã nêu bật những cơ sở lý

luận chung nhất về an sinh xã hội ở Việt Nam, làm rõ khái niệm an sinh xã hội ở Việt Nam qua việc nhìn lại lịch sử hình thành và phát triển của an sinh

xã hội Bài viết cũng làm rõ bản chất của an sinh xã hội ở nước ta và hệ thống lại các hợp phần trong cấu trúc của hệ thống chính sách an sinh xã hội hiện nay mà Việt Nam đang theo đuổi Đó là các hợp phần: Bảo hiểm xã hội, Chính sách thị trường lao động, Trợ giúp xã hội và Ưu đãi xã hội

Vũ Văn Phúc với bài viết, An sinh xã hội ở nước ta: Một số vấn đề lý

luận và thực tiễn, Hà Nội, 2012 Bài viết cũng góp phần làm rõ thêm cơ sở lý

luận về an sinh xã hội ở Việt Nam, cấu trúc lại hệ thống an sinh xã hội ở nước

ta một cách ngắn gọn và nêu bật một số kết quả đạt được trong các hoạt động thực hiện chính sách an sinh xã hội, đồng thời định hướng một số giải pháp cho việc phát triển và hoàn thiện hệ thống chính sách an sinh trong thời kỳ đổi mới hiện nay Trong đó, có định hướng giải pháp về trợ giúp người nghèo tiếp cận các dịch vụ xã hội tối thiểu

Nguyễn Hữu Dũng, Hệ thống an sinh xã hội Việt Nam: thực trạng và

định hướng phát triển, Tạp chí khoa học, Đại học Quốc gia Hà Nội, số 26

Tác giả đã trình bày những khái niệm cơ bản về an sinh xã hội và thực trạng cũng như định hướng chính sách an sinh xã hội của Việt Nam trong thời gian tới Trên cơ sở nghiên cứu và phân tích các khái niệm an sinh xã hội do Liên hiệp quốc và ASEAN đưa ra, tác giả chỉ ra rằng chính sách an sinh xã hội có phạm vi bao phủ rộng, gồm các chính sách thị trường lao động và việc làm, chính sách bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế, chính sách trợ giúp xã hội và chương trình mạng lưới an toàn xã hội Nhìn chung hệ thống chính sách an sinh xã hội Việt Nam còn nhiều hạn chế như thiếu tính hệ thống, thiếu sự liên kết hỗ trợ lẫn nhau, tỷ lệ bao phủ còn thấp Định hướng chính sách trong thời gian tới cần lưu ý đặt chính sách an sinh xã hội trong tổng thể chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng và thực hiện hệ thống an sinh xã hội đa