THỰC TRẠNG và GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN đội NGŨ THUYẾT MINH VIÊN DU LỊCH ở các DI TÍCH cấp QUỐC GIA đặc BIỆT tại hà nội

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN VĂN TRƯỞNG THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ THUYẾT MINH VIÊN DU LỊCH Ở CÁC DI TÍCH CẤP QUỐC GIA ĐẶC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN VĂN TRƯỞNG

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ THUYẾT MINH VIÊN DU LỊCH Ở CÁC DI TÍCH CẤP QUỐC GIA ĐẶC BIỆT TẠI HÀ NỘI

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

Hà Nội – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS PHẠM LÊ THẢO

Hà Nội – 2015

LỜI CẢM ƠN

Luận văn được hoàn thành với sự giúp đỡ nhiệt tình của các tập thể và cá nhân Tác giả xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới Tiến sĩ Phạm Lê Thảo, người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ rất lớn đối với tác giả trong suốt thời gian thực hiện đề tài Xin cảm ơn sự giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi của Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Hà Nội, Ban quản lý các khu: Di tích lịch sử và khảo cổ Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội; Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Văn Miếu - Quốc Tử Giám; Di tích lịch sử Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch; đã cho phép tác giả được khai thác các nguồn tư liệu của ngành và được tham chiếu điều tra điển hình về nguồn lao động Thuyết minh viên du lịch tại điểm

Luận văn này cũng đánh dấu kết quả quá trình học tập của tác giả trong thời gian qua tại khoa Du lịch học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến các thầy các cô trong khoa Du lịch học, khoa Đào tạo sau Đại học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã đóng góp những ý kiến rất có ích cho tác giả trong quá trình thực hiện luận văn Mặc dù đã rất cố gắng và tâm huyết trong quá trình viết luận văn của mình, nhưng Luận văn vẫn không tránh khỏi những sai sót Tác giả mong nhận được những ý kiến đóng góp chân thành của các thầy cô giáo và những ai quan tâm đến đề tài này

Tác giả

Nguyễn Văn Trưởng

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1.Lý do chọn đề tài 1

2.Mục tiêu, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của đề tài 2

3.Phương pháp nghiên cứu 3

4.Lịch sử nghiên cứu vấn đề 5

5.Kết cấu của luận văn 7

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THUYẾT MINH VIÊN DU LỊCH VÀ DI TÍCH CẤP QUỐC GIA ĐẶC BIỆT 8

1.1 Thuyết minh viên du lịch 8

1.1.1 Khái niệm Thuyết minh viên du lịch 8

1.1.2 Phân loại Thuyết minh viên du lịch 10 1.1.3 Đặc điểm lao động và vai trò của Thuyết minh viên du lịchError! Bookmark

not defined.

1.1.4 Một số yêu cầu về kiến thức, kỹ năng, phẩm chất và thái độ đối với Thuyết

minh viên du lịch Error! Bookmark not defined.

1.1.5 Kinh nghiệm sử dụng Thuyết minh viên du lịch của một số quốc gia và địa

phương Error! Bookmark not defined.

1.1.6 Kết luận và một số bài học rút ra cho du lịch Việt NamError! Bookmark not

defined.

1.2 Di tích cấp quốc gia đặc biệt Error! Bookmark not defined.

1.2.1 Khái niệm di tích lịch sử - văn hóa Error! Bookmark not defined.

1.2.2 Phân loại di tích lịch sử văn hóa Error! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2 THỰC TRẠNG ĐỘI NGŨ THUYẾT MINH VIÊN DU LỊCH Ở CÁC DI TÍCH CẤP QUỐC GIA ĐẶC BIỆT TẠI HÀ NỘIError! Bookmark not defined.

2.1 Giới thiệu về các di tích cấp quốc gia đặc biệt tại Hà NộiError! Bookmark not defined.

2.1.1 Di tích lịch sử và khảo cổ Khu trung tâm Hoàng Thành Thăng Long (HTTL) -

Hà Nội Error! Bookmark not defined.

2.1.2 Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Văn Miếu - Quốc Tử Giám Error!

Bookmark not defined.

2.1.3 Di tích lịch sử Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch

(DTPCT) Error! Bookmark not defined.

2.2 Số lượng và trình độ của đội ngũ Thuyết minh viên du lịch ở các di tích cấp quốc gia đặc biệt tại Hà Nội Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Số lượng và cơ cấu Thuyết minh viên du lịch Error! Bookmark not defined.

2.2.2 Trình độ và kỹ năng của đội ngũ Thuyết minh viên du lịchError! Bookmark

not defined.

2.3 Quản lý, sử dụng đội ngũ Thuyết minh viên du lịchError! Bookmark not defined.

2.3.1 Cơ chế, chính sách cho việc quản lý, sử dụng Thuyết minh viên du lịch Error!

Bookmark not defined.

2.3.2 Sử dụng đội ngũ Thuyết minh viên du lịch Error! Bookmark not defined.

2.4 Đánh giá chung về thực trạng đội ngũ Thuyết minh viên du lịch ở các di tích cấp quốc gia đặc biệt tại Hà Nội Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined Chương 3 GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ THUYẾT MINH VIÊN DU LỊCH Ở CÁC DI TÍCH CẤP QUỐC GIA ĐẶC BIỆT TẠI HÀ NỘI Error! Bookmark not defined.

3.1 Định hướng chính về phát triển du lịch Việt NamError! Bookmark not defined.

3.1.1 Quan điểm chỉ đạo Error! Bookmark not defined.

3.1.2 Yêu cầu đối với đội ngũ Thuyết minh viên du lịch ở các di tích cấp quốc gia

đặc biệt tại Hà Nội Error! Bookmark not defined.

3.1.3 Các vấn đề đặt ra đối với đội ngũ Thuyết minh viên du lịch trên cơ sở phân

tích thực trạng Error! Bookmark not defined.

3.2 Đề xuất, kiến nghị một số giải pháp Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Các giải pháp về cơ chế, chính sách Error! Bookmark not defined.

3.2.2 Các giải pháp về đào tạo và tuyển dụng Error! Bookmark not defined.

3.2.3 Các giải pháp khác Error! Bookmark not defined.

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11 PHỤ LỤC 100

Sơ đồ 2.1: Sơ đồ kiến trúc Khu di tích Trung tâm HTTL Error! Bookmark not defined

Sơ đồ 2.2: Kiến trúc di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám Error! Bookmark not defined

Sơ đồ 2.3: Sơ đồ kiến trúc khu DTPCT Error! Bookmark not defined

BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT

DTLSVH Di tích lịch sử - văn hoá

DTPCT Di tích phủ chủ tịch

HTTL Hoàng Thành Thăng Long

TMVDL Thuyết minh viên du lịch

UNESCO United Nations Educational Scientific and Cultural Organization

Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp Quốc VM-QTG Văn Miếu – Quốc Tử Giám

đô Tuy số lượng du khách đến Hà Nội tăng mạnh trong những năm qua, tốc độ tăng trưởng cao nhưng tăng trưởng ngành du lịch của Hà Nội chưa xứng với tiềm năng và lợi thế của mình [16, tr.134] Cùng với sự phát triển của nền kinh tế chung,

Du lịch Hà Nội đang từng bước khẳng định vai trò của mình đối với xã hội Những

nỗ lực hội nhập và phát triển đã hình thành tính chuyên nghiệp trong kinh doanh du lịch Chuyên môn hoá trong phát triển du lịch ngày càng rõ rệt, đặc biệt là ở lĩnh vực dịch vụ Tính chuyên nghiệp càng cao, chuyên môn hoá càng rõ rệt dẫn đến việc hình thành và phát triển những nghề mới

Trong những năm gần đây hoạt động du lịch trở lên hết sức đa dạng, phong phú với nhiều loại hình hấp dẫn Một trong những loại hình được quan tâm, phát triển mạnh nhất là du lịch văn hoá Loại hình du lịch này đã đáp ứng được nhu cầu tham quan giải trí, lòng ham hiểu biết và mang ý nghĩa giáo dục rất cao Không những chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng mà chúng còn được coi là nền tảng phát triển của ngành du lịch Các di tích này cũng chứa đựng các giá trị

to lớn về kiến trúc mỹ thuật, phản ánh từng giai đoạn lịch sử của đất nước Điều này cũng dẫn đến hình thành một đội ngũ những người chuyên thuyết minh cho

2

Hầu hết các Thuyết minh viên du lịch tại các khu di tích lịch sử là những người được đào tạo bài bản về kiến thức chuyên ngành tại các trường văn hoá và lâm nghiệp Số còn lại và phần lớn những Thuyết minh viên du lịch tại điểm du lịch văn hoá cộng đồng là thành viên của cộng đồng bản địa, với những hiểu biết phong phú về khu điểm du lịch đó

Tuy nhiên, lực lượng Thuyết minh viên du lịch này còn rất mỏng, chưa đáp ứng nhu cầu của khách du lịch và đa phần những Thuyết minh viên du lịch đang hoạt động không được trang bị các kỹ năng nghiệp vụ hướng dẫn khách du lịch Điều này phần nào làm ảnh hưởng đến chất lượng dịch vụ du lịch Sở dĩ có tình trạng này là do các nguyên nhân khách quan (sự phát triển và nhu cầu của xã hội)

và cả nguyên nhân chủ quan (xuất phát từ phía ngành du lịch và các ngành liên quan như văn hoá, giáo dục…)

Việc đánh giá thực trạng và đề xuất một số giải pháp cho phát triển một cách hợp lý đội ngũ Thuyết minh viên du lịch cả về số lượng và chất lượng nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường là hết sức cần thiết, mang ý nghĩa thực tiễn cao, đặc biệt trong giai đoạn hiện nay Chính vì những lý do đó, tác giả đã quyết định chọn đề tài

“Thực trạng và giải pháp phát triển đội ngũ Thuyết minh viên du lịch ở các di tích cấp quốc gia đặc biệt tại Hà Nội” làm đề tài nghiên cứu cho Luận văn của

mình với hy vọng Luận văn sẽ giúp ích phần nào đó cho công tác phát triển đội ngũ Thuyết minh viên du lịch Hà Nội nói riêng và Việt Nam nói chung

2 Mục tiêu, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Mục tiêu chính của đề tài là nghiên cứu, đề xuất một số giải pháp, kiến nghị nhằm phát triển đội ngũ Thuyết minh viên du lịch có trình độ nghiệp vụ và kỹ năng nghề cao, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thị trường ở các di tích quốc gia đặc biệt tại Hà Nội

+ Hệ thống hoá cơ sở lý luận và thực tiễn về công tác phát triển đội ngũ Thuyết minh viên du lịch Các nội dung cụ thể bao gồm: các vấn đề về Thuyết minh viên du lịch (khái niệm, vai trò…)

3

+ Đánh giá thực trạng về chất lượng đội ngũ Thuyết minh viên du lịch hiện tại, thực trạng sử dụng đội ngũ Thuyết minh viên du lịch ở các di tích quốc gia đặc biệt tại Hà Nội

+ Căn cứ vào thực trạng về chất lượng đội ngũ Thuyết minh viên du lịch, đề xuất các giải pháp nhằm phát triển đội ngũ Thuyết minh viên du lịch bao gồm: Các giải pháp về cơ chế, chính sách; Các giải pháp về đào tạo và tuyển dụng; Các giải pháp khác…

- Đối tượng nghiên cứu:

+ Đội ngũ Thuyết minh viên du lịch (người giới thiệu) ở các di tích quốc gia đặc biệt tại Hà Nội hiện đang tham gia vào dịch vụ phục vụ khách du lịch

+ Nhu cầu sử dụng dịch vụ Thuyết minh viên du lịch ở các di tích quốc gia đặc biệt tại Hà Nội của khách du lịch và các đối tượng liên quan

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Về không gian: Hiện nay, tại Hà Nội có 12 di tích quốc gia đặc biệt trên tổng số 62 di tích quốc gia đặc biệt của cả nước, trong số đó tác giả đã lựa chọn

nghiên cứu 3 di tích điển hình có sử dụng Thuyết minh viên du lịch tại Hà Nội: Di

tích lịch sử và khảo cổ Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội; Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Văn Miếu - Quốc Tử Giám; Di tích lịch sử Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch

+ Về thời gian: Thu thập và sử lý các thông tin liên quan đến đối tượng nghiên cứu trong phạm vi không gian nghiên cứu đã xác định trong khoảng từ năm

2009 – 2014

3 Phương pháp nghiên cứu

3.1 Phương pháp phân tích tổng hợp và phân tích số liệu

Đây là phương pháp có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc nghiên cứu các đối tượng và mối quan hệ đa chiều và nhiều biến động trong không gian như ngành du lịch Tác giả đã sử dụng phương pháp này nghiên cứu các tài liệu đã thu thập được nhằm tìm ra bản chất và thực trạng của đối tượng nghiên cứu

4

Phương pháp này hết sức cần thiết cho việc thực hiện các đề tài nghiên cứu

về du lịch Để có được một lượng thông tin đầy đủ cần tiến hành thu thập thông tin,

dữ liệu, các công trình nghiên cứu đã được công bố, tạp chí, sách, mạng internet, báo cáo của Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch Hà Nội từ năm 2009 – 2014, số liệu cập nhật về Thuyết minh viên du lịch

Tác giả sử dụng phương pháp này có mục đích cơ bản là điều tra nhằm bổ sung hoặc kiểm tra tình hình thực tế những thông tin cần thiết về Thuyết minh viên

du lịch cho quá trình phân tích, xử lý số liệu, cập nhật thông tin mới nhất khi thực hiện đề tài

Các thông tin thu thập trên thực tế giúp tác giả có sự đánh giá khách quan thực trạng đội ngũ Thuyết minh viên du lịch, qua đó sẽ tổng hợp được các ý kiến, quan điểm đa dạng nhằm đưa ra các đề xuất, giải pháp phát triển đội ngũ Thuyết minh viên du lịch ở các di tích quốc gia đặc biệt tại Hà Nội Gồm hiện trạng về trình

độ nghiệp vụ, kỹ năng nghề, nhu cầu đào tạo…chất lượng dịch vụ thuyết minh tại các điểm di tích; hiện trạng công tác quản lý và sử dụng Thuyết minh viên du lịch

…làm cơ sở đề xuất các giải pháp phát triển đội ngũ Thuyết minh viên du lịch ở các

di tích quốc gia đặc biệt tại Hà Nội nói riêng và của Việt Nam nói chung trong thời

gian tới

Đây là phương pháp được tác giả thực hiện đề tài sử dụng trong quá trình nghiên cứu nhằm mục đích tìm hiểu thực trạng công tác tuyển dụng, quản lý, bồi dưỡng nghiệp vụ cho đội ngũ Thuyết minh viên du lịch, thực trạng việc cung cấp và

sử dụng dịch vụ thuyết minh tại các di tích, đặc điểm của hoạt động thuyết minh cho khách du lịch ở các di tích quốc gia đặc biệt tại Hà Nội…đề tài đã thực hiện 5 lần khảo sát tại: Di tích lịch sử và khảo cổ Khu Trung tâm Hoàng thành Thăng Long

- Hà Nội; Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Văn Miếu - Quốc Tử Giám; Di tích

lịch sử Khu lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch

5

Các di tích được lựa chọn khảo sát là những di tích quốc gia đặc biệt tại Hà Nội có ảnh hưởng mang tính quyết định đến trình độ, kỹ năng của Thuyết minh viên

du lịch Đồng thời cũng ảnh hưởng đến công tác quản lý và sử dụng đội ngũ này

Việc tham khảo ý kiến của các chuyên gia thuộc nhiều lĩnh vực liên quan đến chủ đề nghiên cứu là rất cần thiết Tác giả thực hiện đề tài đã sử dụng biện pháp gặp

gỡ, trao đổi trực tiếp đối với các chuyên gia trên địa bàn Hà Nội về dịch vụ thuyết minh, Thuyết minh viên du lịch, về công tác đào tạo đội ngũ Thuyết minh viên du lịch, quản lý và sử dụng đội ngũ này Các chuyên gia được mời tham gia ý kiến là các chuyên gia trong lĩnh vực du lịch, quản lý di sản, đào tạo, các nhà quản lý các doanh nghiệp, các điểm du lịch…Các ý kiến đóng góp của các chuyên gia đã giúp cho việc hoàn thiện và nâng cao giá trị của các kết quả nghiên cứu của đề tài

4 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trước đây, do đặc điểm của các bảo tàng cộng với nhu cầu tham quan học tập, nghiên cứu của giáo viên, học sinh và người dân nên tại các bảo tàng đã hình thành nên đội ngũ Thuyết minh viên du lịch Khi du lịch dần phát triển, khách du lịch trong và ngoài nước quan tâm đến các di tích lịch sử, văn hoá Đặc biệt là các di tích có ý nghĩa quan trọng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc thì tại một số điểm di tích cũng đã xuất hiện những người làm nhiệm vụ thuyết minh cho khách du lịch khám phá thiên nhiên và văn hoá bản địa, với nhu cầu cao của du khách về kiến thức tự nhiên, văn hoá, lịch sử cũng đang trở thành những loại hình

du lịch đặc trưng của nhiều khu vực trên cả nước đặc biệt là thủ đô Hà Nội – trung tâm chính trị, kinh tế, văn hoá của đất nước

Điều này cũng dẫn đến việc hình thành một đội ngũ những người chuyên làm thuyết minh cho du khách tại các vườn quốc gia, các khu bảo tồn thiên nhiên, các điểm du lịch chủ yếu khai thác các giá trị văn hoá…

Ở nước ta, ngành Du lịch đã được xác định là ngành kinh tế tổng hợp, góp phần quan trọng trong cơ cấu nền kinh tế đất nước cũng đồng nghĩa với việc phải tập trung nhiều nguồn lực để phát triển đặc biệt là phát triển nguồn nhân lực du lịch, trong đó có nguồn nhân lực hướng dẫn viên, Thuyết minh viên du lịch Hướng dẫn