KĨ NĂNG lựa CHỌN NGHỀ NGHIỆP của học SINH TRUNG học PHỔ THÔNG từ THỰC TRẠNG NHẬN THỨC đến THỰC TIỄN vận DỤNG (NGHIÊN cứu TRƯỜNG hợp TRƯỜNG THPT XUÂN ĐỈNH, QUẬN bắc từ LIÊM, hà nội)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------ HÀ THỊ PHƯƠNG DUNG KĨ NĂNG LỰA CHỌN NGHỀ NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG: TỪ THỰC TRẠNG NHẬN THỨC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

HÀ THỊ PHƯƠNG DUNG

KĨ NĂNG LỰA CHỌN NGHỀ NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG: TỪ THỰC TRẠNG NHẬN THỨC ĐẾN THỰC TIỄN VẬN DỤNG (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TRƯỜNG THPT

XUÂN ĐỈNH, QUẬN BẮC TỪ LIÊM, HÀ NỘI)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Công tác xã hội

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

HÀ THỊ PHƯƠNG DUNG

KĨ NĂNG LỰA CHỌN NGHỀ NGHIỆP CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG: TỪ THỰC TRẠNG NHẬN THỨC ĐẾN THỰC TIỄN VẬN DỤNG (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TRƯỜNG THPT

XUÂN ĐỈNH, QUẬN BẮC TỪ LIÊM, HÀ NỘI)

Chuyên ngành Công tác xã hội

Mã số: 60.90.01.01 LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: TS Lý Tiến Hùng

Hà Nội - 2014 LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi Các số liệu, kết

quả nêu trong luận văn là trung thực và chƣa đƣợc công bố ở các nghiên cứu

khác

Tác giả luận văn

Hà Thị Phương Dung

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành và lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin trân trọng bày tỏ lòng cảm ơn đối với TS Lý Tiến Hùng, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Thầy đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới Ban Giám hiệu Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; Ban chủ nhiệm Khoa Xã hội học đã tạo điều kiện để tôi có cơ hội được tiếp xúc và học tập những kiến thức mới về Công tác xã hội

Xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới các giảng viên đã tham gia giảng dạy khóa học vì đã cung cấp, chia sẻ những kiến thức quý báu về Công tác xã hội cho tôi cũng như các học viên khác

Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, thầy cô giáo và các em học sinh Trường THPT Xuân Đỉnh đã động viên và giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra khảo sát và thực hiện luận văn

Cảm ơn các bạn học viên cùng khóa đã động viên, hỗ trợ tôi trong quá trình nghiên cứu luận văn

Vì luận văn được hoàn thành trong thời gian ngắn nên không tránh khỏi những hạn chế, thiếu sót Kính mong quý thầy cô, nhà khoa học, các bạn học viên và những người quan tâm đóng góp ý kiến để tôi có thể làm tốt hơn trong những nghiên cứu về lĩnh vực này trong thời gian sắp tới

MỤC LỤC

1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu 7

2.2.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài Error! Bookmark not defined

2.2.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam 13

3 Ý nghĩa của nghiên cứu Error! Bookmark not defined

3.1 Ý nghĩa khoa học Error! Bookmark not defined

3.2 Ý nghĩa thực tiễn Error! Bookmark not defined

4 Câu hỏi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5.1 Mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5.2 Nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Giả thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7 Đối tượng và khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7.1 Đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7.2 Khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined

8 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

8.1 Phương pháp luận nghiên cứu Error! Bookmark not defined

8.2 Phương pháp thu thập thông tin Error! Bookmark not defined

8.2.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu Error! Bookmark not defined

8.2.2 Phương pháp trưng cầu ý kiến Error! Bookmark not defined

8.3 Phương pháp xử lý số liệu và thang đánh giá Error! Bookmark not

defined

8.3.1 Phương pháp xử lý số liệu bằng SPSS Error! Bookmark not

defined

8.3.2 Thang đo và cách tính toán đối với bảng hỏi Error! Bookmark not

defined

9 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

9.1 Nội dung nghiên cứu Error! Bookmark not defined

2

9.2 Thời gian nghiên cứu Error! Bookmark not defined

9.3 Địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined

10 Kết cấu của luận văn Error! Bookmark not defined

NỘI DUNG CHÍNH Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Error! Bookmark not defined

CỦA NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

1.1 Các khái niệm công cụ Error! Bookmark not defined

1.1.1 Kĩ năng sống Error! Bookmark not defined

1.1.2 Nghề nghiệp Error! Bookmark not defined

1.1.3 Lựa chọn Error! Bookmark not defined

1.1.5 Học sinh Error! Bookmark not defined

1.1.6 Trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

1.2 Lý thuyết ứng dụng trong nghiên cứu Error! Bookmark not defined

1.2.2 Thuyết vai trò Error! Bookmark not defined

1.3 Nhiệm vụ của công tác xã hội và vai trò của nhân viên công tác xã hội

Error! Bookmark not defined 1.4 Đặc điểm tâm lý của lứa tuổi học sinh THPT đến việc chọn nghề Error! Bookmark not defined

1.4.1 Đặc điểm hoạt động học tập Error! Bookmark not defined

1.4.2 Đặc điểm của sự phát triển trí tuệ Error! Bookmark not defined

1.4.3 Những đặc điểm nhân cách chủ yếu của học sinh THPT Error! Bookmark not defined

1.5 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu - Trường THPT Xuân Đỉnh - Quận Bắc Từ Liêm - Hà Nội Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH Error! Bookmark not defined

VỀ ĐỊNH HƯỚNG NGHỀ NGHIỆP Error! Bookmark not defined 2.1 Nhận thức của học sinh về nghề nghiệpError! Bookmark not defined

2.1.1 Nhận thức của học sinh về nghề Error! Bookmark not defined

2.1.2 Nhận thức của học sinh về nhu cầu thị trường lao động đối với nghề

Error! Bookmark not defined

2.1.3 Nhận thức về các đặc điểm tâm lý phù hợp với nghề Error! Bookmark not defined

a Hiểu biết về xu hướng của bản thân phù hợp với nghề Error! Bookmark not defined

b Nhận thức về năng lực của bản thân phù hợp với nghề Error! Bookmark not defined

c Nhận thức về tính cách của bản thân phù hợp với nghề Error! Bookmark not defined

2.2 Thực trạng định hướng nghề nghiệp của học sinh THPT Error! Bookmark not defined

2.2.1 Định hướng nghề nghiệp trong việc chọn trường Error! Bookmark not defined

2.2.2 Định hướng nghề nghiệp trong việc lựa chọn ngành học Error! Bookmark not defined

2.2.3 Định hướng nghề nghiệp trong nhận thức năng lựa bản thân Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG CỦA NHÀ TRƯỜNG TRONG VIỆC

TẠO DỰNG KĨ NĂNG LỰA CHỌN NGHỀ NGHIỆPError! Bookmark not defined

CHO HỌC SINH THPT Error! Bookmark not defined 3.1 Thực trạng các hoạt động giáo dục hướng nghiệp cho học sinh THP

Error! Bookmark not defined

3.1.1 Mức độ tổ chức các hoạt động giáo dục hướng nghiệp tại trường THPT Xuân Đỉnh Error! Bookmark not defined

3.1.2 Thành phần tham gia các hoạt động giáo dục hướng nghiệp tại trường

Error! Bookmark not defined 3.2 Hiệu quả của các hoạt động giáo dục hướng nghiệp tại trường Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined

2.1 Đối với nhà trường Error! Bookmark not defined

2.2 Đối với phụ huynh học sinh Error! Bookmark not defined

2.3 Đối với học sinh Error! Bookmark not defined

4

DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

Bộ GĐ&ĐT Bộ Giáo dục và Đào tạo

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Dự định tương lai của học sinh 42 Bảng 2.2 Nguồn thông tin tư vấn về nghề 47 Bảng 2.3 Nhận thức của học sinh về các yêu cầu của nghề định chọn 49 Bảng 2.4 Nhận thức của học sinh về nhu cầu nhân lực của thị trường

lao động của nghề định chọn

50

Bảng 2.5 Lý do chọn nghề của học sinh 54 Bảng 2.6 Nhận thức của học sinh về hứng thú của bản thân phù hợp

với nghề lựa chọn

57

Bảng 2.7 Nhận thức của học sinh về năng lực của bản thân phù hợp

với nghề

58

Bảng 2.8 Nhận thức của học sinh về tính cách của bản thân phù hợp

với nghề

60

Bảng 2.9 Vận dụng kĩ năng lựa chọn nghề nghiệp trong việc chọn

trường

62

Bảng 2.10 Vận dụng kĩ năng lựa chọn nghề nghiệp trong việc lựa chọn

ngành học

64

Bảng 2.11 Vận dụng kĩ năng lựa chọn nghề nghiệp về nhận thức năng

lực bản thân khi lựa chọn ngành học

69

Bảng 3.1 Mức độ tổ chức các hoạt động giáo dục hướng nghiệp tại

trường THPT Xuân Đỉnh

72 Bảng 3.2 Mức độ tham gia các hoạt động hướng nghiệp của học sinh 76

6

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

Biểu đồ 2.1 Dự định chọn nghề tương lai của học sinh 44 Biều đồ 2.2 Nhận thức của học sinh về đặc điểm nghề định chọn 46 Biểu đồ 2.3 Vận dụng kĩ năng lựa chọn nghề nghiệp trong định

hướng nghề nghiệp

66

Biểu đồ 2.4 Vận dụng kĩ năng lựa chọn nghề nghiệp về nhận thức

năng lực bản thân khi xác định dự định tương lai

68

Biểu đồ 3.1 Mức độ hài lòng của học sinh đối với các hoạt động

hướng nghiệp

78

Biểu đồ 3.2 Tác dụng của các hoạt động hướng nghiệp đối với học

sinh

79

Sơ đồ 1.1 Sơ đồ tam giác hướng nghiệp và các hình thức hướng

nghiệp

28

Sơ đồ 1.2 Mô hình các bước tiến hành để ra một quyết định phức

tạp

31

Sơ đồ 2.1 Mối tương quan giữa các đặc điểm tâm lý của học sinh

THPT

61

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu

Bước vào thế kỷ XXI, thế kỷ của công nghiệp hoá, hiện đại hóa đã đặt nước ta đứng trước sự biến đổi mạnh mẽ và toàn diện về mọi mặt Nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước đã thúc đẩy mọi mặt của đời sống kinh tế, chính trị, văn hoá xã hội Việt Nam, đã đặt con người vào vị trí trung tâm, con người trở thành mục tiêu

và động lực của sự phát triển đất nước Nguyên Tổng bí thư Đỗ Mười trong lời khai mạc hội nghị Trung Ương khóa VII đã khẳng định: “Cùng với mục tiêu tạo ra nguồn lực vật chất và nguồn lực tài chính, để phát huy nguồn lực

đó thì điều quan trọng nhất hiện nay là cần tăng nguồn lực con người Việt Nam, tạo ra khả năng lao động mới cao hơn nhiều so với trước đây”

Trong bối cảnh của thời đại mới, thời đại của nền kinh tế kỹ thuật, của nền kinh tế cạnh tranh hội nhập đã dẫn đến sự chuyển đổi thang giá trị của xã hội và tất yếu dẫn đến sự đánh giá và lựa chọn khác nhau về nghề nghiệp Có nhiều nghề trước đây được xã hội coi trọng nhưng đứng trước bối cảnh mới của thời đại mới, thời đại của sự toàn cầu hoá đặc biệt về kinh tế và công nghệ, thời đại của sự thay đổi trong mọi lĩnh vực, ở khắp mọi nơi…tác động chưa từng có đến mọi mặt của con người thì nhiều nghề đã dần mất đi và nhường chỗ cho nhiều ngành nghề mới

Nghề nghiệp trong tương lai là một trong những vấn đề quan trọng của cuộc đời mỗi con người Chọn nghề phù hợp với khả năng của mình và nhu cầu của xã hội sẽ giúp con người phát huy hết khả năng của mình và thành đạt trong sự nghiệp Việc chọn nghề của mỗi cá nhân có thể được bắt đầu từ rất sớm trong đó lứa tuổi học sinh THPT là một giai đoạn quan trọng Với tâm lý truyền thống phải vào bằng được đại học đã khiến hầu hết các em học sinh tốt nghiệp THPT đăng ký dự thi vào các trường đại học, số còn lại rất ít các em

8

lựa chọn việc theo học các nghề tại các trường dạy nghề Các em cho rằng vào học tại các trường nghề chỉ là “bước đường cùng” trong cuộc đời

Mặt khác một thực tế cũng đang diễn ra là việc các em học sinh lựa chọn nghề nghiệp trong tương lai nhưng không hề có những thông tin và hiểu biết cần thiết về nghề Từ đó dẫn đến các em không biết đến các ngành nghề đó đào tạo ra làm gì, để làm được nghề đó cần có những yêu cầu gì, những nơi nào đào tạo chuyên sâu về nghề đó, cơ hội phát triển và việc làm sau khi học như thế nào…? Từ việc nhận thức còn hạn chế dẫn đến việc các em lựa chọn nghề chưa phù hợp với năng lực, điều kiện hoàn cảnh bản thân và gia đình, cũng như chưa phù hợp với nhu cầu thị trường nên nhiều em khi ra trường không có việc làm, hoặc phải học chuyển nghề gây tốn kém cho bản thân và

xã hội Theo số liệu mới công bố của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội,

số lượng cử nhân, thạc sĩ thất nghiệp năm 2013 là hơn 72.000 người Ngoài

ra, còn có nhiều em do không yêu thích và hứng thú với nghề nên dẫn đến hiệu quả làm việc không cao, luôn có tư tưởng muốn bỏ nghề

Trong quá trình lựa chọn nghề nghiệp học sinh gặp phải những khó khăn: thiếu thông tin về nghề, thiếu thông tin về thị trường lao động, thiếu điều kiện tài chính để theo học nghề, bị gia đình phản đối Chính những khó khăn, thiếu hụt đó làm cho nhiều em không lựa chọn được nghề nghiệp phù hợp với năng lực, sở thích cũng như tính cách của bản thân Qua đó, có thể thấy vai trò của đoàn thanh niên trong trường, của giáo viên chủ nhiệm trong việc định hướng, tạo điều kiện cho các em nâng cao kĩ năng lựa chọn nghề nghiệp Tuy nhiên, trên thực tế vai trò định hướng của đoàn trường, của giáo viên chủ nhiệm còn khá mờ nhạt

Việc trang bị kĩ năng lựa chọn nghề nghiệp cho học sinh THPT giúp các

em học sinh có những quyết định chọn lựa nghề phù hợp với điều kiện bản thân, gia đình và đáp ứng yêu cầu xã hội là một nhu cầu cấp thiết được đặt ra

hiện nay Do vậy, cần thiết phải có những công trình nghiên cứu sâu về vấn

đề này để đưa ra cơ sở lý luận và thực tiễn nhằm đáp ứng nhu cầu của xã hội, đồng thời góp phần hiện thực hóa mục tiêu giáo dục phổ thông được thể hiện trong luật giáo dục: “Học sinh có những hiểu biết thông thường về kỹ thuật và hướng nghiệp, có điều kiện phát huy năng lực cá nhân để lựa chọn hướng phát triển, tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung cấp, học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động”

Xuất phát từ những lý do trên, tôi đã chọn đề tài: “Kĩ năng lựa chọn nghề nghiệp của học sinh trung học phổ thông: Từ thực trạng nhận thức đến thực tiễn vận dụng (Nghiên cứu trường hợp Trường THPT Xuân Đỉnh, quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội)” nhằm tìm hiểu thực trạng kĩ năng lựa

chọn nghề nghiệp của học sinh THPT Từ đó đề xuất một số khuyến nghị để nâng cao kĩ năng lựa chọn nghề nghiệp cho học sinh THPT

2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

2.1 Vấn đề kĩ năng sống

2.1.1 Các nghiên cứu ở nước ngoài

Từ những năm 90 của thế kỉ XX, thuật ngữ “Kĩ năng sống” đã xuất hiện trong một số chương trình giáo dục của UNICEF, trước tiên là chương trình

“giáo dục những giá trị sống” với 12 giá trị cơ bản cần giáo dục cho thế hệ trẻ Những nghiên cứu về kĩ năng sống trong giai đoạn này mong muốn thống nhất một quan điểm chung về KNS cũng như đưa ra một bảng danh mục các KNS cơ bản mà thế hệ trẻ cần có Phần lớn các công trình nghiên cứu về KNS

ở giai đoạn này quan niệm về KNS theo nghĩa hẹp, đồng nhất nó với các kĩ năng xã hội

Kế hoạch hành động Dakar về giáo dục cho mọi người (Senegal 2000) đã đặt ra yêu cầu: mỗi quốc gia cần đảm bảo cho người học được tiếp cận chương trình giáo dục KNS phù hợp và kĩ năng của người học là một tiêu chí

10

của chất lượng giáo dục Trong giáo dục hiện đại, KNS của người học là một tiêu chí về chất lượng giáo dục Do đó, khi đánh giá chất lượng giáo dục phải tính đến những tiêu chí đánh giá KNS của người học Nhu cầu vận dụng KNS một cách trực tiếp hay gián tiếp được nhấn mạnh trong nhiều khuyến nghị mang tính quốc tế, bao gồm cả trong diễn đàn về thực hiện công ước quyền trẻ em, trong hội nghị dân số và phát triển, trong cam kết của tiểu ban Liên hợp quốc về HIV/AIDS (tháng 6 năm 2001),…[4]

UNESCO đã tiến hành dự án ở 5 nước Đông Nam Á nhằm vào các vấn

đề khác nhau liên quan đến KNS Kết quả dự án là bức tranh tổng thể các nhận thức, quan niệm về KNS mà các nước tham gia dự án đang áp dụng hoặc dự kiến áp dụng Đây là một trong những nghiên cứu có tính hệ thống và tiêu biểu cho hướng nghiên cứu về KNS

2.1.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam

Thuật ngữ kĩ năng sống được bắt đầu xuất hiện trong các nhà trường phổ thông thông qua dự án “Giáo dục KNS để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài trường” do UNICEF phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo, Hội chữ thập đỏ Việt Nam tiến hành Từ đó đến nay, nhiều cơ quan, tổ chức trong nước và quốc tế đã tiến hành giáo dục KNS gắn với giáo dục các vấn đề xã hội như: phòng chống ma túy, phòng chống mại dâm, phòng chống buôn bán phụ nữ và trẻ em, phòng chống tai nạn thương tích, phòng chống tai nạn bom mìn, bảo vệ môi trường.[4]

Từ năm 2001, thông qua dự án “Giáo dục sống khỏe mạnh, kĩ năng sống cho trẻ và vị thành niên” với sáng kiến và hỗ trợ của UNICEF tại Việt Nam,

Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thực hiện giáo dục KNS cho học sinh phổ thông các tỉnh Lào Cai, Lạng Sơn, Quảng Ninh, Gia Lai, Kon Tum, An Giang, Kiên Giang và các thành phố Hải Phòng, Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh Các em