KHẢO sát nội DUNG GIẢNG dạy HÀNH ĐỘNG NGÔN từ TRONG các GIÁO TRÌNH dạy TIẾNG VIỆT NHƯ một NGOẠI NGỮ HIỆN NAY

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- TRẦN LÊ PHƯƠNG KHẢO SÁT NỘI DUNG GIẢNG DẠY HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ TRONG CÁC GIÁO TRÌNH DẠY TIẾNG VIỆT NHƯ MỘT NGOẠI NG

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRẦN LÊ PHƯƠNG

KHẢO SÁT NỘI DUNG GIẢNG DẠY HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ TRONG CÁC GIÁO TRÌNH DẠY TIẾNG VIỆT NHƯ MỘT NGOẠI NGỮ HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Hà Nội-2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TRẦN LÊ PHƯƠNG

KHẢO SÁT NỘI DUNG GIẢNG DẠY HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ TRONG CÁC GIÁO TRÌNH DẠY TIẾNG VIỆT NHƯ MỘT NGOẠI NGỮ HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Ngôn ngữ học

Mã số: 60.22.01

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Khánh Hà

Hà Nội-2014

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn đến Ban chủ nhiệm Khoa Việt Nam học, Ban lãnh đạo trường Đại học Hà Nội và các anh/chị đồng nghiệp đã luôn tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập

Xin trân trọng cảm ơn các thầy/cô giáo và Ban chủ nhiệm Khoa Ngôn ngữ học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã cho tôi những tri thức bổ ích và quý báu, đã luôn động viên và nhiệt tình giúp đỡ, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi

Đặc biệt, tôi xin gửi lời tri ân đến TS.Nguyễn Khánh Hà, người đã truyền cho tôi niềm đam mê khoa học, đã dìu dắt tôi từng bước trong quá trình nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn

Tác giả luận văn

Trần Lê Phương

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Thống kê các hành động ngôn từ trong các giáo trình sơ cấp theo 5 nhóm Error! Bookmark not defined Bảng 2.2 Thống kê các hành động ngôn từ thuộc nhóm 2-nhóm hành động điều khiển trong các giáo trình sơ cấp Error! Bookmark not defined Bảng 2.3 Thống kê các hành động ngôn từ thuộc nhóm 3 – nhóm hành động cam kết trong các giáo trình sơ cấp Error! Bookmark not defined Bảng 2.4 Thống kê các hành động ngôn từ thuộc nhóm 4-nhóm hành động cam kết trong các giáo trình sơ cấp Error! Bookmark not defined Bảng 2.5 Tần số xuất hiện của các hành động ngôn từ trong các giáo trình sơ cấp Error! Bookmark not defined Bảng 2.6 Thống kê các hành động ngôn từ trong các giáo trình trung cấp theo 5 nhóm Error! Bookmark not defined

Bảng 2.7 Thống kê các hành động ngôn từ thuộc nhóm 2-nhóm hành động điều khiển trong các giáo trình trung cấp Error! Bookmark not defined Bảng 2.8 Thống kê các hành động ngôn từ thuộc nhóm 3-nhóm hành động cam kết trong các giáo trình trung cấp Error! Bookmark not defined

Bảng 2.9 Thống kê các hành động ngôn từ thuộc nhóm 4-nhóm hành động biểu cảm trong các giáo trình trung cấp Error! Bookmark not defined

Bảng 2.10 Tần số xuất hiện của các hành động ngôn từ trong các giáo trình trung cấp Error! Bookmark not defined Bảng 2.11 Thống kê các hành động ngôn từ trong các giáo trình cao cấp theo 5 nhóm Error! Bookmark not defined

Bảng 2.12 Thống kê các hành động ngôn từ thuộc nhóm 2-nhóm hành động điều khiển trong các giáo trình cao cấp Error! Bookmark not defined

Bảng 1.13 Thống kê các hành động ngôn từ thuộc nhóm 3-nhóm hành động cam kết trong các giáo trình cao cấp Error! Bookmark not defined

Bảng 2.14 Thống kê các hành động ngôn từ thuộc nhóm 4-nhóm hành động biểu cảm trong các giáo trình cao cấp Error! Bookmark not defined Bảng 3.1 Thống kê tần số xuất hiện của 5 nhóm hành động ngôn từ trong các giáo trình sơ cấp, trung cấp và cao cấp Error! Bookmark not defined

Bảng 3.2 Thống kê tần số xuất hiện của các hành động ngôn từ thuộc nhóm 2 ở các giáo trình: sơ cấp, trung cấp và cao cấp Error! Bookmark not defined

Bảng 3.3 Thống kê tần số xuất hiện của các hành động ngôn từ thuộc nhóm 3 ở các giáo trình: sơ cấp, trung cấp và cao cấp Error! Bookmark not defined

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 1

3 Phương pháp nghiên cứu 2

4 Nhiệm vụ, mục đích nghiên cứu 2

5 Đóng góp của luận văn 3

6 Lịch sử vấn đề 3

7 Bố cục của luận văn 6

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ THUYẾT 7

1.1 Các phương pháp dạy ngoại ngữ trên thế giới hiện nay 7

1.1.1 Phương pháp ngữ pháp – dịch (Grammar-Translation Method) 7

1.1.2 Phương pháp trực tiếp (Direct Method) 8

1.1.3 Phương pháp nghe nói khẩu ngữ (Audiolingualism, Audiolingual Method) 9

1.1.4 Phương pháp đọc hiểu (Reading Comprehension Method) 9

1.1.5 Phương pháp giảng dạy tiếng theo tình huống (Situation Language Teaching) 10

1.1.6 Phương pháp học tiếng theo cộng đồng (The Community Language Learning) 10 1.1.7 Phương pháp học tiếng thư giãn (Phương pháp ám thị - The Suggestopedia) 10

1.1.8 Phương pháp lối im lặng (The Silent Way) Error! Bookmark not defined

1.1.9 Phương pháp phản ứng (học tiếng hoàn toàn bằng hành động) (The Total

Physical Response Method) Error! Bookmark not defined

1.1.10 Phương pháp mã tri nhận (The Cognitive-Code Approach) Error! Bookmark

Bookmark not defined

1.2.1 Giới thiệu chung về lý thuyết hành động ngôn từ Error! Bookmark not

defined

1.2.2 Các loại hành động ngôn từ Error! Bookmark not defined 1.2.3 Phân loại các hành động ở lời Error! Bookmark not defined 1.2.4 Điều kiện thực hiện các hành động ngôn từ Error! Bookmark not defined 1.2.5 Phương thức thực hiện hành động ngôn từ Error! Bookmark not defined 1.2.5.1 Biểu thức ngôn hành Error! Bookmark not defined 1.2.5.2 Biểu thức ngôn hành trực tiếp Error! Bookmark not defined 1.2.5.3 Biểu thức ngôn hành gián tiếp Error! Bookmark not defined 1.3 Tình hình nghiên cứu hành động ngôn từ trong tiếng Việt Error! Bookmark not

defined

1.4 Các giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài hiện nay Error! Bookmark

not defined

1.5 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 KHẢO SÁT NỘI DUNG GIẢNG DẠY HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ TRONG MỘT SỐ GIÁO TRÌNH DẠY TIẾNG VIỆT NHƯ MỘT NGOẠI NGỮ Error! Bookmark not defined

2.1 Đối tượng và phạm vi khảo sát Error! Bookmark not defined

2.2 Cách thức khảo sát Error! Bookmark not defined 2.3 Nội dung khảo sát Error! Bookmark not defined 2.3.1 Giáo trình sơ cấp Error! Bookmark not defined 2.3.1.1 Kết quả khảo sát Error! Bookmark not defined 2.3.1.2 Phân tích kết quả khảo sát Error! Bookmark not defined 2.3.2 Giáo trình trung cấp Error! Bookmark not defined 2.3.2.1 Kết quả khảo sát Error! Bookmark not defined 2.3.2.2 Phân tích kết quả khảo sát Error! Bookmark not defined 2.3.3 Giáo trình cao cấp Error! Bookmark not defined 2.3.3.1 Kết quả khảo sát Error! Bookmark not defined 2.3.3.2 Phân tích kết quả khảo sát Error! Bookmark not defined 2.4 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 ĐỀ XUẤT CÁCH THỨC GIẢNG DẠY TIẾNG VIỆT NHƯ MỘT NGOẠI NGỮ TỪ GÓC ĐỘ HÀNH ĐỘNG NGÔN TỪ Error! Bookmark not defined

3.1 Đánh giá chung về nội dung giảng dạy hành động ngôn từ trong các giáo trình

dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ hiện nay Error! Bookmark not defined 3.1.1 Về số lượng và tần số xuất hiện của các hành động ngôn từ Error!

Bookmark not defined

3.1.2 Về nội dung giảng dạy các hành động ngôn từ Error! Bookmark not

defined

3.2 Đề xuất cách thức giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ từ góc độ hành động

ngôn từ Error! Bookmark not defined

3.2.1 Cơ sở của việc lấy hành động ngôn từ làm nền tảng của việc giảng dạy tiếng

Việt như một ngoại ngữ Error! Bookmark not defined

3.2.2 Một số đề xuất về cách thức giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ từ góc

độ hành động ngôn từ Error! Bookmark not defined 3.3 Tiểu kết Error! Bookmark not defined

PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong xu hướng hội nhập và toàn cầu hóa, nhu cầu học tiếng Việt ở các nước trong khu vực cũng như các quốc gia trên thế giới ngày càng cao.Vì vậy, việc “dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ” như thế nào để đem lại hiệu quả cao nhất là vấn đề bức thiết hiện nay

Mặc dù đã có những chuyển biến nhất định theo xu hướng phát triển của ngôn ngữ học nhưng có thể thấy rằng, cho đến nay, hầu hết các giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ vẫn chịu sự chi phối của ngôn ngữ học cấu trúc truyền thống Trục cơ bản của các giáo trình dạy tiếng Việt vẫn là các cấu trúc.Ngữ dụng học - với xương sống là lí thuyết về hành động ngôn từ - kể từ khi xuất hiện đã làm thay đổi nhiều quan niệm về nghiên cứu ngôn ngữ và có ảnh hưởng lớn đến ngôn ngữ học hiện đại.Theo quan điểm ngữ dụng học, mục tiêu cơ bản của việc học ngoại ngữ là để sử dụng ngôn ngữ có hiệu quả trong giao tiếp Do đó, nên chăng cần nghĩ đến một hướng đi mới trong giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, đó là lấy hành động ngôn từ làm cơ sở nền tảng để biên soạn giáo trình và đổi mới phương pháp giảng dạy tiếng Việt Tuy nhiên, để hướng đi mới mẻ này có tính khả thi, trước hết cần phải có những nghiên cứu cụ thể về nội dung giảng dạy hành động ngôn từ trong các giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ đã và đang được sử dụng cho đến nay Chính bởi lí do này, chúng tôi lựa chọn đề tài luận văn

Khảo sát nội dung giảng dạy hành động ngôn từ trong các giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ hiện nay

2 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các hành động ngôn từ trong tiếng Việt được giới thiệu trong các giáo trình dạy tiếng Việt như một một ngoại ngữ đang được lưu hành hiện nay

- Trong khuôn khổ luận văn này, chúng tôi tiến hành khảo sát các hành động ngôn

từ trong 13 giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ hiện đang được sử dụng ở các cơ

sở dạy tiếng Việt trong và ngoài nước, được phân chia theo ba cấp độ: trình độ sơ cấp, trình độ trung cấp và trình độ cao cấp

3 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài mà chúng tôi thực hiện cho luận văn này là Khảo sát nội dung giảng dạy

hành động ngôn từ trong các giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ hiện nay

Chính bởi vậy, phương pháp miêu tả được coi là phương pháp nghiên cứu chủ đạo của luận văn Trong đó:

- Thủ pháp phân tích ngôn cảnh được áp dụng khi chúng tôi phân tích nội dung, cách thức và hiệu quả giảng dạy các hành động ngôn từ trong các giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ hiện nay

- Thủ pháp thống kê toán học được áp dụng khi chúng tôi thống kê số lượng và tần số xuất hiện của các hành động ngôn từ trong các giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ hiện nay

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc khảo sát hành động ngôn từ trong các giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ, luận văn hướng tới mục đích tìm ra những cách thức giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ từ một góc nhìn tương đối mới mẻ là những hành động ngôn từ trong tiếng Việt

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Với mục đích trên, luận văn đặt ra những nhiệm vụ sau:

Thứ nhất, thu thập cứ liệu các giáo trình dạy tiếng Việt cho người nước ngoài hiện

đang được lưu hành rồi lựa chọn các giáo trình khảo sát, phân loại thành ba cấp độ tương ứng: sơ cấp, trung cấp và cao cấp

Thứ hai, thống kê các hành động ngôn từ xuất hiện trong các giáo trình (đã được

lựa chọn) rồi phân loại từng nhóm hành động ngôn từ

Thứ ba, căn cứ vào kết quả phân loại đó, thống kê về tần số xuất hiện của các hành

động ngôn từ

Thứ tư, phân tích nội dung, cách thức và hiệu quả giảng dạy các hành động ngôn

từ trong các giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ

Thứ năm, đề xuất một số giải pháp về cách thức giảng dạy tiếng Việt như một

5.2 Về mặt thực tiễn

Qua kết quả khảo sát, luận văn sẽ đưa ra một số đề xuất cho việc giảng dạy ngoại ngữ dưới góc độ hành động ngôn từ, cụ thể là việc giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài Từ những đề xuất đó, luận văn có thể là nguồn tham khảo hữu ích cho công việc biên soạn giáo trình giảng dạy tiếng Việt cho người nước ngoài cũng như cho công việc giảng dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ

6 Lịch sử vấn đề

6.1 Austin [3, tr.120] là người có công đầu trong việc xây dựng lí thuyết về hành động ngôn từ với ba bước cơ bản: 1) phân biệt câu nhận định và câu ngôn hành, 2) khẳng định mọi câu đều mang bản chất hành động và đưa ra giả thuyết ngôn hành, 3) khẳng định

khithực hiện mỗi hành động ngôn từ là ta thực hiện đồng thời ba hành động: tạo lời (locutionary act), ở lời (illocutionary act), mượn lời (perlocutionary act)

Các hành động ngôn từ được Austin chia thành 5 nhóm lớn: Phán quyết (verditives), Hành xử (exercitives), Kết ước (commissives), Trình bày (expositives), Khu

xử (behabitives) Việc phân loại các hành động ngôn từ này thực chất được dựa trên cơ

sở các động từ và thêm nữa, Austin không đưa ra một tiêu chí phân loại nào cụ thể Do vậy, kết quả phân loại tuy khá thuyết phục nhưng vẫn mang màu sắc cảm tính Và việc xác định phạm vi không rõ ràng ở từng nhóm khiến cho các hành động bị chồng chéo lên nhau, vừa ở nhóm này vừa ở nhóm khác hoặc bỏ sót, nhất là với các hành động trung gian giữa các nhóm

6.2 Searle [3, tr.123] là người thừa kế và phát triển lý thuyết hành động ngôn từ của Austin Ông nhận định: thực hiện một hành động ngôn từ là thực hiện đồng thời ba hành động: phát ngôn (utterance act), mệnh đề (propositional act), ở lời (illocutional act) Trong đó, hành động phát ngôn tương ứng với hành động tạo lời của Austin; hành động mệnh đề là nội dung của lời nói và nội dung này có thể được đánh giá theo tiêu chí chân trị; hành động ở lời là sự bày tỏ chủ ý, ý định của Sp1 trong câu

Khi phân loại hành động ngôn từ, khắc phục những điểm bất nhất của Austin, Searle đã đưa ra 12 tiêu chí phân loại, tuy nhiên, ông chỉ sử dụng 4 trong số 12 tiêu chí đó là: đích ở lời, hướng khớp ghép lời với hiện thực, trạng thái tâm lí được thể hiện và nội dung mệnh đề Ông xác lập thành 5 nhóm hành động lớn: trình bày (representatives), cam kết (commisives), biểu cảm (expressives), hành động điều khiển (directives), tuyên bố (declarations)

Cách phân loại của Searle được nhiều nhà nghiên cứu ủng hộ bởi các nhóm hành động được phân loại rõ ràng trên những căn cứ xác đáng, từ đó, việc xác lập các hành động không bị chồng chéo Luận văn này chúng tôi đồng tình và đi theo hướng phân loại của Searle

6.3 Các tác giả Đỗ Hữu Châu và Đỗ Việt Hùng [5] là những người dành nhiều tâm huyết cho nghiên cứu hành động ngôn từ Sau khi định nghĩa hành động ngôn từ, các tác giả trình bày rất kĩ lưỡng về hành động ngôn từ trực tiếp, hành động ngôn từ gián tiếp, biểu thức ngôn hành tường minh và nguyên cấp.Hai tác giả cũng phân tích rất kĩ về các dấu hiệu ngôn hành

Những kết quả nghiên cứu của hai tác giả Đỗ Hữu Châu và Đỗ Việt Hùng đã được chúng tôi sử dụng làm cơ sở lý thuyết để tiến hành phân loại cụ thể các hành động ngôn

từ trong tiếng Việt ở các giáo trình dạy tiếng Việt như một ngoại ngữ

6.4 Tác giả Nguyễn Đức Dân [7], ngoài những nội dung giới thiệu quan điểm của Austin

và Searle, đã chỉ ra những hiện tượng mơ hồ giữa động từ ngữ vi và động từ trần thuật, giữa câu ngữ vi và câu trần thuật, từ đó đề xuất một số phân biệt hai loại câu này Về dấu hiệu ngôn hành, tác giả nhấn mạnh: “ngoài cấu trúc ngữ vi còn có những dấu hiệu ngữ vi khác nữa Đó là những cấu trúc ngữ pháp và những từ ngữ có quan hệ logic – ngữ nghĩa

nhất định” [Ngữ dụng học (tập 1), tr.49], đồng thời cũng chỉ ra con đường hình thành của

những dấu hiệu này

6.5 Tác giả Nguyễn Thiện Giáp cũng là một trong những người dành nhiều sự quan tâm cho lĩnh vực ngữ dụng học, trong đó có đề cập đến hành động ngôn từ Các công trình

tiêu biểu của tác giả bao gồm: Dụng học Việt ngữ (2004), Những lĩnh vực ứng dụng của

Việt ngữ học (2006), Nghĩa học Việt ngữ (2014), v.v

6.6 Bên cạnh đó còn có các luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ cũng đã trình bày về hành động ngôn từ như: luận văn thạc sỹ của Nguyễn Thị Ngân, Đinh Thị Hà, Lê Thị Thu Hoa (1996) đã nghiên cứu về cấu trúc ngữ nghĩa của một nhóm động từ nói năng,

biểu thị các hành động ngôn từ trong tiếng Việt như: nhóm "thôngtin", nhóm "bàn, tranh

luận, cãi", nhóm "khen, tặng, chê, luận văn của Vũ Tố Nga, Nguyễn Thị Hoàng Yến, Hà

Thị Hải Yến với đề tài về các hành động: "cam kết", "chê", "cảm thán" Các tác giả này

đã đặt hành động ngôn từ trong tương tác hội thoại để nghiên cứu, từ đó, xác lập được các biểu thức ngữ vi, các phát ngôn ngữ vi cho hành vi ngôn ngữ tương ứng