ĐẠO đức NGHỀ NGHIỆP của NHÀ báo TRUYỀN HÌNH

Việc tìm hiểu vấn đề đạo đức của nhà báo truyền hình ở Đài truyền hình thành phố Hồ Chí Minh để nâng cao đạo đức nghề nghiệp, nâng cao chất lượng, hiệu quả các chương trình phát sóng, xâ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ KIM KHÁNH

ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP CỦA NHÀ BÁO TRUYỀN HÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Báo chí học

Hà Nội-2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

VŨ KIM KHÁNH

ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP CỦA NHÀ BÁO TRUYỀN HÌNH

(KHẢO SÁT ĐÀI TRUYỀN HÌNH THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn “Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo

truyền hình” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn của

TS Nguyễn Thị Trường Giang Các số liệu và dẫn chứng trích dẫn, sử dụng

trong luận văn rõ ràng, trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ công

trình khoa học nào khác

Hà Nội, tháng 10 năm 2014

Tác giả

Vũ Kim Khánh

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Nguyễn Thị Trường Giang, người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi thực hiện và hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến:

Ban Chủ nhiệm khoa và các giảng viên trong khoa Báo chí và Truyền thông, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội

Ban lãnh đạo và các nhà báo, đồng nghiệp tại Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh, nơi tôi công tác

Và những người thân, gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Hà Nội, tháng 10 năm 2014

Vũ Kim Khánh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP CỦA NHÀ BÁO TRUYỀN HÌNH 9 1.1 Khái niệm 9

1.1.1 Khái niệm đạo đức 9

1.1.2 Khái niệm đạo đức nghề nghiệp Error! Bookmark not defined 1.1.3 Khái niệm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình Error!

Bookmark not defined

1.2 Vai trò của đạo đức nghề nghiệp của nhà báo trong hoạt động báo chí nói chung, trong truyền hình nói riêng Error! Bookmark not defined

1.2.1 Vai trò của đạo đức nhà báo trong hoạt động báo chí Error!

Bookmark not defined

1.2.2 Vai trò của đạo đức nhà báo trong truyền hìnhError! Bookmark

not defined

1.3 Đặc trưng nghề nghiệp và những yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình Error! Bookmark not defined

1.3.1 Đặc trưng của báo chí truyền hình và sản phẩm của truyền hình

Error! Bookmark not defined 1.3.2 Những đặc trưng nghề nghiệp của nhà báo truyền hình Error!

Bookmark not defined

1.3.3 Những yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình

Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG ĐẠO ĐỨC NGHỀ NGHIỆP CỦA NHÀ BÁO TRUYỀN HÌNH Error! Bookmark not defined 2.1 Giới thiệu về Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh và đội ngũ nhà báo Error! Bookmark not defined

2.1.1 Giới thiệu về Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh Error!

Bookmark not defined

2.1.2 Giới thiệu đội ngũ nhà báo của HTVError! Bookmark not defined

2.2 Khảo sát đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình ở Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh Error! Bookmark not defined

2.2.1 Những biểu hiện tích cực và nguyên nhânError! Bookmark not

Bookmark not defined

3.1 Những vấn đề đặt ra và thách thức với nhà báo truyền hình Error!

Bookmark not defined

3.1.1 Sự phát triển nhanh chóng của truyền thông xã hội Error!

Bookmark not defined

3.1.2 Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ truyền hình Error!

Bookmark not defined

3.1.3 Xu hướng xã hội hóa truyền hình Error! Bookmark not defined

3.2 Một số giải pháp nâng cao đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình Error! Bookmark not defined

3.2.1 Đối với các nhà báo Error! Bookmark not defined 3.2.2 Đối với Đài Truyền hình Error! Bookmark not defined 3.2.3 Đối với các cơ quan lãnh đạo, quản lý báo chíError! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 11 PHỤ LỤC

UBND : Ủy ban nhân dân

HĐND : Hội đồng nhân dân

MTTQ : Mặt trận Tổ quốc

DANH MỤC BẢNG, BIỂU TRONG LUẬN VĂN

Bảng 2.1: Cơ cấu nhà báo Đài Truyền hình TP.HCMError! Bookmark not

defined

Bảng 2.2: Các chương trình HTV khán giả thường xemError! Bookmark not defined

Biểu đồ 2.1: Nhà báo đánh giá về thực trạng đạo đức nghề nghiệp ở Đài

Error! Bookmark not defined

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội, bước vào giai đoạn đổi mới, phát triển kinh tế theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, báo chí nước ta không ngừng phát triển về số lượng và chất lượng

Theo Báo cáo của Bộ Thông tin truyền thông, tính đến tháng 12/2013, toàn quốc có 838 cơ quan báo chí in với 1.111 ấn phẩm, trong đó các cơ quan Trung ương có 86 báo, 507 tạp chí; địa phương có 113 báo, 132 tạp chí; có 70 báo điện tử, 19 tạp chí điện tử và 265 trang thông tin điện tử tổng hợp của các

cơ quan báo chí Mạng lưới phát thanh, truyền hình có 67 đài phát thanh, truyền hình Trung ương và địa phương

Những năm gần đây, ảnh hưởng suy thoái kinh tế toàn cầu đã gây không ít khó khăn cho kinh tế báo chí Nhu cầu ứng dụng công nghệ thông tin

và nhu cầu tăng doanh thu là những yếu tố khiến việc cạnh tranh cung cấp thông tin giữa các cơ quan báo chí ngày càng trở nên gay gắt Đồng thời với

nó là hàng loạt sai phạm trong tác nghiệp báo chí đã xảy ra, trong đó có sai phạm thuộc về phạm trù đạo đức nghề nghiệp của nhà báo Đây cũng là vấn

đề đang được dư luận xã hội hết sức quan tâm

Vấn đề đạo đức nghề nghiệp báo chí đã trở thành chủ đề nóng trên các diễn đàn, các hội thảo bàn về báo chí Nhưng dường như số lượng những vụ việc, những biểu hiện tiêu cực về đạo đức báo chí vẫn không thuyên giảm mà đang có xu hướng tăng lên Biểu hiện rõ nhất của tình trạng vi phạm đạo đức nghề nghiệp là đưa thông tin sai sự thật, không chính xác làm tổn hại đến danh dự, uy tín cá nhân, lợi ích của tổ chức, doanh nghiệp Trên các trang báo điện tử, báo in đăng tải quá nhiều các vụ án mạng, các mặt trái của xã hội; các vụ hôn nhân, tình dục; khai thác các khía cạnh mê tín dị đoan, đời sống tâm linh; chuyện riêng tư của các người mẫu, diễn viên; những hành vi tội ác bạo lực Có không ít nhà báo lợi dụng danh nghĩa nghề nghiệp dọa dẫm doanh nghiệp đưa tiền, ép làm quảng cáo; có nhà báo viết về các lĩnh vực

2

nhạy cảm nhưng để nguyên địa chỉ, tên thật Nhiều trường hợp nhà báo sao chép, sử dụng tin bài của người khác mà không có sự đồng ý của tác giả, hoặc dùng phương tiện của báo chí để “lăng xê”, tâng bốc người này, dìm người khác với mục đích lợi ích cá nhân

Trong lĩnh vực truyền hình, đây cũng là vấn đề vô cùng quan trọng Việt Nam là một trong những quốc gia có số lượng lớn các Đài truyền hình Theo thống kê của Bộ Thông tin truyền thông, trong 67 đài phát thanh truyền hình, có 03 đài phủ sóng mặt đất toàn quốc, gồm có Đài Tiếng nói Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam và Đài Truyền hình Kỹ thuật số VTC; 64 đài phát thanh, truyền hình địa phương Hiện tại, Việt Nam có 178 kênh chương trình phát thanh và truyền hình quảng bá, gồm 103 kênh chương trình truyền hình,

75 kênh chương trình phát thanh Nhiều chương trình phát thanh truyền hình quốc gia và một số chương trình phát thanh, truyền hình quảng bá khác được phát sóng trên mạng Internet đến các khu vực và các nước trên thế giới phục

vụ thông tin đối ngoại Bên cạnh hệ thống truyền hình quảng bá, hệ thống truyền hình trả tiền tiếp tục được đầu tư, phát triển Riêng 04 cơ quan báo hình lớn nhất của Việt Nam (Đài Truyền hình Việt Nam, Đài Truyền hình Kỹ thuật số VTC, Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Nội, Đài Truyền hình thành phố Hồ Chí Minh) đã sản xuất 73 kênh truyền hình trả tiền Ngoài ra, trên hệ thống truyền hình trả tiền hiện có 75 kênh truyền hình nước ngoài phục vụ 4,4 triệu thuê bao trên toàn quốc

Với sự phát triển của khoa học công nghệ và xu hướng xã hội hóa truyền hình, hàng trăm kênh truyền hình hiện nay đang “trăm hoa đua nở”, thu hút một số lượng lớn nhân lực làm truyền hình Những năm gần đây, những vi phạm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình ngày càng có xu hướng gia tăng Ngày càng xuất hiện nhiều hơn những vụ vi phạm như: thông tin không chính xác; dàn dựng những câu chuyện sai sự thật, thiếu kiểm chứng, những “màn kịch” giả dối lấy nước mắt khán giả; phát sóng những hình ảnh vi phạm thuần phong mỹ tục; đưa lên sóng những chương trình mà

3

nội dung gây phản cảm, bức xúc cho khán giả; hoặc dùng những thủ pháp thu hút công chúng vượt quá giới hạn… Những vi phạm đó tồn tại ở nhiều khâu trong quá trình tác nghiệp của nhà báo truyền hình, của cơ quan báo chí, nhưng tập trung khá nhiều ở quy trình sáng tạo tác phẩm truyền hình

Nhà báo làm truyền hình ngoài những phẩm chất đạo đức chung, còn

có nhiều khía cạnh đánh giá đạo đức do đặc trưng trong tác nghiệp của loại hình báo chí này Làm thế nào để “giải mã” những vi phạm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình, giải pháp nào để nâng cao đạo đức nhà báo truyền hình hiện nay đang là vấn đề “nóng” đặt ra hiện nay

Tại Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh (HTV), hiện có hơn 300 nhà báo Việc tìm hiểu vấn đề đạo đức của nhà báo truyền hình ở Đài truyền hình thành phố Hồ Chí Minh để nâng cao đạo đức nghề nghiệp, nâng cao chất lượng, hiệu quả các chương trình phát sóng, xây dựng uy tín, thương hiệu HTV… cũng đang là vấn đề đặt ra cấp thiết Chính vì vậy, người viết chọn đề

tài “Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình” (Khảo sát Đài truyền

hình Thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 1/2012 đến tháng 1/2014) làm luận

văn Thạc sĩ, chuyên ngành Báo chí học

2 Lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài

Vấn đề đạo đức nghề nghiệp của nhà báo, trong đó có nhà báo truyền hình đã có một số công trình nghiên cứu ở trên thế giới và trong nước đề cập đến

Một số nghiên cứu của các tác giả người Nga đã được dịch ra tiếng Việt như:

+ Cuốn “Những vấn đề cơ bản của đạo đức nghề nghiệp nhà báo” của G.V.Ladutina (do Hoàng Anh biên dịch, NXB Lý luận Chính trị, Hà Nội in và phát hành năm 2004) Tác giả đã đề cập về lịch sử vấn đề đạo đức nghề nghiệp nhà báo, về hoạt động của đạo đức nghề nghiệp trong báo chí, quan điểm đạo đức nghề nghiệp của nhà báo, về các nguyên tắc cơ bản trong nghề báo

4

+ Trong tập 2 cuốn “Cơ sở lý luận báo chí” của E.P.Prôkhôrốp (do Đào Tấn Anh, Đới Thị Kim Thoa dịch, NXB Thông tấn, Hà Nội, in và phát hành năm 2004) tác giả đã bàn đến vấn đề đạo đức nghề nghiệp của nhà báo trong chương V (từ trang 258-318) Trong đó, tác giả đã đưa ra định nghĩa về đạo đức nghề nghiệp của nhà báo, các quy định đạo đức trong mối quan hệ giữa nhà báo – công chúng, nhà báo – nguồn tin, nhà báo – nhân vật trong tác phẩm, nhà báo – tổng biên tập, nhà báo – các đồng nghiệp

+ Trong tập 2 cuốn “Báo chí truyền hình” – sách tham khảo nghiệp vụ của X.L.Xvích, A Ia Iurôpxki (do Đào Anh Tấn dịch, NXB Thông tấn, in và phát hành năm 2004), tác giả đã đề cập đến các những nguyên tắc đạo đức trong báo chí truyền hình

+ Cuốn “Giao tiếp trên truyền hình trước ống kính và sau ống kính camera” của X.A.Muratốp là cuốn sách tham khảo nghiệp vụ báo chí (Đào Tấn Anh dịch, NXB Thông tấn, Hà Nội, in và phát hành năm 2004) Tác giả đã đề cập đến những nguyên tắc đạo đức của báo chí truyền hình (tại mục 4, từ trang 269-317)

Trên thế giới, những quy định về đạo đức nghề nghiệp nhà báo đã xuất hiện từ rất lâu Ví như, năm 1971, cộng đồng châu Âu thông qua Tuyên ngôn

về các nghĩa vụ và quyền lợi của nhà báo (thường gọi tắt là Hiến chương Munich) Ở Anh cũng có “Bản hiến chương của Nghiệp đoàn quốc gia các nhà báo Anh”, hay các hãng thông tấn như Associated Press có “Bản qui tắc đạo đức nghề nghiệp”

Trong lĩnh vực truyền hình, nhiều đài truyền hình cũng có bản qui ước nội bộ, như đài truyền hình Pháp TF1 có bản qui ước nội bộ bao gồm 18 nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp

Tuy nhiên, thực tế hoạt động của các hãng thông tấn, các tập đoàn truyền thông ở nước ngoài có sự khác biệt so với điều kiện ở nước ta, do đó, tính chất đạo đức nghề nghiệp ở các nước cũng khác với thực tế ở Việt Nam

Ở Việt Nam, hiện bước đầu đã có những tài liệu nghiên cứu về vấn đề này Nhiều cuộc hội thảo do Hội nhà báo Việt Nam phối hợp với các cơ quan

5

chức năng tổ chức đã bàn thảo và có nhiều tham luận của các chuyên gia, các nhà báo lão thành, lãnh đạo các cơ quan báo chí… về lĩnh vực này Trên các tạp chí, trang web chuyên ngành cũng đã có nhiều bài viết về đạo đức nghề báo Tuy nhiên, các nghiên cứu ở nước ta chủ yếu mới chỉ dừng lại ở mức độ gợi mở Cụ thể, có một số công trình nghiên cứu đề cập đến đạo đức nghề nghiệp của nhà báo như sau:

+ Cuốn “Hồ Chí Minh về vấn đề báo chí” của PGS.TS Tạ Ngọc Tấn (Cục Xuất bản, H.1995) tập hợp nhiều tác phẩm hoặc trích đoạn tác phẩm của Hồ Chí Minh bàn về vấn đề báo chí, trong đó có đạo đức nghề nghiệp của nhà báo

+ Giáo trình “Cơ sở lý luận báo chí truyền thông” của các tác giả Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang (NXB Đại học Quốc gia,

Hà Nội, 2004), tại chương 10, các tác giả đã bàn về đạo đức nghề nghiệp nhà báo thôn gqua các nguyên tắc trong hoạt động thực tiễn của nghề báo

+ Cuốn “ Những vấn đề của báo chí hiện đại” của tác giả Hoàng Đình Cúc và Đức Dũng (NXB Lý luận chính trị, năm 2007) bàn về đạo đức nghề nghiệp của người làm báo từ trang 189-206, các tác giả cho rằng muốn nâng cao đạo đức nghề nghiệp thì phải nâng cao trình độ tư duy, phẩm chất chính trị và nghiệp vụ của nhà báo

+ Cuốn “Đạo đức nghề nghiệp của nhà báo Việt Nam hiện nay” của

TS Nguyễn Thị Trường Giang (NXB Chính trị hành chính, 2010), tác giả đề cập sâu đến các vấn đề của đạo đức nghề nghiệp của nhà báo, thực trạng hiện nay, giải pháp nâng cao đạo đức nghề nghiệp của nhà báo Việt Nam

+ Đầu năm 2014, TS Nguyễn Thị Trường Giang tiếp tục cho ra mắt cuốn sách thứ 2 về đạo đức báo chí, đó là cuốn “100 bản quy tắc đạo đức nghề báo trên thế giới” (NXB Sự thật) Tác giả đã công phu sưu tầm và biên dịch nhiều quy ước đạo đức từ những nguồn khác nhau, và cuối cùng chọn

100 bản để nghiên cứu, phân tích, từ đó đề xuất kiến giải của mình

Tuy nhiên, chưa có đề tài nào tập trung đi sâu, khảo sát nghiên cứu vấn

đề đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình, thông qua khảo sát đạo đức nghề nghiệp của nhà báo ở Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống những vấn đề lý luận liên quan đến đề tài: khái niệm, vai trò, những đặc trưng nghề nghiệp, những yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình

- Thông qua khảo sát đạo đức nghề báo của đội ngũ nhà báo ở Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh để đưa ra thực trạng đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao đạo đức nghề nghiệp của người làm báo truyền hình

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của đề tài là đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Nói đến đạo đức nghề nghiệp của nhà báo truyền hình nói chung là phạm

vi rất rộng Ở nước ta hiện có 67 Đài truyền hình Trung ương và địa phương với hàng trăm kênh truyền hình Tuy nhiên, trong khuôn khổ luận văn này, với thời gian và thời lượng có hạn, chúng tôi chỉ chọn khảo sát ở Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh trong thời gian 2 năm từ 1/1/2012 đến 1/1/2014

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài được thực hiện trên nền tảng khoa học lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về công tác tư tưởng văn hóa và báo chí