ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---o0o--- PHẠM MAI ANH BƯỚC ĐẦU ỨNG DỤNG MÔ HÌNH QUẢN LÝ SỨC CHỨA LAC LIMITS OF ACCEPTABLECHANGE –GIỚI HẠN CỦA NHỮNG
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-o0o -
PHẠM MAI ANH
BƯỚC ĐẦU ỨNG DỤNG MÔ HÌNH QUẢN LÝ SỨC CHỨA LAC
(LIMITS OF ACCEPTABLECHANGE –GIỚI HẠN CỦA NHỮNG
THAY ĐỔI CÓ THỂ CHẤP NHẬN ĐƯỢC) TRONG PHÁT TRIỂN
DU LỊCH TẠI VQG CÚC PHƯƠNG – NINH BÌNH
LUẬN VĂN THẠC SỸ DU LỊCH
Hà Nội – 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
o0o
PHẠM MAI ANH
BƯỚC ĐẦU ỨNG DỤNG MÔ HÌNH QUẢN LÝ SỨC CHỨA LAC
(LIMITS OF ACCEPTABLECHANGE –GIỚI HẠN CỦA NHỮNG
THAY ĐỔI CÓ THỂ CHẤP NHẬN ĐƯỢC) TRONG PHÁT TRIỂN
DU LỊCH TẠI VQG CÚC PHƯƠNG – NINH BÌNH
Chuyên ngành: Du lịch
(Chương trình đào tạo thí điểm)
LUẬN VĂN THẠC SỸ DU LỊCH
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS NGUYỄN THỊ SƠN
Hà Nội – 2014
Trang 31
MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU - 6 CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ SỨC CHỨA DU LỊCH - Error! Bookmark not defined 1.1 Một số vấn đề lý luận về sức chứa du lịch - Error! Bookmark not
defined
1.1.1 Khái niệm sức chứa du lịch - Error! Bookmark not defined 1.1.2 Một số công thức tính sức chứa du lịch - Error! Bookmark not
defined.
1.2 Phương pháp quản lý du lịch thông qua mô hình quản lý sức chứa du lịch
Error! Bookmark not defined
1.2.1 Khái niệm phương pháp mô hình du lịch sức chứa du lịch - Error!
Bookmark not defined.
1.2.2 Mô hình quản lý sức chứa du lịch LAC - Error! Bookmark not
defined.
1.3 Hoạt động du lịch tại Vườn quốc gia và vấn đề quản lý sức chứa du lịch tại Vườn Quốc Gia - Error! Bookmark not defined
1.3.1 Khái niệm Vườn Quốc Gia - Error! Bookmark not defined 1.3.2 Khoanh vùng sử dụng du lịch đối với Vườn quốc gia - Error!
Bookmark not defined.
1.3.3 Tác động của du lịch tới Vườn Quốc Gia Error! Bookmark not
defined.
1.4 Kinh nghiệm áp dụng mô hình quản lý sức chứa du lịch LAC tại Hoa
Kỳ - Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: CÁC ĐIỀU KIỆN ẢNH HƯỞNG TỚI QUẢN LÝ SỨC CHỨA DU LỊCH VÀ BƯỚC ĐẦU ỨNG DỤNG MÔ HÌNH QUẢN LÝ SỨC CHỨA DU LỊCH LAC TẠI VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG - Error! Bookmark not defined
Trang 42
2.1 Các điều kiện và hiện trạng du lịch ở Vườn quốc gia Cúc Phương ảnh hưởng đến quản lý sức chứa du lịch Error! Bookmark not defined
2.1.1 Khái quát về Vườn quốc gia Cúc Phương - Error! Bookmark not
defined.
2.1.2 Tài nguyên tự nhiên và tài nguyên nhân văn Error! Bookmark not
defined.
2.1.3 Các điều kiện giao thông, cơ sở vật chất kỹ thuật và nguồn nhân lực phục vụ du lịch - Error! Bookmark not defined 2.1.4 Hiện trạng hoạt động du lịch tại Vườn quốc gia Cúc Phương - Error! Bookmark not defined
2.2 Bước đầu ứng dụng mô hình quản lý sức chứa du lịch LAC tại Vườn quốc gia Cúc Phương - Error! Bookmark not defined
2.2.1 Xác định mâu thuẫn cần giải quyết - Error! Bookmark not defined 2.2.2 Khoanh vùng để áp dụng và xây dựng một số tiêu chí đánh giá điều kiện du lịch - Error! Bookmark not defined 2.2.3 Xây dựng bảng hỏi điều tra ý kiến du khách về hiện trạng du lịch tại tuyến thăm quan cây Chò ngàn năm Error! Bookmark not defined 2.2.4 Phân tích ý kiến du khách về hiện trạng du lịch tại tuyến thăm quan cây Chò ngàn năm - Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG ỨNG DỤNG MÔ HÌNH LAC VÀ MỘT
SỐ KIẾN NGHỊ CHO VIỆC QUẢN LÝ SỨC CHỨA DU LỊCH TẠI VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG - Error! Bookmark not defined 3.1 Định hướng ứng dụng mô hình LAC cho việc quản lý sức chứa du lịch tại Vườn quốc gia Cúc Phương - Error! Bookmark not defined 3.2 Một số kiến nghị - Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN - Error! Bookmark not defined
Trang 53
NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN DLST: Du lịch sinh thái
HDV: Hướng dẫn viên
LAC Limits of acceptable change
Giới hạn của những thay đổi có thể chấp nhận được
VQG: Vườn quốc gia
Trang 64
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 2.1 Đa dạng sinh học ở một số VQG khu vực lân cận 50 Bảng 2.2 Thành phần dân tộc của cộng đồng sống ở khu
vực VQG Cúc Phương năm 2010
56
Bảng 2.3 Số lượng phòng nghỉ tại khu vực VQG Cúc Phương 58 Bảng 2.4 Số lượng khách thăm quan VQG Cúc Phương từ
năm 2008 đến năm 2014**
60
Bảng 2.6 Ý kiến của du khách về các hạng mục cần cải thiện 81
Trang 75
DANH MỤC CÁC HÌNH
Hình 1.1 Biểu đồ mối liên hệ giữa mức độ sử dụng và tác động
môi trường
16
Hình 1.3 Mô hình các vùng sử dụng du lịch cho một VQG 35 Hình 2.1 Tỉ lệ khách thăm quan trung bình các tháng từ năm
2008 đến năm 2013
65
Hình 2.2 Cơ cấu doanh thu của Trung tâm DLST VQG Cúc
Phương từ năm 2008 đến năm 2014**
66
Trang 86
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Ngày nay, đi cùng với sự phát triển của kinh tế văn hóa xã hội, ngành kinh doanh du lịch lữ hành được mở rộng và đạt được những kết quả ấn tượng Dường như, cuộc sống càng phát triển thì sự quan tâm của từng cá nhân và cộng đồng dành cho du lịch càng được đề cao và trở thành một nhu cầu thường xuyên hơn Tuy nhiên sự phát triển của du lịch cũng đi cùng với những tác động đa chiều không thể phủ nhận, từ đó dẫn đến việc cần phải đề xuất ra những cách thức quản lý, điều phối hiệu quả nhằm hạn chế tác động tiêu cực và hướng tới mục tiêu phát triển du lịch bền vững Việc quản lý sức chứa du lịch có ý nghĩa quan trọng trong cuộc này Du lịch là ngành mang định hướng tài nguyên rõ rệt, khai thác các ưu thế của tài nguyên để đưa vào sản phẩm của mình Bản thân các loại tài nguyên này thì lại mang những giới hạn tự nhiên và tính nhạy cảm nên ảnh hưởng khá nhiều tới mức độ khai thác
du lịch Nếu như việc khai thác du lịch vượt quá những giới hạn tự nhiên đó thì sẽ gây ra những ảnh hưởng đôi khi là không thể khắc phục được
Trong nhiều nghiên cứu đã từng được thực hiện, việc xác định sức chứa thường là việc tìm ra một con số xác định duy nhất - dựa trên những tính toán vật lý - để tạo ra một giới hạn trong đón tiếp khách du lịch Việc tính toán xác định ra con số này dựa trên những giả thuyết, những số liệu cố định và ít nhiều thiếu mất sự thích ứng linh hoạt với sự thay đổi liên tục của điều kiện môi trường – xã hội cũng như hệ thống tài nguyên du lịch Hơn nữa, những tính toán này chủ yếu xuất phát từ nhu cầu của nhà quản lý, mà không xét trên nhu cầu và đánh giá của du khách cũng như những yếu tố đặc biệt của tài nguyên tự nhiên, môi trường xã hội Vì thế đặt ra yêu cầu có một phương thức linh hoạt hơn, hữu hiệu hơn trong việc quản lý sức chứa tại điểm du lịch Thay vì bắt đầu việc quản lý sức chứa bằng câu hỏi :“Bao nhiêu du khách đến
Trang 97
đây là quá nhiều?”, thì giờ đây câu hỏi đầu tiên được đưa ra sẽ là: “Điều kiện môi trường của điểm du lịch cần được duy trì ở mức độ như thế nào thì chấp nhận được?” Từ đó, bản chất vấn đề “đảm bảo sự bền vững” sẽ được giải quyết theo hướng đi từ việc đạt được những mục tiêu tổng quát rồi sau đó đi đến những yếu tố nhỏ hơn cụ thể hơn Đây chính là phương pháp tiếp cận của các mô hình lập kế hoạch quản lý sức chứa nói chung và sức chứa du lịch nói riêng Các mô hình lập kế hoạch quản lý sức chứa không dựa trên các giả thuyết khoa học mà là sự kết hợp giữa khoa học, sự tham gia của cộng đồng
và kinh nghiệm của nhà quản lý Một trong số những mô hình như thế được lựa chọn để giới thiệu trong đề tài này là LAC (viết tắt của Limits of acceptable change) – Những giới hạn của thay đổi có thể được chấp nhận, không chỉ cung cấp những câu trả lời đơn giản cho những câu hỏi phức tạp và khó khăn mà phát triển du lịch bền vững đưa ra, mà còn giải quyết một phức hợp những vấn đề nhỏ để cùng hướng tới mục tiêu chung
Hệ thống quy hoạch theo phương pháp LAC ban đầu được thiết kế để giải quyết các vấn đề quản lý du khách tại Hệ thống bảo tồn vùng hoang dã quốc gia Hoa Kỳ và là một sản phẩm của nhận thức sâu rộng rằng việc đánh giá năng lực chịu tải một cách máy móc đã thất bại trong việc đặt được những mục tiêu của mình Trong khi đó có rất nhiều lý do giải thích tại sao mô hình năng lực chịu tải lại thất bại, và lý do cơ bản nhất được nhắc tới đó là nó đã hướng các nhà quản lý theo một câu hỏi sai “Bao nhiêu là quá nhiều?” Năng lực chịu tải về bản chất là một thuật ngữ định lượng, nhưng nghiên cứu đã cho thấy rằng những vấn đề của việc sử dụng tài nguyên cho hoạt động du lịch không liên quan quá nhiều về số lượng người, mà về hành vi của họ Trong khí đó, phương pháp LAC giải quyết những câu hỏi khác nhau đáng kể: “Điều kiện tài nguyên và điều kiện xã hội nào phù hợp (hoặc có thể chấp nhận được), và làm thế nào để chúng ta đạt được những điều kiện đấy? Câu hỏi
Trang 108
này thể hiện một cách tiếp cận căn bản khác đến tư duy về các vấn đề sử dụng cho hoạt động du lịch, nhưng đã thực sự liên kết chặt chẽ với công việc chính của các nhà quản lý hoạt động du lịch – đó là bảo vệ các giá trị mà vì đó một khu vực được thành lập - hơn so với mô hình năng lực chịu tải
Nhận thấy đây là một hướng mới, hữu ích trong việc giải quyết vấn đề quản lý phát triển du lịch bền vững ở các vùng hoang dã, đề tài đã mạnh dạn tiếp cận nội hàm của mô hình LAC và bước đầu áp dụng những kiến thức đã tìm hiểu được để nghiên cứu áp dụng tại một địa điểm tại Việt Nam đó là VQG Cúc Phương Ở Việt Nam nói chung và tại VQG Cúc Phương nói riêng,
đã có nhiều công trình nghiên cứu, định hướng về phát triển du lịch sinh thái – du lịch bền vững, thể hiện sâu sắc mối quan tâm của chính phủ và các nhà khoa học tới vấn đề này Với mức độ phát triển ngày càng mạnh mẽ của hoạt động du lịch, càng cần có thêm những công cụ tối ưu để quản lý việc phát triển sao cho đạt được hiệu quả cao nhưng vẫn mang tính bền vững Và LAC được kì vọng sẽ đóng góp hữu hiệu vào công cuộc này
2 Lịch sử nghiên cứu đề tài
Vào tháng 1/1985, “Hệ thống giới hạn những thay đổi có thể chấp nhận được (LAC) dành cho việc quy hoạch các vùng hoang dã” được Cục Kiểm lâm xuất bản [19] Vào tháng 4/1985, ứng dụng đầu tiên của Phương pháp LAC – cho Khu tổ hợp Hoang dã Bob Marshall – đã được chứng minh bằng tài liệu trong 1 bản chỉnh sửa quy hoạch rừng Báo cáo và quy hoạch này là đỉnh cao của một nỗ lực, khởi nguồn từ đầu những năm 1980, để xây dựng và thực hiện một phương pháp nhằm giải quyết vấn đề năng lực chịu tải các hoạt động du lịch ở các vùng hoang dã Tiền đề của nỗ lực này bắt đầu từ những năm 1930 khi các nhà quản lý lần đầu tiên khẳng định cần thiết phải giữ cho mức độ sử dụng cho hoạt động du lịch ở dưới “năng lực chịu tải” hoặc ở
“điểm bão hòa” của một khu vực Từ năm 1985 đến nay, một số phương pháp
Trang 119
liên quan nhằm giải quyết năng lực chịu tải các hoạt động du lịch đã được phát triển – ví dụ, phương pháp “Đánh giá năng lực chịu tải”, “Quản lý tác động của du khách” , “Bảo vệ tài nguyên và trải nghiệm của du khách” Kể từ năm 1985, phương pháp LAC và các phương pháp liên quan đã có một sự ảnh hưởng được công nhận lên việc quy hoạch quản lý du lịch ở Hoa Kỳ và ngày càng tăng trên khắp thế giới Sự hiệu quả về các phương pháp này đã khiến cho có rất nhiều lời kêu gọi áp dụng các phương pháp này một cách rộng rãi cho các vấn đề quản lý tài nguyên thiên nhiên
Từ đó đến nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về mặt lý luận và thực tiễn về vấn đề này Đi đầu trong việc nghiên cứu này là hai tác giả Hoa Kỳ Stephan F McCool và George H Stankey
Sau hơn 10 năm áp dụng tại Hoa Kỳ, Stephan F McCool và cộng sự đã xuất
bản cuốn sách “Limits of Acceptable Change and Related Planning
Processes: Progress and Future Directions” [14], là một đánh giá tổng hợp
quá trình áp dụng, những ưu điểm, yếu điểm, ý nghĩa khoa học và thực tiễn, cùng phương hướng tương lai của phương pháp này
Gần đây hơn, vào năm 2007, Stephan và nhóm tác giả đã cho ra đời
cuốn sách “An Assessment of Frameworks Useful for Public Land Recreation
Planning” là một công trình tương đối hoàn chỉnh, bao gồm việc đánh giá tất
cả các phương pháp quản lý sức chứa mới nổi bật như LAC, VERP, ROS Đồng thời ghi nhận lại các áp dụng thực tiễn của các phương pháp trên tại Hoa Kỳ
Ngoài Hoa Kỳ, cũng có nhiều quốc gia đã áp dụng phương pháp LAC với nhiều cấp độ khác nhau tuy nhiên, chưa có một quốc gia nào mà LAC được nghiên cứu và áp dụng một cách hoàn chỉnh như ở Hoa Kỳ
Tại Việt Nam, đã có một số công trình nghiên cứu có nhắc tới phương pháp LAC như một khả năng áp dụng bổ sung cho quản lý du lịch sinh thái tại
Trang 1210
VQG [7,tr.120], tuy nhiên trong phạm vi tìm hiểu của tác giả luận văn, chưa
có công trình nào nghiên cứu riêng về vấn đề này
Đối với VQG Cúc Phương là một điểm đến thu hút nhiều nhà khoa học trong nhiều lĩnh vực như sinh học, địa lý, khảo cổ, du lịch, văn hóa Tuy nhiên các nghiên cứu trước đây trong lĩnh vực du lịch được thực hiện tại Vườn chủ yếu tập trung vào nghiên cứu về du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng Chưa có nghiên cứu cụ thể nào về việc quản lý sức chứa thông qua mô hình LAC tại Cúc Phương nói riêng và tại Việt Nam nói chung mà tác giả luận văn được tham khảo
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích chính của công trình nghiên cứu là bước đầu tìm hiểu và áp dụng mô hình quản lý sức LAC tại VQG Cúc Phương nhằm hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý sức chứa du lịch đây
Để đạt tới mục đích nghiên cứu trên, luận văn đã thực hiện các nhiệm
vụ nghiên cứu bao gồm: Thứ nhất, luận văn đã giới thiệu về mô hình quản lý sức chứa LAC, bao gồm các vấn đề lý luận và thực tiễn Thứ hai, luận văn tiến hành đánh giá hiện trạng hoạt động du lịch tại VQG Cúc Phương và nêu
ra những vấn đề tồn tại cần giải quyết Thứ ba, luận văn thực hiện một số khảo sát xã hội học đối tượng du khách thăm quan tại VQG Cúc Phương để đánh giá nhận thức du khách về các vấn đề tồn tại ở đây, Thứ tư, Luận văn cũng đưa ra những khuyến nghị hợp lý cho việc khai thác du lịch bền vững tại nơi đây Xa hơn nữa luận văn đưa ra đề xuất xây dựng một lộ trình áp dụng LAC trong quản lý sức chứa du lịch tại VQG Cúc Phương vào thời gian tiếp theo Theo thống kê trong nhiều năm, VQG Cúc Phương luôn là một trong những VQG thu hút lượng khách đến thăm quan đông nhất trong cả nước Kéo theo đó là những tác động của hoạt động du lịch đến môi trường tự nhiên tại vườn cũng thể hiện tương đối rõ rệt Từ đó, thông qua việc thống kê nguồn
Trang 1311
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
* Tiếng Việt
1 Lê Huy Bá, Thái Lê Nguyên (2006), Du lịch sinh thái, NXB Khoahọc
và kỹ thuật, Hà Nội
2 Nguyễn Đình Hòe, Vũ Văn Hiếu (2001), Du lịch bền vững, Nxb Đại
học Quốc Gia Hà Nội, Hà Nội
3 Nguyễn Thị Hải (2000), Xác định giá trị giải trí của VQG Cúc
Phương bằng phương pháp chi phí du hành, Kỷ yếu hội nghị khoa
học nữ lần thứ 5,tr 239-244, NXB Đại học quốc gia Hà Nội
4 Phạm Trung Lương (2002), Du lịch sinh thái – những vấn đề về lý
luận và thực tiễn phát triển ở Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội
5 Phạm Trung Lương, Đặng Duy Lợi, Vũ Tuấn Cảnh, Nguyễn Văn
Bình, Nguyễn Ngọc Khánh (2000), Tài nguyên và môi trường du lịch
Việt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội
6 Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam (2005), Luật du lịch, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội
7 Nguyễn Thị Sơn (2001), Cở khoa học cho việc định hướng phát triển
du lịch sinh thái ở VQG Cúc Phương, luận án Tiến sĩ, Đại học sư
phạm Hà Nội
8 Trần Đức Thanh (2005), Nhập môn khoa học du lịch, Nxb ĐHQG Hà
Nôi, Hà Nội
9 Trần Đức Thanh (2006), Địa lý du lịch, Tài liệu lưu hành nội bộ, Đại
học Khoa học xã hội và Nhân văn, Hà Nội
10 Trung tâm du lịch sinh thái và giáo dục môi trường VQG Cúc
Phương (2014), Báo cáo kết quả hoạt động du lịch từ năm 2008 đến
tháng 8 năm 2014
11 Nguyễn Minh Tuệ, Vũ Tuấn Cảnh, Lê Thông, Phạm Xuân Hậu,
