Bản sắc dân tộc trong thơ nguyễn duy và đồng đức bốn

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng đề tài Bản sắc dân tộc trong thơ Nguyễn Duy và Đồng Đức Bốn là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi.. Chương 1: VỀ KHÁI NIỆM BẢN SẮC DÂN TỘC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

CHU THỊ HỒNG VÂN

BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG THƠ NGUYỄN DUY

VÀ ĐỒNG ĐỨC BỐN

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

CHU THỊ HỒNG VÂN

BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG THƠ NGUYỄN DUY

VÀ ĐỒNG ĐỨC BỐN

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Mai Hương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng đề tài Bản sắc dân tộc trong thơ Nguyễn Duy và

Đồng Đức Bốn là công trình nghiên cứu độc lập của cá nhân tôi Tất cả các số

liệu, kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực Mọi tài liệu tham khảo, trích dẫn khoa học đều có nội dung chính xác Các kết luận khoa học chưa công bố ở bất kì công trình nghiên cứu nào khác

Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2014

Học viên

Chu Thị Hồng Vân

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, trước tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới PGS TS Mai Hương, người đã tận tình hướng dẫn, giúp

đỡ tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp này

Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong Ban giám hiệu, phòng Đào tạo sau đại học, các quý thầy cô đã tận tình chỉ bảo và dạy dỗ, truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới gia đình, người thân,

khó khăn để hoàn thành khóa học của mình

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2014

Chu Thị Hồng Vân

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 5

1 Lí do lựa chọn đề tài 5

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 7

3 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined

6 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined

PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined

Chương 1: VỀ KHÁI NIỆM BẢN SẮC DÂN TỘC VÀ HÀNH TRÌNH

SÁNG TẠO CỦA NGUYỄN DUY, ĐỒNG ĐỨC BỐNError! Bookmark not defined

1.1 Về khái niệm bản sắc dân tộc Error! Bookmark not defined

1.2 Hành trình thơ Nguyễn Duy, Đồng Đức BốnError! Bookmark not defined

1.2.1 Thơ Nguyễn Duy Error! Bookmark not defined

1.2.2 Thơ Đồng Đức Bốn Error! Bookmark not defined

Chương 2: BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG THƠ NGUYỄN DUY, ĐỒNG

ĐỨC BỐN NHÌN TỪ GÓC ĐỘ NỘI DUNG CẢM HỨNGError! Bookmark not defined

2.1 Quê hương, đất nước Error! Bookmark not defined

2.1.1 Quê hương, đất nước trong thơ ca Việt NamError! Bookmark not defined

2.1.2 Quê hương đất nước trong thơ Nguyễn Duy, Đồng Đức BốnError! Bookmark not defined

2.2 Bản sắc của con người 62

2.2.1 Về những người thân trong gia đìnhError! Bookmark not defined

2.2.2 Về những chàng trai nơi thôn dã Error! Bookmark not defined

2.2.3 Về những cô gái quê, cô thôn nữ Error! Bookmark not defined

Chương 3: BẢN SẮC DÂN TỘC TRONG THƠ NGUYỄN DUY, ĐỒNG

ĐỨC BỐN NHÌN TỪ GÓC ĐỘ NGHỆ THUẬT THỂ HIỆNError! Bookmark not defined 3.1 Vận dụng sáng tạo thể thơ lục bát truyền thốngError! Bookmark not defined

3.2 Khai thác và vận dụng hình ảnh của thơ truyền thốngError! Bookmark not defined 3.3 Ngôn ngữ, giọng điệu Error! Bookmark not defined

3.3.1 Ngôn ngữ thơ Nguyễn Duy, Đồng Đức BốnError! Bookmark not defined

3.3.2 Giọng điệu thơ Nguyễn Duy, Đồng Đức BốnError! Bookmark not defined

PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do lựa chọn đề tài

1.1 Công cuộc đổi mới được khởi xướng vào năm 1986 là một sự kiện

trọng đại tạo nên những chuyển đổi cơ bản trong đời sống xã hội Việt Nam Trong không khí đổi mới, dân chủ, văn nghệ đã được “cởi trói”, văn nghệ sĩ

có thể “nói thẳng”, “nói thật” về nhiều vấn đề của đời sống xã hội và con người Theo đó, cá tính sáng tạo của người nghệ sĩ cũng được giải phóng triệt

để hơn Cuộc gặp gỡ giữa Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh và giới văn nghệ sĩ

cả nước vào tháng 10 năm 1987 đã tác động rất lớn đến tinh thần của những người cầm bút, nhất là ý thức tự “cởi trói” trong lĩnh vực sáng tạo Điều đó dẫn tới sự thay đổi sâu sắc về tư duy nghệ thuật giai đoạn này Từ chỗ là những nghệ sĩ ngợi ca đất nước và nhân dân bằng cái nhìn sử thi và cảm hứng lãng mạn, giờ đây các nhà thơ chuyển từ “bè cao” sang “giọng trầm” Cái nhìn sử thi dần phai nhạt thay vào đó là cái nhìn mang đậm chất đời tư thế sự Đây là yếu tố hết sức quan trọng khiến cho nghệ thuật giai đoạn này thể hiện tinh thần dân chủ hóa sâu sắc Cảm hứng nhân bản và sự thức tỉnh ý thức cá nhân đã trở thành nền tảng và cảm hứng chủ đạo của văn học và thơ ca sau

1975 Nhà thơ không còn bị vướng bận với những kiểu hiện thực chủ yếu và hiện thực thứ yếu, không bị bó buộc trong những khung tư tưởng định sẵn mà

cố gắng thể hiện tính đa chiều của hiện thực đời sống và con người

1.2 Tư duy thơ thay đổi, quan niệm thơ thay đổi kéo theo một hệ quả

tất yếu là sự đổi mới toàn diện và sâu sắc của thơ Theo đó, những khuynh hướng mới trong thơ cũng như sự đa dạng trong phong cách sáng tạo của các nhà thơ được phát triển Khảo sát qua thơ Việt Nam sau 1975, chúng tôi nhận thấy, thơ có những khuynh hướng tìm tòi, đổi mới phương thức thể hiện đa dạng Trong đó có thể thấy, khuynh hướng trở về tiếp thu, sáng tạo truyền thống, hiện đại hóa trên cơ sở tiếp

thu truyền thống là một trong những khuynh hướng tìm tòi khá đậm, khá thành công của thơ đương đại

1.3 Nguyễn Duy và Đồng Đức Bốn là những cây bút tiêu biểu của

thơ Việt Nam hiện đại Xuất hiện và trưởng thành trong phong trào thơ chống Mỹ, Nguyễn Duy đã sớm tạo được phong cách riêng độc đáo và ngày càng thu hút được sự mến mộ của công chúng Đến với thơ muộn hơn

và đời thơ cũng ngắn ngủi, nhưng với “giọng” riêng không lẫn, thơ Đồng Đức Bốn cũng đã tạo được dấu ấn riêng trong thơ Việt đương đại Mỗi người một vẻ nhưng một trong những điểm gặp gỡ và góp phần không nhỏ tạo nên nét riêng, thành công riêng cho cả hai cây bút là sự tiếp thu sáng tạo, hiệu quả thơ truyền thống - đổi mới trên cơ sở tiếp thu truyền thống thơ dân tộc Có thể nói các nhà thơ Nguyễn Duy, Đồng Đức Bốn cùng nhiều cây bút khác đã khẳng định một trong những hướng tìm tòi đổi mới giàu hiệu quả của thơ đương đại Việt Nam

1.4 Tuy nhiên, qua khảo sát của chúng tôi, cho đến nay vẫn chưa có

công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, thấu đáo về vấn đề bản sắc dân tộc trong thơ đương đại nói chung và hai cây bút Nguyễn Duy, Đồng Đức Bốn nói riêng Các công trình, bài viết mới chỉ dừng lại ở một vài khía cạnh riêng biệt ở một tác giả hay cụm tác phẩm Từ những lí do đó, người viết đã

lựa chọn nghiên cứu đề tài: Bản sắc dân tộc trong thơ Nguyễn Duy và Đồng

Đức Bốn Từ đó, nhằm khẳng định một trong những nét độc đáo trong phong

cách sáng tạo và đóng góp của hai cây bút Nguyễn Duy, Đồng Đức Bốn góp phần tạo nên diện mạo mới của thơ Việt Nam đương đại Ở một phạm vi nhất định, luận văn cũng góp phần vào việc tổng kết, đánh giá tiến trình vận động, đổi mới của thơ đương đại Việt Nam

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Lịch sử nghiên cứu chung về bản sắc dân tộc trong thơ Việt Nam hiện đại

Qua tìm hiểu nghiên cứu, có thể thấy vấn đề bản sắc dân tộc không chỉ đến nay mới được đem ra bàn bạc, mà ở mỗi thời đại khác nhau, quá trình này diễn ra với mức độ và quy mô khác nhau Chúng tôi xin được điểm qua một

số công trình, bài viết tiêu biểu để thấy được tính hệ thống trong vấn đề mình đang nghiên cứu

Tác giả Nguyễn Hữu Quýnh với bài Hai xu hướng thơ hiện nay đã chỉ

ra sự khác biệt giữa cái mới của những thế hệ cầm bút trên thi đàn Việt Nam sau 1946 Tác giả bày tỏ thái độ trước những yêu cầu cách tân thơ hiện nay là:

Để có một nền thơ thuần hậu, nhân văn, trong sáng và đa dạng cần đối xử công bằng với mọi nhà thơ Đừng vì nhân danh đổi mới, hiện đại hay truyền thống mà bên trọng bên khinh Hãy để cho các khuynh hướng thơ được bình đẳng tồn tại với nhau, đừng dạy dỗ, đừng áp đặt, đừng khắt khe và cũng đừng

ôm ấp chiều chuộng thái quá ai cả Tự thơ nói lên tất cả Tự bạn đọc bầu chọn nhà thơ của họ Tự cuộc sống lâu dài định danh cho thơ Tóm lại cứ để cho thơ phát triển tự nhiên vì nó là thơ Tuy nhiên, tác giả chỉ dừng lại nhìn nhận một cách khái quát về xu hướng thơ hiện nay mà không đi vào nghiên cứu một tác giả, tác phẩm cụ thể nào

Phạm Vĩnh trong bài Tính dân tộc trong thơ Việt Nam: vĩnh cửu và

luôn luôn biến đổi đã nghiên cứu tính dân tộc trong thơ Việt Nam trong suốt

chiều dài phát triển lịch sử thơ ca, để khẳng định: Người sáng tạo càng sâu sắc, độc đáo bao nhiêu thì càng đạt tính dân tộc, tính nhân loại ở độ cao bấy nhiêu Đồng thời tác giả khẳng định, tính dân tộc phải có xu thế mở, tức là nói đến tính dân tộc không có nghĩa là nói đến một giá trị bất biến, khuôn khổ và cứng nhắc mà phải luôn kế thừa và sáng tạo tiếp

Tác giả Trần Sáng với bài Thử tìm hiểu tính dân tộc trong thơ hôm nay

đã ngợi ca cái mượt mà đằm thắm, cái chia sẻ, thấu hiểu mà thơ dân tộc đã có được Những gì mang tính dân tộc trong thơ hôm nay “Đó là những lời từ trái tim, là chủ nghĩa nhân đạo cao cả của người Việt cũng là cái đích hướng đến của nhân loại Những vần thơ đó đã chinh phục trái tim nhân loại trong khi nhà thơ vẫn đứng vững hai chân trên mảnh đất dân tộc mình”

Ngoài những bài nghiên cứu trên, chúng tôi thấy đã có những bài nghiên cứu chung về thơ của các tác giả Trần Đình Sử, Mã Giang Lân, Lý Hoài Thu, Nguyễn Văn Long, Mai Hương, Bích Thu trong đó ít nhiều đã đề cập đến yếu tố dân gian, chất dân gian trong thơ đương đại Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu này mới chỉ tập trung vào vấn đề chung của thơ đương đại, chưa có điều kiện đi sâu vào bản sắc dân tộc trong thơ đương đại, đặc biệt của hai cây bút Nguyễn Duy và Đồng Đức Bốn

2.2 Lịch sử nghiên cứu về bản sắc dân tộc trong thơ của Nguyễn Duy và Đồng Đức Bốn

2.2.1 Các công trình nghiên cứu về thơ Nguyễn Duy

Nguyễn Duy xuất hiện trên thi đàn và mang đến một tiếng nói riêng đầy bản sắc, thu hút sự chú ý của nhiều độc giả Đã có khá nhiều bài viết đánh giá, thẩm bình về thơ ông Mỗi công trình nhìn nhận thơ Nguyễn Duy

từ một phương diện khác nhau, một khía cạnh nào đó trong đời thơ của ông Để thấy rõ hơn quá trình thẩm bình đánh giá đó, luận văn chủ yếu đi vào khảo sát các công trình nghiên cứu liên quan tới bản sắc dân tộc trong thơ Nguyễn Duy

Ngay từ những sáng tác đầu tay, nhất là sau giải thưởng cuộc thi thơ

của tuần báo Văn nghệ 1973, Nguyễn Duy đã nhanh chóng thu hút được sự

mến mộ của đông đảo công chúng và gây được sự chú ý của các nhà nghiên

Nguyễn Duy thấy anh thường hay cảm xúc với những chuyện lớn, chuyện nhỏ quanh mình Cái điều ở người khác có thể chỉ là chuyện thoảng qua thì ở anh

nó lắng sâu và dường như dừng lại” Những nhận xét của Hoài Thanh đã

giúp chúng ta thấy được điểm riêng trong sáng tác của Nguyễn Duy Bằng cảm nhận tinh tế, sắc sảo, ông đã nhận ra vị quê mùa đằm thắm, chân chất trong thơ Nguyễn Duy, “quen thuộc mà không nhàm”, là “khúc dân ca” vùng

“đồng bằng miền Bắc đã cùng anh đi vào giữa đỉnh Trường Sơn” Chất thơ đó

“nhẹ nhàng hiền hậu”, “rất Việt Nam mà chúng ta vẫn giữ nguyên trong thử lửa” Bài viết đã đề cập đến tư duy thơ của Nguyễn Duy, đó là sự kết hợp của cảm xúc, tình thơ với ý thơ và sự suy ngẫm

Nhà phê bình Hà Minh Đức trong bài Về một số cây bút trẻ gần đây

trong quân đội [20] đã viết về triết lí dân gian trong thơ Nguyễn Duy: “Thơ

Nguyễn Duy mang nhiều màu sắc dân gian Cách suy nghĩ và cảm xúc trên trực tiếp hay gián tiếp đều nằm trong mạch suy nghĩ quen thuộc của dân gian

và tự nhiên là anh phải tìm đến một lối phô diễn, một giọng điệu thơ thích hợp”, “anh chú ý nhiều đến thể lục bát, đến sự mềm mại, nhịp nhàng của các làn điệu dân ca” Cũng bàn về thơ lục bát, Lê Quang Trang nhận ra đây là thế mạnh của Nguyễn Duy “anh vốn là người sở trường về sử dụng thơ lục bát – một thể thơ có phần tĩnh và biến hóa không nhiều” [49]

Năm 1984, khi tập thơ Ánh trăng đoạt giải thưởng của Hội nhà văn

Việt Nam (công bố 1986), Nguyễn Duy được người đọc biết đến nhiều qua hàng loạt bài viết của các tác giả: Từ Sơn, Tế Hanh, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Hữu Sơn, Ngô Vĩnh Bình, Lê Giang, Lê Quang Hưng, Nguyễn Quang Sáng… Những cây bút này đã có nhiều phát hiện mới mẻ, xác đáng về thơ Nguyễn Duy trong đó có đề cập tính dân gian ẩn chứa trong thơ Nguyễn Duy Nhà thơ Tế Hanh với tâm hồn nhạy cảm luôn gắn bó với quê hương đã cảm nhận sâu sắc về hồn quê, tình quê trong thơ Nguyễn Duy: “Một điểm đáng

chú ý nữa là thơ Nguyễn Duy nói về ruộng đồng dù đó là Thanh Hóa quê anh hay Cà Mau quê bạn, có cái gì đó rất tha thiết” [24]

Lê Quang Hưng với bài Thơ Nguyễn Duy và Ánh trăng [25] đăng trên

Tạp chí văn học số 3 năm 1986 có nhận định: “Những bài thơ trong Ánh trăng

thật đậm đà tính ca dao, nhiều đoạn thơ nhuần nhụy ngọt ngào khiến cho người ta khó phân biệt được đâu là ca dao đâu là thơ…” Ông cũng đã tìm ra

cái đặc sắc riêng của tập thơ Ánh trăng trong đó chúng ta thấy cái bóng dáng

của tính triết lí qua sự chiêm nghiệm suy tư của Nguyễn Duy về cuộc sống:

“Với Cát trắng, người đọc thích một tâm hồn cảm nhận được ý nghĩa và bề

sâu của cuộc sống từ sự vật, sự việc có vẻ bình thường Giờ đây, Nguyễn Duy vẫn nhạy cảm, giàu suy tư như thế và từng trải sâu sắc hơn Ý nghĩa phổ quát,

sự suy nghĩ trong thơ Nguyễn Duy thường có điểm tựa từ một âm thanh, một

sự vật đậm tính dân tộc”

Viết về giọng điệu thơ của Nguyễn Duy, Lại Nguyên Ân trong bài Tìm

giọng mới thích hợp với người của thời đại mình [2] đã làm rõ giọng điệu trữ

tình trong tập thơ Ánh trăng, tác giả đã nêu bật được thành công của Nguyễn

Duy khi “dệt nên những giai điệu trữ tình” Bên cạnh đó, Lại Nguyên Ân khẳng định trong thơ lục bát của Nguyễn Duy: “Có cái gì đó bên trong như cãi lại vẻ êm nhẹ nuột nà của câu hát ru truyền thống” Chính nhà thơ khi sáng tác đã “tạo nên cái tiếng cười khúc khích, giọng bông lơn bỡn cợt ngay giữa dòng trữ tình như là để phá bớt cái vẻ rưng rưng thống thiết cứ dâng trào…” Chính giọng điệu trữ tình là yếu tố chủ đạo tạo nên bản sắc dân tộc độc đáo trong thơ Nguyễn Duy, đặc biệt từ sau năm 1975

Năm 1987, Nguyễn Quang Sáng trong bài viết Đi tìm tiềm lực trong

thơ Nguyễn Duy [45] cũng đã nhận định: “Nguyễn Duy vốn có ưu thế và trội

hẳn lên trong thể thơ lục bát, loại thơ ngỡ như là dễ làm, ai cũng làm được,

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Dương Tú Anh (2002), Phong cách thơ Nguyễn Duy, Luận văn Thạc sĩ ĐH

KHXH và NV, Hà Nội

2 Lại Nguyên Ân (1986), Tìm giọng mới thích hợp với người thời mình, Báo

Văn nghệ, số 15, tr 11

3 Nguyễn Duy Bắc (1998), Bản sắc dân tộc trong thơ ca Việt Nam hiện đại

(1945-1975), Nxb văn hóa dân tộc, Hà Nội

4 Nguyễn Thị Bông (1998), Điểm gặp nhau thú vị của Tú Xương và Nguyễn

Duy, Nxb Thành phố HCM

5 Đồng Đức Bốn (1992), Con ngựa trắng và rừng quả đắng, Nxb Văn học,

Hà Nội

6 Đồng Đức Bốn (1993), Chăn trâu đốt lửa, Nxb Lao động, Hà Nội

7 Đồng Đức Bốn (2000), Trở về với mẹ ta thôi, Nxb Văn học, Hà Nội

8 Đồng Đức Bốn (2000), Cuối cùng vẫn còn dòng sông, Nxb Hội nhà văn,

Hà Nội

9 Đồng Đức Bốn (2002), Chuông chùa kêu trong mưa, Nxb Hội nhà văn,

Hà Nội

10 Đồng Đức Bốn (2006), Chim mỏ vàng và hoa cỏ độc, Nxb Hội nhà văn,

Hà Nội

11 Bùi Thị Minh Châu (2013), Tính triết lí trong thơ Nguyễn Duy, Luận văn

Thạc sĩ ĐH KHXH & NV, Hà Nội

12 Nguyễn Duy (1973), Cát trắng, Nxb Quân đội nhân dân

13 Nguyễn Duy (1884), Ánh trăng, Nxb Tác phẩm mới

14 Nguyễn Duy (1987), Mẹ và em, Nxb Thanh Hóa

15 Nguyễn Duy (1989), Đường xa, Nxb Trẻ

16 Nguyễn Duy (1994), Sáu và Tám, Nxb Văn học, Hà Nội

17 Nguyễn Duy (1994), Về, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội