VAI TRÒ của KHOA học kỹ THUẬT TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN KINH tế NHẬT bản từ năm 1945 đến 1973

Bài học từ những bước đi của nền kinh tế Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ hai, những thành công cũng như thất bại của mô hình kinh tế và đặc biệt là những ứng dụng về khoa học- kỹ t

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Mã số :60 22 0311 NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS.TS Đặng Xuân Kháng

Hà nội – 2014

LỜI CẢM ƠN

Em xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới PGS.TS Đặng Xuân Kháng

người đã hướng dẫn tận tình, giúp đỡ em hoàn thành luận văn này

Em xin bày tỏ lời cảm ơn tới các thầy cô trong trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội, đặc biệt là các thầy cô trong khoa Lịch sử đã giảng dạy em trong suốt thời gian qua

Với điều kiện hạn chế về kiến thức của bản thân, nên luận văn khó tránh khỏi những thiếu sót, kính mong sự chỉ bảo của thầy cô cũng như các bạn học viên trong khoa

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, Ngày 25 tháng 12 năm 2014

Học viên

Lương Thị Tú

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đặng Xuân Kháng, tôi xin cam đoan đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, Ngày 25 thán 12 năm 2014

Học viên

Lương Thị Tú

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Tình hình nghiên cứu 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của luận văn 5

7 Kết cấu của luận văn 5

CHƯƠNG 1 : NƯỚC NHẬT SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI 7

1 1 Chính trị 8 1.2 Kinh tế .Error! Bookmark not defined.

1 3 Xã hội Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 : SỰ PHÁT TRIỂN CỦA KHOA HỌC - KỸ THUẬT Ở NHẬT BẢN TỪ NĂM 1945 ĐẾN 1973 Error! Bookmark not defined 2.1 Cuộc cách mạng khoa học-kỹ thuật hiện đại và vai trò của nó đối với sự phát triển kinh tế Error! Bookmark not defined

2.1.1 Một số khái niệm về cách mạng khoa học - kỹ thuật Error! Bookmark not

defined

2.1.2 Vai trò của Cách mạng khoa học - kỹ thuật đối với sự phát triển kinh tế Error! Bookmark not defined.

2.2 Chính sách phát triển khoa học- kỹ thuật của Nhật Bản từ năm 1945 đến

1973 Error! Bookmark not defined

2.2.1 Chính sách mua lại các phát minh sáng chế khoa học- kỹ thuật phương Tây Error! Bookmark not defined 2.2.2 Chính sách đầu tư cho nghiên cứu khoa học- kỹ thuật Error! Bookmark

not defined

2.2.3 Chính sách đầu tư cho giáo dục đào tạo Error! Bookmark not defined.

2.2.4 Phát triển đội ngũ các nhà nghiên cứu khoa học Error! Bookmark not

defined

2.3 Những thành tựu về khoa học- kỹ thuật Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ hai Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 TÁC ĐỘNG CỦA KHOA HỌC- KỸ THUẬT ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NHẬT BẢN TỪ NĂM 1945 ĐẾN 1973 Error! Bookmark

3.3 Những bài học kinh nghiệm cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa

ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

3.3.1 Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là yêu cầu tất yếu trong sự nghiệp phát triển của đất nước Error! Bookmark not defined 3.3.2 Những bài học kinh nghiệm cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 12 PHỤ LỤC 91

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Từ khoảng giữa thế kỷ XX nhân loại đang trải qua cuộc cách mạng

khoa học- kỹ thuật hiện đại (từ cuối những năm 70 của thế kỷ XX gọi là cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và công nghệ) với quy mô to lớn, nội dung sâu

sắc và toàn diện trên tất cả các lĩnh vực Những thành tựu và ứng dụng của khoa học-công nghệ đã đưa tới những bước tiến nhảy vọt thật là vĩ đại, làm thay đổi cơ bản các nhân tố của sản xuất, đưa tới sự phát triển mạnh mẽ cho nhiều quốc gia trên thế giới Trong đó, tiêu biểu phải kể đến là Nhật Bản

Nhật Bản bước ra khỏi cuộc chiến tranh thế giới thứ hai với tư cách là một nước bại trận, bị quân đội Đồng minh chiếm đóng, đất nước rơi vào tình trạng tan hoang, đổ nát, người dân khủng hoảng niềm tin Nhưng, chỉ sau hơn

20 năm, một khoảng thời gian ngắn ngủi so với lịch sử, Nhật Bản đã vươn

mình kinh dị từ đống tro tàn sau chiến tranh thành một siêu cường kinh tế thế giới

Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế Nhật Bản trong các thập kỷ 50,

60 và đầu 70 của thế kỷ XX là một hiện tượng của thời đại, khiến cho cả thế giới phải ngạc nhiên, khâm phục và ngưỡng mộ Sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế Nhật Bản từ sau năm 1945 đến 1973 là đề tài hấp dẫn thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà khoa học Họ lý giải nguyên nhân nào dẫn

đến sự phát triển thần kỳ ở một đất nước nghèo tài nguyên và đầy thiên tai

như vậy

Đi tìm nguyên nhân cho sự phát triển đó, các nhà khoa học từ các chuyên ngành khác nhau đã đưa ra những lời giải đáp khác nhau Phần lớn các công trình nghiên cứu đều cho rằng nguyên nhân khiến Nhật Bản trở thành một siêu cường kinh tế có nhiều nguyên nhân, trong đó không thể không nhắc đến vai trò của nhân tố khoa học - kỹ thuật

Hơn nữa, tuy hiện nay nền kinh tế Nhật Bản không còn phát triển thần

kỳ như những năm 1960, 1970 nữa, nhưng nước Nhật vẫn là một cường quốc kinh tế thế giới và dẫn đầu thế giới trong nhiều lĩnh vực công nghệ cao Ở

2

châu Á, Nhật Bản từng bước khẳng định vai trò tiên phong của mình Nhật Bản trở thành một đối tác kinh tế lý tưởng và là tấm gương cho các quốc gia đang trên con đường tìm kiếm sự thành công như Việt Nam học tập Vì vậy,

mô hình phát triển kinh tế của Nhật Bản vẫn cần được nghiên cứu và khám phá Bài học từ những bước đi của nền kinh tế Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ hai, những thành công cũng như thất bại của mô hình kinh tế và đặc biệt là những ứng dụng về khoa học- kỹ thuật của Nhật Bản vẫn là một điều cần phải tìm hiểu sâu kỹ để phục vụ cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước ta hiện nay

Với ý nghĩa lý luận và thực tiễn trên, tác giả đã chọn vấn đề “Vai trò của khoa học kỹ thuật trong việc phát triển kinh tế Nhật Bản từ năm

1945 đến 1973” làm đề tài luận văn thạc sĩ

2 Tình hình nghiên cứu

Cho đến nay, đã có nhiều tài liệu của các học giả trong và ngoài nước

đề cập đến vai trò của khoa học-kỹ thuật trong việc phát triển nền kinh tế Nhật Bản ở những góc cạnh, mức độ khác nhau:

- Takafusa Nakamura, Phát triển kinh tế nước Nhật hiện đại, Bộ

ngoại giao Nhật Bản 1985 Cuốn sách giới thiệu về kinh tế Nhật Bản từ năm

1868 cho đến năm 1973, đặc biệt tác giả đi sâu vào tìm hiểu kỷ nguyên tăng trưởng nhanh trong giai đoạn 1951-1973 và lý giải những nguyên nhân đưa

tới sự phát triển thần kỳ giai đoạn này, trong đó có cả nhân tố khoa học-kỹ

thuật

- Lê Văn Sang, Kinh tế Nhật Bản giai đoạn “thần kỳ, Viện kinh tế thế

giới, Hà Nội 1988 Nội dung bài viết đánh giá sự phát triển của nền kinh tế Nhật Bản trong giai đoạn từ năm 1951 đến 1973 và nhân tố khoa học- kỹ thuật được tác giả lý giải là một nguyên nhân quan trọng đưa tới sự phát triển của nền kinh tế Nhật Bản

- Đào Huy Ngọc, Vài suy ngẫm về sự “thần kỳ” Nhật Bản, Nhà xuất

bản Sự thật, Hà Nội 1991 Cuốn sách đã giới thiệu một số nét về những chủ

3

trương lớn trong phát triển kinh tế của thời Thiên hoàng Minh-Trị và khái quát những giai đoạn phát triển của nền kinh tế Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ hai đến nay Phần lớn của cuốn sách được dành cho việc nghiên cứu một số nhân tố về xã hội, con người, về khoa học- kỹ thuật, dẫn tới sự phát triển kinh tế “thần kỳ” của Nhật Bản

-Yutaka Kosai, Kỷ nguyên tăng trưởng nhanh , Viện kinh tế thế giới,

Hà Nội 1991 Cuốn sách này điểm lại lịch sử nền kinh tế Nhật Bản đương đại,

từ năm 1945 tới đầu những năm 1980 Khi phân tích sự phát triển kinh tế nước Nhật tác giả cũng đã đề cập đến cuộc cách mạng công nghệ và tác động của nó

- Shigeru Nakayama, Khoa học, kỹ thuật và xã hội nước Nhật thời hậu

chiến, Viện nghiên cứu Chủ nghĩa Mác Lênin và Tư tưởng Hồ Chí Minh

1993 Cuốn sách chủ yếu giới thiệu về những cơ chế mà Nhật Bản đã khuyến khích sự phát triển của khoa học- kỹ thuật và những tác động của nó đến xã hội Nhật từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến nay

- Juro Teranishi và Yutaka Kosai, Kinh nghiệm cải cách kinh tế của

Nhật Bản, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội 1995 Nội dung bài viết đã

đưa ra một cách nhìn mới về quá trình cải cách và ổn định kinh tế ở Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ hai Các tác giả cũng đã dành một phần cuốn sách

để mô tả quá trình nhập khẩu công nghệ và công nghệ được xem là một trong những nhân tố quan trọng nhất đối với sự tăng trưởng kinh tế nhanh của Nhật Bản

- Kenichi Ohno, Phát triển kinh tế Nhật Bản, Diễn đàn phát triển Việt

Nam, Hà Nội 2007 Với cuốn sách này người đọc sẽ được đi một chuyến hành trình phân tích về những thay đổi của nền kinh tế Nhật Bản Nội dung cuốn sách giới thiệu cho độc giả những nghiên cứu mới nhất về lịch sử Nhật Bản trên con đường đi lên từ một nước đang phát triển thành một siêu cường kinh

tế có nhiều nhân tố, trong đó có cả nhân tố về sự phát triển của khoa học công nghệ

- Nguyễn Tiến Lực, Nhật Bản những bài học từ lịch sử, Nhà xuất bản

Thông tin và truyền thông, Hà Nội 2013 Toàn bộ cuốn sách đã cung cấp cho

4

người đọc những kiến thức về lịch sử Nhật Bản, những việc người Nhật đã làm cho đất nước họ, một số bài học cho Việt Nam và đặc biệt tác giả đã đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu để đưa ra các kiến giải riêng của mình, góp phần

giải mã hiện tượng phát triển thần kỳ của nền kinh tế Nhật Bản sau chiến

tranh thế giới thứ hai Trong đó, yếu tố tiến bộ của khoa học-kỹ thuật trở thành một nhân tố quan trọng dẫn đến sự phát triển thần kỳ của nền kinh tế Nhật Bản…

Nhìn chung, do yêu cầu, mục đích của mỗi cuốn sách khác nhau, đề cập đến các lĩnh vực khác nhau, nên vấn đề về vai trò của khoa học- kỹ thuật trong việc phát triển kinh tế Nhật Bản từ 1945 đến 1973 chỉ là một nội dung mang tính chất kết cấu của hệ thống cuốn sách Do vậy, tác giả luận văn muốn tổng hợp và cập nhật các tài liệu có liên quan để nghiên cứu đề tài đầy đủ hơn

là một điều rất cần thiết Từ đó, rút ra những bài học kinh nghiệm cho quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nước ta hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu:

Tìm hiểu sự phát triển của khoa học- kỹ thuật ở Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ hai và vai trò của nó trong sự phát triển kinh tế Nhật Bản từ năm1945 đến 1973 Từ đó, rút ra bài học kinh nghiệm cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam

- Nhiệm vụ nghiên cứu:

Đề tài tập trung làm rõ những nội dung chủ yếu sau:

+ Trình bày một số nét khái quát về đất nước Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ hai

+ Phân tích và đánh giá sự phát triển của khoa học- kỹ thuật ở Nhật Bản sau chiến tranh thế giới thứ hai

+ Góp phần làm rõ vai trò của khoa học- kỹ thuật trong sự phát triển kinh tế Nhật Bản từ 1945 đến 1973

5

+ Trên cơ sở đã nghiên cứu rút ra những nhận xét, thấy được những thành công cũng như thất bại trong việc ứng dụng khoa học-kỹ thuật ở Nhật Bản ở thời kỳ này và đưa ra một số bài học kinh nghiệm quý giá cho sự phát triển nền kinh tế ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đề tài tập trung nghiên cứu về vai trò của khoa

học kỹ thuật trong việc phát triển kinh tế Nhật Bản từ năm 1945 đến 1973

- Phạm vi nghiên cứu: Trong phạm vi luận văn thạc sĩ tác giả chỉ tập

trung nghiên cứu, tìm hiểu về vai trò của khoa học kỹ thuật đối với việc phát triển kinh tế Nhật Bản, trong khoảng thời gian từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 1973

5 Phương pháp nghiên cứu

- Luận văn sử dụng phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic, trong

đó phương pháp lịch sử là chủ yếu

- Ngoài ra luận văn còn sử dụng phương pháp thống kê, tổng hợp, đối chiếu, so sánh… các số liệu, các sự kiện và nội dung lịch sử

6 Đóng góp của luận văn

Trên cơ sở kế thừa những thành quả của các nhà khoa học đi trước và khai thác thêm một số tư liệu, luận văn làm rõ hơn về vai trò của khoa học kỹ thuật trong việc phát triển kinh tế Nhật Bản từ năm 1945 đến 1973 Từ đó, rút

ra những bài học kinh nghiệm cho sự phát triển nền kinh tế ở Việt Nam hiện nay

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể làm tài liệu tham khảo, phục vụ công tác giảng dạy, học tập bộ môn lịch sử thế giới

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục luận văn gồm 3 chương:

6

Chương 1: Nước Nhật sau chiến tranh thế giới thứ hai

Chương 2: Sự phát triển của khoa học- kỹ thuật ở Nhật Bản từ năm

1945 đến 1973

Chương 3: Tác động của khoa học- kỹ thuật đến sự phát triển kinh tế Nhật Bản từ năm 1945 đến 1973

7

CHƯƠNG 1 NƯỚC NHẬT SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI

Nhật Bản nằm ở phía Đông của Châu Á, là một dãy đảo nằm giữa biển Bắc Thái Bình Dương và biển Nhật Bản Nhật Bản là một quốc gia hải đảo hình vòng cung, dài khoảng 3000 km Về phía bắc, quần đảo Nhật Bản tiếp giáp với nước Nga qua biển Nhật Bản và biển Okhotsk, phía nam cách Đông Nam Á và lục địa châu Đại Dương qua Thái Bình Dương, phía tây tiếp giáp với Đài Loan, Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên qua biển Nhật Bản và biển Đông Trung Hoa, phía đông đối diện với lục địa châu Mỹ qua Thái Bình Dương

Quần đảo Nhật Bản có “tổng diện tích gần 37,79 vạn km2 gồm 4 đảo lớn lần lượt là Honshu, Hockkaido, Kyushu, Shikoku và hơn 3000 đảo lớn nhỏ” [10, tr.11]

Nhật Bản là một bộ phận của vành đai núi Thái Bình Dương chạy theo hướng tây bắc - đông nam, từ miền tây châu Mỹ, qua Alaska, Nhật Bản xuống Đông Nam Á Nhật Bản có địa hình phức tạp: đường bờ biển dài, khúc khuỷu, nhiều vũng, vịnh nhỏ; hơn 70% diện tích là núi với hơn 500 đỉnh cao hơn

2000 mét; sông ngắn, chảy xiết; hồ nhỏ, sâu, nước trong; đồng bằng phù sa và đồng bằng ven biển đều hẹp, chiếm khoảng 15% diện tích đất nước

Phần lớn khí hậu Nhật Bản nằm trong vùng khí hậu ôn hòa và ở cực đông bắc của khu vực khí hậu gió mùa chạy từ Nhật Bản qua bán đảo Triều Tiên, Trung Quốc, Đông Nam Á tới Ấn Độ Địa hình và khí hậu trên đã tạo cho nước Nhật một hệ sinh thái đa dạng với các loài động, thực vật á nhiệt đới, ôn đới và á hàn đới

Tuy nhiên, tài nguyên khoáng sản của nước Nhật lại nghèo nàn Các

mỏ than ở Hokkaido, Honshu và Kyushu chất lượng thấp và trữ lượng ít Dầu

từ phía nam lên và hải lưu lạnh từ phái bắc xuống cũng như khí hậu gió mùa

đã khiến Nhật Bản từ xa xưa thành nơi gặp gỡ các luồng di cư và các ảnh hưởng văn hoá từ Đông Bắc Á và Đông Nam Á tới

Dân số Nhật Bản theo thống kê “năm 2003 là 127,62 triệu dân (gồm khoảng 62,30 triệu nam giới và 65,31 triệu phụ nữ) Mật độ dân số trung bình

là khoảng 342,3 người/km2”[10, tr.11]

Trên cơ sở đó, cư dân trên quần đảo Nhật Bản đã hình thành và viết nên những trang sử phát triển rực rỡ tạo nên một nền văn hoá độc đáo, vừa đồng nhất vừa dung hòa

1 1 Chính trị

Ngày 14 tháng 8 năm 1945, Nhật Bản đã chấp nhận tuyên bố Potsdam

đầu hàng không điều kiện các nước Đồng minh 3 năm và 8 tháng đã trôi qua

kể từ cuộc tấn công vào Trân Châu Cảng, 8 năm kể từ khi bùng nổ chiến tranh

Trung- Nhật và 14 năm kể từ “Sự kiện Mãn Châu” với sự đầu hàng của Nhật

Bản cuộc chiến tranh thế giới lần thứ hai đã kết thúc

Tuyên bố Potsdam của Nhật Bản chấp thuận đã được coi là kết quả của hội nghị thượng đỉnh của các lực lượng liên quân tổ chức tại Potsdam vào tháng 7 năm 1945 Nó bao gồm những điều kiện sau:

- “Phải xóa bỏ vĩnh viễn quyền lực và ảnh hưởng của những người đã

lừa dối và đẩy nhân dân Nhật Bản vào cuộc chiếm đoạt thế giới, bởi vì chúng