TỊNH độ TÔNG và BIỂU HIỆN của nó TRONG PHẬT GIÁO VIỆT NAM HIỆN NAY

Nhằm tìm hiểu một cách toàn diện hơn, sâu hơn về TĐT ở Việt Nam, cho nên ở đề tài này, sau khi được sự góp ý của Hội đồng thẩm định đề cương, về tên gọi, chúng tôi đặt tên là “Tịnh Độ tô

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN VĂN QUÝ

TỊNH ĐỘ TÔNG VÀ BIỂU HIỆN CỦA NÓ TRONG PHẬT GIÁO VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Tôn giáo học

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN VĂN QUÝ

TỊNH ĐỘ TÔNG VÀ BIỂU HIỆN CỦA NÓ TRONG PHẬT GIÁO VIỆT NAM HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Tôn giáo học

Mã số: 60 22 03 09

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Quốc Tuấn

Hà Nội - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các tư liệu, nguồn trích dẫn, ví dụ trong luận văn này đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luận trong luận văn dựa trên những

cứ liệu khoa học đã được trình bày và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Quý

LỜI CẢM ƠN

Đến nay, trải qua hơn hai năm học tập phấn đấu, luận văn đã hoàn thành Tác giả xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo đã tận tình dạy bảo trong suốt thời gian theo học tại khoa Sau Đại học, trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Tác giả cũng trân trọng cảm ơn Lãnh đạo Viện Nghiên cứu Tôn giáo, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành nhiệm vụ học tập của mình, đồng thời tác giả xin cảm ơn sự giúp đỡ tận tình của các thầy

cô khoa Triết học, Cô giáo Chủ nhiệm PGS, TS Trần Thị Kim Oanh; cảm

ơn tập thể lớp K20, chuyên ngành Tôn giáo học và bạn bè đồng nghiệp

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Thầy giáo hướng dẫn, đồng

thời cũng là Thủ trưởng đơn vị nơi tôi đang công tác, TS Nguyễn Quốc

Tuấn Thầy đã trực tiếp định hướng nghiên cứu cho luận văn này, đồng thời

chỉ dạy tận tình cho tôi ngay từ cách tiếp cận vấn đề nghiên cứu cho đến khi luận văn này hoàn thành

Do khả năng và thời gian học tập, nghiên cứu chưa nhiều, mặc dù bản thân đã có nhiều cố gắng, song cũng không tránh khỏi những thiếu sót, tác giả mong nhận được sự chỉ dẫn và những ý kiến góp ý của thầy cô, đồng nghiệp

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Quý

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài 8

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 14

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 14

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 15

6 Đóng góp của luận văn 15

7 Kết cấu của luận văn 15

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 MỘT SỐ NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TỊNH ĐỘ TÔNG .Error! Bookmark not defined 1.1 Khái quát về lịch sử ra đời và phát triển của Tịnh Độ tông Error! Bookmark not defined 1.1.1 Nguồn gốc tư tưởng Tịnh Độ Error! Bookmark not defined 1.1.2 Sự phát triển của Tịnh Độ tông Error! Bookmark not defined 1.2 Giáo lý, phương pháp tu tập cơ bản của Tịnh Độ tông Error! Bookmark not defined 1.2.1 Giáo lý 30

1.2.2 Phương pháp tu tập Error! Bookmark not defined Tiểu kết chương 1 43

CHƯƠNG 2: LỊCH SỬ DU NHẬP, PHÁT TRIỂN VÀ NHỮNG BIỂU HIỆN CƠ BẢN CỦA TỊNH ĐỘ TÔNG TRONG PHẬT GIÁO VIỆT NAM 45

2.1 Tịnh Độ tông ở Việt Nam 45

2.1.1 Lịch sử du nhập và phát triển của Tịnh Độ tông ở Việt Nam 45 2.1.2 Vai trò của Tịnh Độ tông trong việc hình thành một số tôn giáo nội sinh ở Nam Bộ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 57

2.2 Những biểu hiện cơ bản của Tịnh Độ tông trong Phật giáo Việt Nam hiện nay Error! Bookmark not defined

2.2.1 Vị trí của Di Đà Tam Tôn trong các ngôi chùa ở Việt Nam

Error! Bookmark not defined

2.2.2 Tư tưởng Thiền - Tịnh; Phước - Huệ song tu trong Phật giáo Việt Nam Error! Bookmark not defined 2.2.3 Vai trò của tu tập Tịnh Độ đối với tín đồ Phật giáo Việt Nam 84

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN 90 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 92 DANH MỤC MỘT SỐ CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN 99 PHỤ LỤC 101

CÁC CHỮ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG LUẬN VĂN

DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC TRONG LUẬN VĂN

Phụ lục 1: Tranh ván khắc Phật A Di Đà

Phụ lục 2: Tranh ván khắc Di Đà Tam Tôn

Phụ lục 3: Tranh ván khắc A Di Đà Phật tiếp dẫn thiện nhân vãng sinh Tây

phương

Phụ lục 4: Phật A Di Đà trên mũ Quán Âm Thiên Thủ Thiên Nhãn

Phụ lục 5: Nhân hành quả báo c ủa ba bậc vãng sinh

Phụ lục 6: Nhân hành quả báo c ủa chín phẩm vãng sinh

Phụ lục 7: Tòa Cửu phẩm liên hoa ở chùa Mía, xã Đường Lâm, Sơn Tây Phụ lục 8: Sơ đồ bài trí tượng thờ của Tịnh Độ Cư Sĩ Phật Hội Việt Nam

Từ Ấn Độ, đ ạo Phật dần lan tỏa ra các khu vực xung quanh và có những thăng trầm khác nhau và ở mỗi nơi, mỗi thời điểm, đạo Phật đã có những phương thức uyển chuyển để thích nghi với môi trường, với phong tục, tập quán của nơi

nó truyền đến Do đó, đạo Phật cũng trở lên đa dạng hơn, phong phú hơn và cũng phức tạp hơn với sự xuất hiện nhiều bộ phái, hệ phái Thậm chí, ngay trong phương pháp tu hành, đôi khi cũng có sự dị biệt, điều này dường như không quá quan trọng, bởi cốt làm sao dẫn dắt hành giả chứng ngộ được chân lý tối thượng…

Phật giáo nguyên thủy, hay phần lớp các tông phái thuộc Phật giáo Đại thừa như Thiền tông, Mật tông, Hoa Nghiêm tông… chú trọng tự lực, khẳng định tương lai của con người tùy thuộc vào hành vi của chính mình, bằng sự cố gắng

nỗ lực của chính bản thân người tu hành, thì TĐT với sự nhận thức mới, quan niệm mới, phương pháp tu tập mới về sự thay đổi, cứu độ bằng sức mạnh của người khác, bằng niềm tin, sự tôn thờ Phật A Di Đà Nghĩa là phương pháp này chú trọng đến tha lực, nhờ Phật lực mà được vãng sinh Tịnh Độ Do đó, TĐT ngay từ khi ra đời đã ứng được nhu cầu của mọi người, mọi giai tầng trong xã hội, không phân biệt người giàu hay người nghèo, bậc thượng căn hay hạ căn về một đời sống vĩnh cửu ở thế giới bên kia Vì vậy, TĐT đã và đang tiếp tục được phổ biến tại nhiều nước, trong đó có Việt Nam

Nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng Phật giáo Việt Nam là sự kết hợp giữa Thiền tông, TĐT và Mật tông hay Thiền – Tịnh song tu Như thế, TĐT có một vị trí đặc biệt quan trọng trong lịch sử Phật

giáo Việt Nam Tuy nhiên, cũng thật khó phân tách một cách rõ ràng đâu là Thiền tông, đâu là Mật tông và đâu là TĐT nếu không xem xét chúng trên các bình diện khác nhau, chẳng hạn như lịch sử, lịch sử tư tưởng của từng tông phái, phương pháp tu tập hay cách bài trí tượng thờ trong các ngôi chùa… Vậy, TĐT ở Việt Nam biểu hiện trên như thế nào ; nó được thế hệ các nhà tu hành tu tập ra sao ; nó

có vị trí, vai trò như thế nào trong việc hình thành một số tôn giáo nội sinh ở Nam

Bộ trong các thế kỷ 19, 20… không phải là câu hỏi dễ dàng trả lời

Xuất phát từ nhưng ý tưởng nghiên cứu như thế về TĐT ở Việt Nam, nhiều chiều cạnh khác nhau về Tịnh Độ ở Việt Nam sẽ còn được tiếp tục nghiên cứu, chẳng hạn ở Việt Nam có tồn tại TĐT theo tiêu chí có truyền thừa, có tổ đình,… hay chỉ tồn tại với tư cách là tư tưởng, một pháp môn tu tập Nhằm tìm hiểu một cách toàn diện hơn, sâu hơn về TĐT ở Việt Nam, cho nên ở đề tài này, sau khi được sự góp ý của Hội đồng thẩm định đề cương, về tên gọi, chúng tôi đặt tên là

“Tịnh Độ tông và biểu hiện của nó trong Phật giáo Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận văn Thạc sĩ Triết học, chuyên ngành Tôn giáo học của mình

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Đề tài:“Tịnh Độ tông và biểu hiện của nó trong Phật giáo Việt Nam hiện nay” đã có một số công trình đề cập đến ở các chiều cạnh khác nhau

Trước hết, về nguồn gốc tư tưởng: TĐT lấy ba bộ kinh làm nền tảng hình

thành “tông” đó là Kinh Vô lượng thọ, kinh Quán vô lượng thọ, kinh A di đà Ba

bộ kinh này đã đề cập trực tiếp nguồn gốc tư tưởng, giáo lý và phương pháp tu t ập Tịnh Độ Ngoài ra, liên quan đến tư tưởng Tịnh Độ, chúng ta còn thấy trong các

bộ kinh như Hoa nghiêm kinh, Diệu pháp liên hoa kinh đã thấy sự xuất hiện Bồ tát Quán Thế Âm Trong một số bộ luận như Đại thừa khởi tín luận của Mã Minh

đã có sự ngợi ca pháp môn niệm Phật hay những bộ Trung quán luận, Thập trung

luận, Thập nhị môn luận, Đại thừa phá hữu luận của Long Thọ, dù nội dung

chính là đề cập đến giáo lý Đại thừa, nhưng cũng bao gồm cả tư tưởng vãng sinh

Tịnh Độ theo các khuynh hướng khác nhau Và quan trọng nhất là bộ Vãng sinh

Tịnh độ luận của Thế Thân, mà sau này tín đồ TĐT lấy làm nền tảng lý luận đ ầu

tiên của tông phái mình

Về sự hình thành và phát triển của TĐT Trong các công trình nghiên cứu

về lịch sử Phật giáo thế giới đề cập đến sự hình thành và phát triển của TĐT, đáng

chú ý là cuốn Lược sử Phật giáo do Nguyễn Minh Tiến dịch và chú giải (Nxb

Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh) cho biết, vào thời Hán, tín ngưỡng thờ P hật A

Di Đà đã phổ biến nhờ vào các bản dịch của An Thế Cao vào năm 150 sau Công

nguyên; cuốn Lịch sử Phật giáo do Nguyễn Tuệ Chân biên dịch (Nxb Tổng hợp

thành phố Hồ Chí Minh) lại cho biết trên bình diện khác, đó là việc Tông Hiểu

(1151 – 1214) trước tác bộ Lạc bang văn loại để tuyên dương pháp môn Tịnh Độ,

và chính ông là người suy tôn Đông Tấn Lô Sơn Huệ Viễn là vị Tổ đầu tiên c ủa TĐT Sau đó, ông còn đề cử năm vị kế nối làm tổ TĐT, hình thành truyền thừa của TĐT Trong bộ sách này còn nêu một điểm rất đáng lưu ý, đó là tăng nhân

Chí Bàn đã viết bộ Phật tổ thống ký, trong đó, vị tăng nhân này đã có sự chỉnh sửa

và bổ sung thêm hai vị thành bẩy vị tổ của TĐT; cuốn Lịch sử Phật giáo Trung

Quốc do Pháp sư Thánh Nghiêm trước tác, bản dịch của Thích Tâm Trí (Nxb

Phương Đông) đã giới thiệu khái quát toàn bộ lịch sử Phật giáo Trung Quốc từ thời Hán cho đến thời Dân quốc, trong đó có nêu mối quan hệ giữa Phật giáo, TĐT với Nho giáo, Đạo giáo và sự hưng thịnh của từng hệ phái

Như vậy, qua các công trình nêu trên, có thể thấy, nguồn gốc tư tưởng Tịnh

Độ, phương pháp tu tập, sự hình thành và phát triển của TĐT đã được đề cập trên các bình diện khác nhau nhưng chưa được làm rõ ở Ấn Độ, nhất trong mối liên hệ, qua lại với các tông phái Phật giáo khác ở Trung Quốc

Trong các công trình nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Việt Nam, chúng tôi

đặc biệt quan tâm các bộ lịch sử Phật giáo trong thời gian gần đây như: Lịch sử

Phật giáo Việt Nam do Nguyễn Tài Thư chủ biên (Nxb Khoa học Xã hội, 1988); Lịch sử đạo Phật Việt Nam của PGS Nguyễn Duy Hinh (Nxb Tôn giáo và Nxb

Từ điển Bách Khoa) ; Lịch sử Phật giáo Việt Nam của GS Lê Mạnh Thát (Nxb Thuận Hóa Huế 1999); Việt Nam Phật giáo sử lược của Thượng tọa Mật Thể (Nxb Tôn giáo, 2004) Hay các công trình chuyên khảo như: Tư tưởng Phật giáo

Việt Nam, Triết học Phật giáo Việt Nam của PGS Nguyễn Duy Hinh (Nxb Khoa

học Xã hội; Nxb Văn hóa Thông tin và Viện Văn hóa), Nghiên cứu về Thiền uyển

tập anh của GS Lê Mạnh Thát (Nxb Thành phố Hồ Chí Minh)… đã giới thiệu

khá đầy đủ về quá trình truyền nhập và phát triển của Phật giáo Việt Nam Trong các công trình này, các học giả này đã dẫn khá nhiều chi tiết có liên quan đến tư tưởng Tịnh Độ Chẳng hạn như PGS Nguyễn Duy Hinh đã trưng dẫn các tác

phẩm Lý Hoặc Luận của Mâu Tử, Lục độ tập kinh của Khương Tăng Hội và cho

rằng, nội dung bố thí từ bi nhẫn nhục tuy là lý luận Đại thừa, thuộc tư tưởng Đại thừa nhưng phần nào đó có tư tưởng Tịnh độ và ta vẫn thấy được những sinh ho ạt Phật giáo thời kỳ này khá phong phú, ngoài những tư tưởng Phật giáo Đại thừa còn thấy tín ngưỡng Tịnh Độ… Trong các công trình của học giả Lê Mạnh Thát,

chẳng hạn bộ chuyên khảo Nghiên cứu về Thiền uyển tập anh cũng đề cập đến tư

tưởng Tịnh Độ qua một số thiền sư thuộc các thiền phái khác nhau, nhưng các vị thiền sư này lại hành trì theo pháp môn Tịnh Độ như Thiền sư Tịnh Lực (1112-1175), Thiền sư Trì Bát (1049 – 1117) nhân tưởng niệm Phật A Di Đà ở thế giới

Cực lạc, nên dựng một đạo tràng lớn Tác phẩm Cao tăng truyện của Huệ Hạo

(497 – 554) có chép về một nhà sư tên là Đàm Hoằng (? – 455) người Trung Quốc đến nước ta tu học và chuyên tụng Vô lượng thọ và Quán kinh, lòng thề về An dưỡng như một bằng chứng về phương pháp tu tập Tịnh Độ và được đề cập đến trong hầu hết các công nghiên cứu lịch sử Phật giáo Việt Nam nêu trên

Hơn nữa, các bộ sử Phật giáo Việt Nam khi đề cập đến các giai đoạn trong lịch sử Phật giáo Việt Nam đã ít nhiều đề cập đến tư tưởng Tịnh Độ và biểu hiện của nó Chẳng hạn vào thời thời Đinh – Tiền Lê, thời Lý – Trần, ngoài những sử liệu mà các học giả trưng dẫn liên quan đến Thiền tông, Thiền tông kết hợp với tín ngưỡng bản địa, kết hợp với Đạo giáo mang nhiều yếu tố Mật tông, còn có những

sử liệu được các học giả nghiên cứu và đánh giá thời kỳ này cả chính quyền phong kiến và nhân dân đã đề cao sự cứu vớt của Phật A Di Đà cùng các vị Bồ tát, đặc biệt là Quan Thế Âm bồ tát Vì vậy, tư tưởng Tịnh Độ vẫn tồn tại, phát triển và được bảo lưu trong sự dung hoà với Thiền tông, Mật tông Vào thời Trần, dòng Thiền Trúc Lâm Yên Tử được vua Trần Nhân Tông kiến lập, mang đậm tính dân tộc, dù tư tưởng mang đậm dấu ấn của Mã Tổ Đạo Nhất nhưng vẫn có sự kết hợp hài hòa nhuần nhuyễn giữa Thiền tông và Tịnh Độ, đạo và đời… Và trong các công trình này đều khẳng định, ở Việt Nam, tư tưởng Tịnh Độ không phát triển thành một “tông” như ở Trung Quốc hay Nhật Bản

Qua các nguồn tư liệu trên đã cho thấy phần nào sự phát triển của tư tưởng, phương pháp tu tập Tịnh Độ trong Phật giáo Việt Nam nhưng chưa đề cập đến vấn đề bài trí đối tượng thờ phụng hay vai trò tu tập Tịnh Độ của tín đồ Phật giáo Việt Nam, mặc dù trong các công trình này còn nêu khá rõ đến thế kỷ 16, 17 đã có một số tác phẩm viết về Tịnh Độ, phiên âm và chú giải kinh tạng Tịnh Độ

Về nguồ n thư tịch Hán Nôm, chúng tôi quan tâm đến ba công công trình

nghiên cứu Lịch sử triều Mạc qua thư tịch và văn bia; Văn bia thời Mạc của PGS.TS Đinh Khắc Thuân (Nxb Khoa học Xã hội); Một số vấn đề về văn bia Việt

Nam của Trịnh Khắc Mạnh (Nxb Khoa học Xã hội)… Đây là những công trình cơ

bản nghiên cứu về thư tịch, văn bia Việt Nam qua các thời kỳ trong lịch sử Việt Nam Tuy nhiên, trong các công trình này, một số thư tịch và văn bia cho biết từ thời Hậu Lê đến thời Nguyễn thì tư tưởng Tịnh Độ ngày càng rõ rệt hơn, đó là sự xuất hiện của Phật A Di Đà, Bồ tát Quán Thế Âm trong các ngôi chùa

Về luận văn, luận án, hiện chúng tôi mới chỉ biết đến công trình Pháp tu

Tịnh độ và tượng Phật A di đà trong các ngôi chùa Việt ở vùng đồng bằng Bắc Bộ

của Đinh Viết Lực Mặc dù luận án tiến sĩ này đã đề cập đến pháp tu Tịnh Độ, quá trình du nhập và phát triển của pháp môn Tịnh Độ và tượng Phật A Di Đà cùng hệ thống tượng bài trí trong các cơ sở thờ tự, nhưng công trình này chỉ đề cập trong phạm vi ở vùng đồng bằng Bắc Bộ, hơn nữa chúng tôi cũng chưa thỏa mãn về vị trí của Di Đà Tam Tôn và một số vị trí khác c ủa Phật A Di Đà trong các ngôi chùa Về tư tưởng Tịnh Độ cũng chưa được tác giả lưu tâm nghiên cứu sâu và cũng chưa đề cập đến vai trò của nó trong việc hình thành một số tôn giáo nội sinh

ở Nam Bộ cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20

Về tượng Phật A Di Đà và hai vị Bồ tát Quán Thế Âm và Đại Thế Chí, có khá nhiều sách viết về P hật A Di Đà và hai vị bồ tát này, nhưng đáng chú ý nhất là

cuốn Tạc tượng và kiến trúc chùa của Mạc Chấn Lương (Nxb Mỹ Thuật) cho biết

ít nhiều hình tượng, vị trí Phật A Di Đà và trưng dẫn khá nhiều hình tượng Bồ tát Quán Thế Âm,… Ngoài ra còn có các cuốn sách viết về Bồ tát Quán Thế Âm,

chẳng hạn như cuốn Truyền thuyết Quán Thế Âm do Diệu Hạnh – Giao Trinh dịch

(Nxb Phương đông) đã sưu tầm và giới thiệu các dị bản về truyền thuyết liên quan đến Bồ tát Quán Thế Âm… Tuy nhiên, đây là công trình giới thiệu và cách tạo