Tiếp nhận văn hóa dân gian trong tiểu thuyết nguyễn bình phương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------ NGUYỄN THỊ NHIỆM TIẾP NHẬN VĂN HÓA DÂN GIAN TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ NHIỆM

TIẾP NHẬN VĂN HÓA DÂN GIAN TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội – 2014

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

NGUYỄN THỊ NHIỆM

TIẾP NHẬN VĂN HÓA DÂN GIAN TRONG TIỂU THUYẾT NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Người hướng dẫn khoa học: TS Phạm Xuân Thạch

Hà Nội – 2014

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu cũng như hoàn thiện luận văn này, ngoài

sự nỗ lực và cố gắng của bản thân, tôi đã nhận được nhiều sự quan tâm, giúp đỡ, động viên từ các thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp và những người thân trong gia đình

Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến Tiến sĩ Phạm Xuân Thạch, người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, tạo mọi điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn này với tinh thần khoa học nghiêm túc và tấm lòng độ lượng Tôi cũng muốn gửi lời cảm ơn chân thành đến thầy Nguyễn Hùng Vĩ cùng toàn thể thầy cô trong và ngoài khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, những người đã giảng dạy, giúp đỡ, cung cấp những kiến thức quý báu cho chúng tôi suốt sáu năm học qua

Qua đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đặc biệt đến nhà văn Nguyễn Bình Phương, người đã có những sáng tác độc đáo, những chia sẻ, giải đáp nhiệt tình giúp tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi muốn gửi lời cảm ơn yêu thương nhất đến ba mẹ, những người thân trong gia đình, cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp đã luôn bên cạnh ủng hộ, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 17 thàng 12 năm 2014

Học viên

Nguyễn Thị Nhiệm

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi dưới

sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Phạm Xuân Thạch Luận văn được trình bày theo yêu cầu, quy định của khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đề ra Những kết quả nghiên cứu trong luận văn là hoàn toàn trung thực Những tài liệu tham khảo đều có trích dẫn và ghi chú xuất xứ rõ ràng

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước Hội đồng khoa học về luận văn của mình Tôi xin cam đoan

Hà Nội, ngày 17 tháng 11 năm 2014

Học viên

Nguyễn Thị Nhiệm

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

NỘI DUNG Error! Bookmark not defined

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Error! Bookmark not defined

1.1 Mối quan hệ VHDG và văn học Error! Bookmark not defined

1.1.1 Một số định nghĩa đến xác lập mối quan hệ VHDG và văn họcError! Bookmark not defined

1.1.2 Tiếp nhận VHDG trong văn học viết Error! Bookmark not defined

1.2 Hành trình sáng tác và tiền đề tiếp nhận VHDG trong tiểu thuyết Nguyễn

Bình Phương Error! Bookmark not defined

1.2.1 Hành trình sáng tác Nguyễn Bình Phương Error! Bookmark not defined

1.2.2 Tiền đề cho sự tiếp nhận VHDG trong tiểu thuyết Nguyễn Bình PhươngError! Bookmark not defined

BÌNH PHƯƠNG VÀ SỰ TÁI TẠO HỆ GIÁ TRỊ VHDGError! Bookmark not defined

2.1 Thế giới trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương và việc tiếp nhận VHDGError! Bookmark not defined

2.1.1 Không gian văn hóa Error! Bookmark not defined

2.1.2 Thời gian văn hóa Error! Bookmark not defined

2.2 Con người với tư cách chủ thể, cũng là sản phẩm của văn hóaError! Bookmark not defined

2.2.1 Con người theo mô hình hai thế giới Error! Bookmark not defined

2.2.2 Quan niệm, tín ngưỡng, phong tục tập quán Error! Bookmark not defined

NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG Error! Bookmark not defined

3.1 Vận dụng các motif truyện cổ Error! Bookmark not defined

3.1.1 Motif sinh nở thần kỳ - hóa thân kỳ lạ Error! Bookmark not defined

3.1.2 Motif giấc mơ – điềm báo – tiên tri Error! Bookmark not defined

3.1.3 Motif đứa bé mồ côi Error! Bookmark not defined

3.2 “Huyền thoại hóa” bằng các cổ mẫu, biểu tượngError! Bookmark not defined

3.2.1 Đất– Nước – Cú – Rắn Error! Bookmark not defined

3.2.2 Trăng – Máu – Chó – Đá – Lửa Error! Bookmark not defined

3.2.3 Cái Bóng - Địa Ngục Error! Bookmark not defined

5

3.2.4 Long – Lân – Quy – Phụng (Rồng – Nghê – Rùa – Chim)Error! Bookmark not defined

3.3 Vận dụng – tái tạo –tạo mới các tích truyện dân gianError! Bookmark not defined

3.3.1 Vận dụng tích truyện dân gian Error! Bookmark not defined

3.3.2 Sáng tạo mới tích truyện dân gian Error! Bookmark not defined

3.4 Sử dụng ngôn ngữ mang tính chất dân gian Error! Bookmark not defined

3.4.1 Sử dụng nhuần nhị ngôn ngữ đời thường, thành ngữ, tục ngữError! Bookmark not defined

3.4.2 Ngôn ngữ đan xen văn vần với văn xuôi Error! Bookmark not defined

3.5 Những đặc sắc và ý nghĩa việc tiếp nhận VHDG của Nguyễn Bình PhươngError! Bookmark not defined

3.5.1 Vận dụng đa dạng và ở tầng sâu các chất liệu VHDG:Error! Bookmark not defined

3.5.2 Ý nghĩa của việc tiếp nhận VHDG trong tiểu thuyết Nguyễn Bình PhươngError! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Nxb ĐHQG KHXH NCVH VHDG

ĐH ĐHSP KHXH&NV

HN

TP HCM

Nhà xuất bản Đại học Quốc Gia Khoa học Xã hội Nghiên cứu văn học VHDG

Đại học Đại học Sư phạm Khoa học Xã hội và Nhân văn

Hà Nội Thành phố Hồ Chí Minh

7

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết không phải là một vấn

đề mới Nó xuất hiện ngay từ những ngày đầu hình thành văn học viết Là hai loại hình nghệ thuật khu biệt tương đối trong tất cả các tiêu chí và cách thức phân loại, văn học dân gian và văn học viết có sự tương tác đa chiều mà có thể nhận ra dễ

dàng chiều ảnh hưởng từ văn học dân gian đến văn học viết là trội hơn “Kinh

nghiệm nghệ thuật phong phú của nhân loại hàng bao nhiêu đời nay đã vạch rõ nguyên nhân thành công chủ yếu của những tác phẩm ưu tú ở tất cả mọi nước, là sự liên hệ mật thiết của nhà văn với đời sống nhân dân, với sáng tác tập thể của nhân dân” [36; tr.13] Tương tác giữa văn học dân gian và văn học viết là một tất yếu và

tiếp nhận văn học dân gian vào văn học viết cũng là một quy luật dĩ nhiên của tiến trình lịch sử Văn học dân gian với đặc tính nguyên hợp nên được nhìn nhận trong tổng thể VHDG (VHDG) khi xét đến tác động của nó tới văn học thành văn

Từ việc đơn thuần chỉ ra các yếu tố dân gian thuộc phạm vi hình thức (như motif, hình ảnh, cốt truyện, ngôn ngữ, thể loại,…) thì gần đây, bổ sung nội hàm khái niệm VHDG, người ta đã nhìn sâu hơn đến chiều kích tư tưởng, tinh thần (như tín ngưỡng, các nghi lễ, tập quán dân gian) thể hiện trong các sáng tác văn học Tuy nhiên dù ở góc độ nào, có thể thấy hầu hết các công trình mới chỉ dừng lại ở mục đích nhấn mạnh vai trò chất nền của VHDG đối với văn học viết, tức mới chỉ ra chiều tác động của VHDG mà chưa đánh giá đúng mức vai trò chủ thể tiếp nhận ở đây là những người sáng tác văn học viết Trước kho tàng VHDG vô cùng phong phú, mỗi nhà văn tiếp nhận đến đâu, tiếp nhận như thế nào và thể hiện “tri thức dân gian” ra sao lại tùy thuộc vào tài năng và cá tính của tác giả, đấy chính là một vấn

đề cần được đào sâu hơn nữa

1.2 Trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại, ảnh hưởng VHDG đến tác

phẩm văn học ở nhiều cấp độ khác nhau đã không còn quá mới mẻ Ngay từ trước Cách mạng Tháng Tám, truyện “cổ tích văn học” đã xuất hiện khá ấn tượng với

những tên tuổi như Tô Hoài (Trê và Cóc, Ông Trạng Chuối); Vũ Tú Nam (Cuộc

phiêu lưu của Văn Ngan tướng công, Na Á đánh lại trời), Phạm Hổ (Tiếng sáo và con rắn, Cô gái bán trầm hương, Chim lưu ly),… Tuy nhiên, đáng nói là phần nhiều

những áng truyện cổ tích văn học ấy lại chú trọng bảo tồn cốt lõi folklore truyền

thống, thường chuyên chở những bài học đạo đức khuyên răn như mục tiêu, do vậy

nó mang hơi hướng văn học “chức năng” và dường như ưu tiên cho thiếu nhi hơn Nhóm sáng tác này đặt cạnh sáng tác dân gian thực sự không có quá nhiều khác biệt, nên có thể coi đây là một mức tiếp nhận đơn giản nhất, sơ khai nhất VHDG của văn học viết

Quá trình tiếp biến văn hóa này diễn ra xuyên suốt và liên tục trong lịch sử văn học, nhưng phải đến “Làn sóng Đổi mới” cuối thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI, tiếp nhận VHDG trong văn học viết mới được đẩy lên cao thành một trào lưu, một xu hướng, một phương pháp thực sự đem lại giá trị nhiều mặt trong văn chương Tiểu thuyết Việt Nam đương đại sau hàng loạt cách tân, tìm tòi, đổi mới theo kỹ thuật hiện đại phương Tây thì có một xu hướng đổi mới theo hướng kết hợp tìm về với VHDG Tất nhiên đây không phải là hướng đi lạc hậu với những sản phẩm là “bình

cũ rượu mới” Nó không giống với việc phục hưng lại một nền văn hóa đã qua, càng

không phải nhằm một mục tiêu chính trị “văn hóa đại chúng”, “phục vụ nhân dân”

như đồng chí Trường Chinh từng phát biểu, mà đơn thuần nó chỉ là một phương thức mới trong sáng tạo văn học

Rất nhiều nhà văn đương đại đã thành công và khẳng định tên tuổi với thử nghiệm đó như Võ Thị Hảo, Nguyễn Huy Thiệp, Tạ Duy Anh, Lê Minh Hà, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Bình Phương… Không phải ngẫu nhiên mà hầu hết

những tác phẩm văn học đang được đánh giá cao như Hồn trinh nữ, Nàng tiên xanh

xao (Võ Thị Hảo), Con gái thủy thần, Trương Tri, Những ngọn gió Hua Tát

(Nguyễn Huy Thiệp), Đi tìm nhân vật (Tạ Duy Anh), Mẫu thượng ngàn (Nguyễn Xuân Khánh), Sự tích những ngày đẹp trời (Hòa Vang), Ngày xưa, cô Tấm… (Lê Minh Hà), Người đi vắng, Những đứa trẻ chết già, Ngồi (Nguyễn Bình Phương)…

đều là những tác phẩm chịu ảnh hưởng VHDG khá sâu sắc

9

1.3 Nguyễn Bình Phương không còn là một cái tên xa lạ trong giới nghiên

cứu, phê bình nhưng số lượng độc giả biết đến anh lại phần nào khiêm tốn Có thể

do văn anh “kén”, khiến những độc giả bình thường có cảm giác bị “làm khó”, bị

“thách thức” Tuy nhiên, chính sự “kén” đó cho thấy văn của anh “chất” và quả thực

là một thành quả lao động nghệ thuật không mấy dễ dàng

Nguyễn Bình Phương đến với thơ trước văn xuôi và rồi anh nhanh chóng khẳng định ngòi bút đa tài với thành công trên tất cả các thể loại Trong đó tiểu thuyết vẫn là các trang viết được “săn đón” nhiều hơn Văn của Nguyễn Bình Phương dày đặc những tri thức dân gian, đôi khi trừu tượng, kín đáo, đôi lúc rành

rọt kể chuyện Xa xửa xa xưa, cô Tấm dịu hiền…; khi đưa người đọc đến những dãy

điệp vàng thơ mộng ở thành phố, lúc lại chu du trên đỉnh Rùng, núi Hột hoang sơ

trong “đêm Linh Sơn lạnh như cổ tích” Những trang viết đầy biến cố, đẫm máu và

nước mắt của Nguyễn Bình Phương phần nào được cân bằng chính nhờ những “giấc

mơ cổ tích” ấy Thú vị hơn nữa nếu người đọc nhận ra Nguyễn Bình Phương đã khéo léo đưa vào tác phẩm của anh những nét VHDG đặc trưng nhất của vùng bán

sơn địa Thái Nguyên, vùng đất linh thiêng, “cõi khổ đau, bí ẩn và huyền hoặc” này

Đặc biệt, tiếp nhận VHDG trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương mới mẻ so với các hình thức tiếp nhận thường thấy, không chỉ là “giả huyền thoại – giả cổ tích”, không hoàn toàn là “truyện cũ viết lại”, cũng không hẳn là kiểu “truyện lồng truyện” nếu xét trên tiêu chí và cách thức phân loại thông thường Dường như vượt khỏi những khuôn thức đó, tiếp nhận VHDG trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương cần một định danh mới Nó thể hiện một cấp độ tiếp nhận mới, tưởng như mờ nhạt nhưng lại vô cùng sâu sắc và ấn tượng Đặc biệt, không chỉ tiếp nhận đơn thuần, Nguyễn Bình Phương còn sáng tạo lại VHDG khiến người đọc như được lạc vào thế giới cổ tích phiêu lưu, kỳ ảo với nhân vật cổ tích nhiều khi lại chính là những con người của thế kỷ XXI

Với tất cả lí do đó, chúng tôi lựa chọn vấn đề “Tiếp nhận VHDG trong tiểu

thuyết Nguyễn Bình Phương” làm đề tài cho luận văn của mình, với kì vọng mang

đến những phát hiện mới, hướng nghiên cứu mới đối với tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương cũng như vấn đề tiếp nhận VHDG trong văn học Việt Nam đương đại

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Lịch sử nghiên cứu tiếp nhận VHDG trong văn học viết

Trong khuôn khổ luận văn, chúng tôi chỉ lược lại một cách khái quát lịch sử nghiên cứu vấn đề tiếp nhận VHDG trong văn học viết ở Việt Nam Ngay từ những

công trình đồ sộ đầu tiên về văn học dân gian Việt Nam: Văn học dân gian Việt

Nam (giáo trình) – Đinh Gia Khánh (chủ biên), NXB Giáo dục; Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam – Cao Huy Đỉnh, NXB KHXH – năm 1974…các nhà

nghiên cứu kỳ cựu ít nhiều đã có đề cập đến mối quan hệ và quy luật tương tác giữa văn học dân gian và văn học viết

Chu Xuân Diên với bài nghiên cứu Nhà văn và sáng tác dân gian đăng trên

Tạp chí NCVH, số 1, năm 1966 đã nhấn mạnh vai trò to lớn của các sáng tác dân

gian trong sự phát triển của văn học viết, gián tiếp thông qua bồi đắp tâm hồn, tư tưởng của nhà văn Bài viết của Lê Kinh Khiên cũng đã đặt ra được những vấn đề

mới cho đến nay vẫn còn giá trị là Một số vấn đề lý thuyết chung về mối quan hệ

văn học dân gian – văn học viết Trên cơ sở lịch sử văn học dân tộc, bài viết đã nhìn

ra những quy luật tác động và chỉ ra những bước cụ thể khi muốn khảo sát ảnh hưởng của văn học dân gian trong tác phẩm văn học viết

Gần đây hơn, Võ Quang Trọng với công trình nghiên cứu khá công phu Vai

trò của văn học dân gian trong văn xuôi Việt Nam hiện đại (Nxb KHXH) năm 1997

đã có những nghiên cứu mới trong vấn đề này Tác giả đã chỉ ra vai trò văn học dân gian cụ thể về các mặt cấu trúc, thể loại và phong cách dân gian trong văn xuôi hiện đại Công trình đã có cái nhìn khá toàn diện về tiếp nhận văn học dân gian trong văn xuôi hiện đại

Tiếp đến, loạt bài nghiên cứu của Bùi Thanh Truyền cũng đã có những đóng

góp mới mẻ cho vấn đề này, đó là các bài viết Ảnh hưởng thần thoại và cổ tích

trong cách xây dựng nhân vật văn xuôi hôm nay (Tạp chí VHDG, số 5 năm 2001);

Sự hồi sinh của yếu tố kỳ ảo trong văn xuôi đương đại Việt Nam (Tạp chí NCVH số

11 năm 2006); Một số đặc trưng về thời gian nghệ thuật của truyện có yếu tố kỳ ảo

đương đại (Tạp chí Khoa học và Giáo dục, Trường ĐHSP Huế - 2007); Song đề

11

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

SÁCH TÁC PHẨM

1 Tạ Duy Anh (2004), Thiên thần sám hối, Nxb Đà Nẵng

2 Nguyễn Việt Hà (2006), Cơ hội của chúa, Nxb Hội Nhà văn

3 Võ Thị Hảo (2005), Giàn thiêu, Nxb Phụ nữ

4 Nguyễn Xuân Khánh (2006), Mẫu thượng ngàn, Nxb Phụ nữ

5 Nguyễn Bình Phương (2004), Bả giời, Nxb Quân đội nhân dân

6 Nguyễn Bình Phương (1999), Vào cõi, Nxb Thanh niên

7 Nguyễn Bình Phương (2013), Những đứa trẻ chết già, Nxb Trẻ

8 Nguyễn Bình Phương (1996), Khách của trần gian, Nxb Văn học

9 Nguyễn Bình Phương (2013), Người đi vắng, Nxb Tổng hợp TP HCM

10 Nguyễn Bình Phương (2000), Trí nhớ suy tàn, Nxb Tổng hợp TP HCM

11 Nguyễn Bình Phương (2005), Thoạt kỳ thủy, Nxb Văn học

12 Nguyễn Bình Phương (2006), Ngồi, Nxb trẻ

13 Hồ Anh Thái (2004), Cõi người rung chuông tận thế, Nxb Đà Nẵng

14 Nguyễn Huy Thiệp (2007), Truyện ngắn, Nxb Văn hóa Sài Gòn

SÁCH NGHIÊN CỨU

15 Đào Duy Anh (2000), Việt Nam văn hóa sử cương, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội

16 Lại Nguyên Ân (2004), 150 thuật ngữ văn học, NXB ĐHQG HN

17 Trần Lê Bảo (2011), Giải mã văn học từ mã văn hóa, Nxb ĐHQG HN

18 Carl Gustav Jung (2007), Thăm dò tiềm thức, Vũ Đình Lưu dịch, Nxb Tri thức

19 Lê Đạt (2011), Đối thoại với đời và thơ, Nxb Trẻ

20 Chu Xuân Diên (2004), Mấy vấn đề văn hóa và văn học dân gian Việt Nam,

Nxb Văn nghệ TP HCM

21 Cao Huy Đỉnh (1976), Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam, Nxb KHXH

22 Đỗ Đức Hiểu – Nguyễn Huệ Chi – Phùng Văn Tửu – Trần Hữu Tá (2003), Từ

điển văn học (bộ mới), Nxb Thế giới

23 Melentinsky (2004), Thi pháp của huyền thoại (Song Mộc, Trần Nho Thìn

dịch), Nxb ĐHQG HN