Công tác xã hội nhóm với việc nâng cao vị thế của người phụ nữ trong gia đình ở nông thôn miền núi ( nghiên cứu trường hợp tại xã thanh thủy,thanh liêm, hà nam)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN *** ĐÀO LỆ QUYÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM VỚI VIỆC NÂNG CAO VỊ THẾ CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG GIA ĐÌNH Ở NÔNG THÔN MIỀN

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

***

ĐÀO LỆ QUYÊN

CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM VỚI VIỆC NÂNG CAO VỊ THẾ CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG GIA ĐÌNH Ở NÔNG THÔN MIỀN NÚI

(Nghiên cứu trường hợp tại xã Thanh Thủy - Thanh Liêm - Hà Nam)

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Công tác xã hội

Hà Nội – 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

***

ĐÀO LỆ QUYÊN

CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM VỚI VIỆC NÂNG CAO VỊ THẾ CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG GIA ĐÌNH Ở NÔNG THÔN MIỀN NÚI

(Nghiên cứu trường hợp tại xã Thanh Thủy - Thanh Liêm - Hà Nam)

Chuyên ngành: Công tác xã hội

Mã số: 60 90 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Người hướng dẫn khoa ho ̣c: PGS.TS Phạm Văn Quyết

Hà Nội – 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong Luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Đào Lệ Quyên

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện Luận văn Thạc sỹ, tôi

đã nhận được sự giúp đỡ, tạo điều kiện nhiệt tình và quý báu của nhiều cá nhân và tập thể

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PSG TS Phạm Văn Quyết đã tận tâm hướng dẫn trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu hoàn

thành Luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô trong Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn, truyền đạt kiến thức trong suốt quá trình học tập, thực hiện và hoàn thành Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn các đồng chí lãnh đạo địa phương, các đồng chí cán bộ hội phụ nữ thuộc xã Thanh Thủy, huyện Thanh Liêm tỉnh Hà Nam; Tôi cũng xin chân thành cảm ơn tập thể học viên lớp Cao học Công tác

xã hội và những người đã giúp tôi trả lời bảng câu hỏi khảo sát làm cơ sở cho việc phân tích và đưa ra kết quả nghiên cứu để hoàn thành Luận văn này Mặc dù đã rất cố gắng hoàn thiện luận văn bằng tất cả sự nhiệt tình và năng lực của mình, tuy nhiên không thể tránh khỏi những thiếu sót hoặc có những phần nghiên cứu chưa sâu Rất mong nhận được sự chỉ bảo, đóng góp quí báu của quý thầy cô và các bạn

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Đào Lệ Quyên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

3 Ý NGHĨA NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

3.1 Ý nghĩa khoa học Error! Bookmark not defined

3.2 Ý nghĩa thực tiễn Error! Bookmark not defined

4 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU, KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨUError! Bookmark not defined

5 PHẠM VI NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

6 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

7 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

8 GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

9 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined

9.1 Phương pháp thu thập thông tin: Error! Bookmark not defined

9 2 Phương pháp quan sát Error! Bookmark not defined

9.3 Phương pháp thảo luận nhóm Error! Bookmark not defined

10 KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA NGHIÊN CỨUError! Bookmark not defined 1.1 Các khái niệm liên quan Error! Bookmark not defined

1.1.1 Vị thế Error! Bookmark not defined

1.1.2 Vị thế của phụ nữ Error! Bookmark not defined

1.1.3 Gia đình Error! Bookmark not defined

1.1.4 Vị thế của phụ nữ trong gia đình Error! Bookmark not defined

1.1.5 Giới Error! Bookmark not defined

1.1.6 Vai trò giới Error! Bookmark not defined

1.1.7 Bình đẳng giới Error! Bookmark not defined

1.1.8 Công tác xã hội Error! Bookmark not defined

1.1.9 Công tác xã hội nhóm Error! Bookmark not defined.

1.1.10 Công tác xã hội nhóm với việc nâng cao vị thế của người phụ nữ :22

1.2 Lý thuyết ứng dụng trong nghiên cứu Error! Bookmark not defined

1.2.1 Thuyết cấu trúc - chức năng Error! Bookmark not defined

1.2.2 Thuyết vị thế, vai trò xã hội và vị thế, vai trò giớiError! Bookmark not defined

1.2.3 Các quan điểm về Công tác xã hội nhómError! Bookmark not defined

1.3 Khái quát về địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined

1.3.1 Đặc điểm tự nhiên xã Thanh Thủy Error! Bookmark not defined

1.3.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội của xã Thanh ThủyError! Bookmark not defined

1.3.3 Thực trạng hoạt động của Hội Phụ nữ xã Thanh Thủy, huyện Thanh

Liêm, tỉnh Hà Nam Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VỊ THẾ NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG GIA ĐÌNHỞ

NÔNG THÔN MIỀN NÚI VÀ NHỮNG YẾU TỐ ẢNH HƯỞNGError! Bookmark not defined

2.1 Thực trạng vị thế người phụ nữ trong gia đình ở nông thôn miền núiError! Bookmark not defined 2.1.1 Vị thế người phụ nữ trong việc giữ vai trò chủ hộError! Bookmark not defined

2.1.2 Vị thế người phụ nữ trong đời sống vật chấtError! Bookmark not defined

2.1.2.1 Vị thế người phụ nữ trong việc quyết định kinh tế gia đìnhError! Bookmark not defined 2.1.2.2 Vị thế người phụ nữ trong tổ chức đời sống vật chất của gia đìnhError! Bookmark not defined 2.1.3 Vị thế người phụ nữ trong đời sống tinh thầnError! Bookmark not defined

2.1.4 Vị thế người phụ nữ trong lao động sản xuấtError! Bookmark not defined

2.1.5 Vị thế người phụ nữ trong hoạt động tái sản xuấtError! Bookmark not defined

2.1.5.1 Chức năng sinh sản Error! Bookmark not defined

2.1.5.2 Chức năng nuôi dạy và hình thành nhân cách ở trẻError! Bookmark not defined

2.1.6 Vị thế người phụ nữ trong ứng xử gia đìnhError! Bookmark not defined

2.2 Những yếu tố ảnh hưởng đến vị thế người phụ nữ trong gia đình nông thôn miền

núi Error! Bookmark not defined

2.2.1 Những yếu tố về kinh tế Error! Bookmark not defined

2.2.2 Những yếu tố liên quan đến văn hóa Error! Bookmark not defined

2.2.3 Những yếu tố từ phía bản thân của người phụ nữError! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 CÁC CAN THIỆP CTXH NHÓM CHO VIỆC NÂNG CAO VỊ THẾ

CỦA NGƯỜI PHỤ NỮ TRONG GIA ĐÌNH Ở NÔNG THÔN MIỀN NÚIError! Bookmark not defined

3.1 Những kĩ năng của nhân viên xã hội khi xây dựng mô hình nhằm nâng cao vị thế

người phụ nữ trong gia đình Error! Bookmark not defined

3.2 Xây dựng mô hình nhóm “ Phụ nữ với bình đẳng giới” tại thôn Mỹ Tho xã Thanh

Thủy Error! Bookmark not defined

3.2.1 Giai đoạn 1: Giai đoạn chuẩn bị thành lập nhómError! Bookmark not defined

3.2.2 Giai đoạn lên kế hoạch hoạt động Error! Bookmark not defined

3.2.3 Giai đoạn tập trung hoạt động Error! Bookmark not defined

3.2.4 Giai đoạn lượng giá và kết thúc hoạt độngError! Bookmark not defined

3.3 Những kinh nghiệm từ mô hình công tác xã hội nhóm tại thôn Mỹ Tho và việc

nhân rộng mô hình ra toàn xã Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1 Người giữ vai trò chủ hộ, phân theo giới tính người trả lời Error! Bookmark not defined

Bảng 1.2 Mức thu nhập trung bình phân theo giới, dựa vào sự tính toán của

người trả lời (đơn vị: ngàn đồng/ tháng) Error! Bookmark not defined

Bảng 1.3 Mức thu nhập, phân theo giới tính người trả lời (Đơn vị: ngàn

đồng/tháng) Error! Bookmark not defined

Bảng 1.4 Người đóng góp kinh tế chính trong gia đình, theo ý kiến của người

trả lời Error! Bookmark not defined

Bảng 1.5 So sánh mức lương giữa nam và nữ dựa vào ý kiến người trả lời,

phân theo giới tính Error! Bookmark not defined

Bảng 1.6 Người quản lý ngân sách trong gia đình, phân theo giới tính người

trả lời Error! Bookmark not defined

Bảng 1.7 Tỉ lệ % người thực hiện công việc đi chợ nấu ăn, phân theo giới tính

người trả lời Error! Bookmark not defined

Bảng 1.8 Tỉ lệ % mức độ đồng ý việc nội trợ là công việc của người phụ nữ,

phân theo giới tính người trả lời Error! Bookmark not defined

Bảng 1.9 Những công việc khi thực hiện lao động sản xuất, phân theo giới

tính người trả lời Error! Bookmark not defined

ấy được thể hiện khá rõ nét qua các cuộc kháng chiến chống quân xâm lược

Là người Việt, ai ai cũng tự hào về những người phụ nữ rất dũng cảm và đảm đang từ hậu phương cho đến tiền tuyến Nơi hậu phương, họ đảm nhận tốt vai trò làm con, làm mẹ, làm vợ và cả vai trò sản xuất khi người chồng xông pha chiến trận Không những thế, chính người phụ nữ cũng tham gia vào cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm và lập được nhiều chiến công lừng lẫy như Hai Bà Trưng, Bà Triệu đã làm cho quân địch phải khiếp sợ …

Thế nhưng, khi đất nước ta bước vào thời kỳ Bắc thuộc với tư tưởng Nho giáo có ảnh hưởng mạnh, xã hội phụ quyền đã bắt đầu thiết lập Trong gia đình, người ta thường coi người cha là gia trưởng, là rường cột và người

mẹ là nội tướng Mặc khác, nhu cầu “nối dõi” và “tế tự” dẫn đến quan điểm:

“Nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô”: một đứa con trai cũng là có mà có mười đứa con gái cũng bằng không, và xã hội đã lấy: “Tam tòng tứ đức” để áp đặt lên người phụ nữ Chính những tư tưởng này đã đẩy lùi người phụ nữ vào trong gia đình, đã làm mờ nhạt và thậm chí còn xóa bỏ những vai trò quan trọng vốn có của người phụ nữ mặc dù trên thực tế những vai trò đó họ cũng phải đảm nhận Cũng từ đây, vấn đề phân biệt đối xử giữa nam và nữ đã hình thành và sự bất bình đẳng diễn ra ngày càng sâu sắc

Trong những thập niên gần đây, phong trào đấu tranh đòi quyền bình đẳng của phụ nữ đã nổi lên và người ta bắt đầu quan tâm đến người phụ nữ nhiều hơn Đã có khá nhiều bài viết, những công trình nghiên cứu về vai trò

2

của người phụ nữ trong gia đình như vai trò làm mẹ, vai trò làm vợ và vai trò của người phụ nữ trong cộng đồng cũng như ngoài xã hội nói chung Có thể nói, đã có khá nhiều đề tài nghiên cứu về phụ nữ và những vấn đề có liên

quan đến phụ nữ , luận văn tốt nghiệp với đề tài “ Công tác xã hội nhóm với

việc nâng cao vị thế của người phụ nữ trong gia đình ở nông thôn miền núi” hoàn toàn không phải là một “phát kiến”, một chủ đề mới trong hoạt động

thực tiễn cũng như trong khoa học nghiên cứu Cái mới của luận văn đó là việc ứng dụng mô hình công tác xã hội nhóm nhằm góp phần nâng cao vị thế người phụ nữ trong gia đình tại địa phương, qua việc đưa ra tiến trình CTXH nhóm, tổ chức các sinh hoạt nhóm nhằm thông qua đó cung cấp một số kiến thức cơ bản về vai trò giới, bình đẳng giới, các kỹ năng ứng xử trong gia đình… tạo môi trường nhóm để người phụ nữ chia sẻ những vấn đề khó khăn gặp phải trong cuộc sống gia đình, những mong muốn, nhu cầu hiện tại và hỗ

trợ họ vươn lên trong cuộc sống, khẳng định vị thế của mình trong gia đình và

xã hội

Thanh Thuỷ là một xã miền núi, ở phía Tây huyện Thanh Liêm - tỉnh

Hà Nam Tuy người dân sống ở vùng này đều là dân tộc Kinh nhưng điều kiện sống vẫn rất khó khăn, vị thế của người phụ nữ nơi đây vẫn chưa được

đề cao Xã Thanh Thủy là một xã nghèo, người dân sống chủ yếu bằng nghề trồng lúa, đi rừng đốn củi, các công việc khai thác đá phần lớn lực lượng lao động của xã có trình độ học vấn thấp, ít có cơ hội tham gia vào thị trường lao động trong môi trường công nghiệp Trong những năm qua thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, xã Thanh Thuỷ đã có nhiều tiến bộ trong phát triển kinh

tế - xã hội, giữ vững an ninh - quốc phòng, nâng cao đời sống của nhân dân Tuy nhiên, nhận thức về vị thế của người phụ nữ trong gia đình vẫn còn nhiều hạn chế, các phong trào hoạt động của hội phụ nữ còn chưa sôi nổi, chưa thu hút được sự tham gia của chị em

3

Thực hiện nghiên cứu này, bản thân tôi mong muốn góp một phần công sức nhỏ bé cùng với các cấp, ban ngành, đoàn thể, các tổ chức trong việc nâng cao vị thế của người phụ nữ trong gia đình ở vùng nông thôn miền núi nói chung, xã Thanh Thủy nói riêng

2 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Trong những thập niên gần đây, gia đình, phụ nữ và vấn đề bình đẳng giới là những chủ đề được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm Và đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về những vấn đề này trên bình diện chung của cả nước Không những có những công trình nghiên cứu trên thực tế mà còn có những bài viết, bài cảm nhận và diễn đàn về những đề tài thuộc lĩnh vực này Chúng tôi xin được điểm lại một vài công trình nghiên cứu về vai trò người phụ nữ và những đề tài có liên quan hoặc bổ sung cho đề tài nghiên cứu

* Tác giả Nguyễn Linh Khiếu với đề tài “Nghiên cứu phụ nữ, giới và

gia đình” (Nguyễn Linh Khiếu, 2003), đã đề cập đến: Vai trò người phụ nữ trong gia đình giai đoạn hiện nay Người phụ nữ hiện nay trở thành một chủ thể rất quan trọng trong đời sống các gia đình Phụ nữ là người đóng góp một phần công sức rất to lớn trong phát triển kinh tế, họ là người chủ yếu thực hiện các công việc sản xuất, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp, chăn nuôi và trong lĩnh vực buôn bán để tạo thêm thu nhập cho gia đình,

Những công việc trong gia đình như nội trợ, các hoạt động nhằm tái tạo sức lao động đều một tay người phụ nữ đảm nhận mà hầu như chưa nhận

được sự trợ giúp của người đàn ông

Mặc dù người phụ nữ đảm nhận những trách nhiệm khá quan trọng trong việc xây dựng kinh tế gia đình nhưng họ chưa được tiếp cận, kiểm soát

và quản lý các nguồn lực như: họ không có nhiều quyền sử dụng vốn, tài sản

và đất đai vào mục đích phát triển kinh tế

4

Hiện nay, quyền quyết định những vấn đề quan trọng của gia đình và vai trò của người phụ nữ có thay đổi nhưng cơ bản vẫn chưa tương xứng với

vai trò mà họ đảm nhận

Trong hoạt động cộng đồng, người phụ nữ đã tham gia tích cực nhưng

chưa đạt được sự bình đẳng giữa nam và nữ trong lĩnh vực này

Ngoài ra, tác giả còn nghiên cứu vai trò người phụ nữ nông thôn trong

phát triển kinh tế hộ gia đình tại xã Thanh Hà, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam

Qua nghiên cứu tác giả cho thấy, trong lao động đồng ruộng, một số khâu nặng nhọc và độc hại chủ yếu được thuê dịch vụ như cày bừa có tới 97,92% và phun thuốc trừ sâu có 82,30% hộ gia đình thuê người thực hiện Ngoài ra, những công đoạn còn lại chủ yếu là do phụ nữ trong các gia đình đảm nhiệm như cấy, chăm bón, thu hoạch và làm vườn Hơn nữa, để tạo thêm thu nhập cho gia đình, người phụ nữ Thanh Hà còn tham gia vào các dịch vụ buôn bán, các nghề thủ công Tuy nhiên, một công việc mà không thể

thiếu vắng người phụ nữ đó là nội trợ và chăm sóc con cái

- Tương tự, tác giả khảo sát sự phân công lao động trong gia đình đối với hai giới nam và nữ tại Hà Nội

Phần lớn công việc của người phụ nữ là những công việc trong gia

đình nhưng quyết định những công việc quan trọng lại là quyền của nam giới

* Tác giả Vũ Tuấn Huy với đề tài “Xu hướng gia đình ngày nay "

được nghiên cứu thực nghiệm tại Hải Dương, (Vũ Tuấn Huy, 2004) Trong công trình nghiên cứu có cuộc nghiên cứu về việc phân công lao động trong gia đình đối với hai nhóm năm kết hôn đó là nhóm năm kết hôn 1965-1975 và nhóm năm 1994-2001 của cho ta thấy rằng: Các hoạt động trong gia đình như giữ tiền, các công việc nội trợ như: mua thức ăn, nấu ăn, rửa bát, giặt giũ, chăm sóc con nhỏ thường là do người vợ thực hiện Còn các công việc như tiếp khách, đại diện cho gia đình tham gia vào các hoạt động cộng đồng