Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn bảo ninh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- TẠ THỊ HÀ NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam Mã số: 6022

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TẠ THỊ HÀ

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

TẠ THỊ HÀ

NGHỆ THUẬT TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam

Mã số: 60220121

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Tôn Thảo Miên

Hà Nội - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là kết quả nghiên cứu của tôi dưới sự

hướng dẫn của PGS.TS Tôn Thảo Miên

Tôi cũng cam đoan đề tài này không trùng với bất cứ đề tài luận văn

nào đã được công bố ở Việt Nam

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung đề tài

Người cam đoan

Tạ Thị Hà

Lêi c¶m ¬n

Để có thể hoàn thành luận văn này, trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết

ơn sâu sắc tới PGS.TS Tôn Thảo Miên, người đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Văn học, phòng Sau đại học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn đã quan tâm, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu

Tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè đã quan tâm, giúp đỡ, động viên, tạo mọi điều kiện để tôi có thể nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận văn này

Dù đã hết sức cố gắng, nhưng vì khả năng và thời gian có hạn nên luận văn của chúng tôi không tránh khỏi những thiếu sót, kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến chân thành của các thầy giáo, cô giáo và bạn bè đồng nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 11 năm 2014

Người viết

Tạ Thị Hà

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 7

1 Lý do chọn đề tài 7

2 Lịch sử vấn đề 8

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

6 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined

NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH Error! Bookmark not defined 1.1 Người kể chuyện Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm người kể chuyện Error! Bookmark not defined 1.1.2 Người kể chuyện trong truyện ngắn Bảo Ninh Error! Bookmark

not defined

1.1.2.1 Người kể chuyện ngôi thứ nhất Error! Bookmark not defined

1.1.2.2 Người kể chuyện ngôi thứ ba Error! Bookmark not defined 1.1.2.3 Sự đa tầng bậc người kể chuyện Error! Bookmark not defined

1.2 Điểm nhìn tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh Error! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm điểm nhìn Error! Bookmark not defined 1.2.2 Điểm nhìn tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh Error! Bookmark

not defined

CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT VÀ CỐT TRUYỆN TỰ SỰ TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH Error! Bookmark not defined

2.1 Nhân vật trong truyện ngắn Bảo Ninh Error! Bookmark not defined

2.1.1 Khái niệm nhân vật Error! Bookmark not defined 2.1.2 Nhân vật trong truyện ngắn Bảo Ninh Error! Bookmark not

defined

2.1.2.1 Nhân vật cô đơn, lạc thời và lạc loài Error! Bookmark not defined

2.1.2.2 Nhân vật cứu rỗi Error! Bookmark not defined 2.1.2.3 Nhân vật tự nhận thức Error! Bookmark not defined

2.1.3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn Bảo Ninh Error!

Bookmark not defined

2.1.3.1 Sự đối lập trong hoàn cảnh xuất thân Error! Bookmark not defined

2.1.3.2 Miêu tả ngoại hình Error! Bookmark not defined 2.1.3.3 Khắc họa nhân vật qua ngôn ngữ Error! Bookmark not defined

2.2 Cốt truyện trong truyện ngắn Bảo Ninh Error! Bookmark not defined

2.2.1 Khái niệm cốt truyện Error! Bookmark not defined 2.2.2 Cốt truyện trong truyện ngắn Bảo Ninh Error! Bookmark not

defined

2.2.2.1 Cốt truyện hiện thực Error! Bookmark not defined 2.2.2.2.Cốt truyện tâm lý Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN BẢO NINH Error! Bookmark not defined 3.1 Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh Error! Bookmark not defined

3.1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined 3.1.2 Không gian nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh Error!

Bookmark not defined

3.1.2.1 Không gian hiện thực Error! Bookmark not defined 3.1.2.2 Không gian tâm lý Error! Bookmark not defined 3.2 Thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh Error! Bookmark not defined

3.2.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật Error! Bookmark not defined 3.2.2 Thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh Error!

Bookmark not defined

3.2.2.1.Thời gian sự kiện lịch sử gắn với những sự kiện đời tư Error! Bookmark not defined

3.2.2.2 Thời gian tâm lý Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bảo Ninh là một trong những nhà văn tiêu biểu của văn học Việt Nam

từ sau Đổi mới Ngay khi xuất bản tiểu thuyết đầu tay Nỗi buồn chiến tranh

Bảo Ninh đã trở thành một hiện tượng văn học được chú ý trên văn đàn, thu hút nhiều độc giả với những ý kiến đánh giá, phê bình rất khác nhau Nhìn chung những đánh giá về tiểu thuyết của Bảo Ninh có hai luồng ý kiến khen ngợi, đánh giá cao và phê phán Có thể nói so với tiểu thuyết thì mảng truyện ngắn của Bảo Ninh được các nhà nghiên cứu, phê bình chú ý ít hơn Nhưng không vì thế mà truyện ngắn của ông mất đi sự quan tâm và đánh giá cao của người đọc

Bảo Ninh là một trong những cây bút có dấu ấn nhất định trên văn đàn hiện nay Ở mảng truyện ngắn, Bảo Ninh được đánh giá là cây bút viết truyện ngắn đặc sắc Trên văn đàn hiện đại, Bảo Ninh đã tạo dựng cho mình một lối viết riêng, một phong cách riêng khó trộn lẫn Những truyện ngắn của Bảo Ninh có những đặc trưng riêng rất đáng để khảo sát và tìm hiểu Bảo Ninh là người được sống và cảm nhận những giá trị cuộc sống ở cả hai giai đoạn kháng chiến chống Mĩ và hiện thực cuộc sống sau chiến tranh, nhất là từ thời

kì Đổi mới Ông là một trong những nhà văn hiện nay viết hay và xuất sắc về

đề tài chiến tranh và hậu chiến Bảo Ninh đã từng là một người lính, có thể nói những kí ức về chiến tranh, về chiến trường, về tình yêu và cuộc sống của người lính đã ngấm sâu và trở thành một phần trong tâm trí nhà văn Trong sáng tác của Bảo Ninh, số phận của những con người bước ra từ cuộc chiến tranh cùng những bi kịch của con người trong cuộc sống thời hậu chiến đã hiện lên một cách chân thực và đầy tính nhân văn

Truyện ngắn của Bảo Ninh luôn nhận được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc và giới nghiên cứu, phê bình Đã có những bài viết, công trình nghiên

cứu tổng hợp, phân tích và phát hiện đáng kể cả về phương diện nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn Bảo Ninh, tuy nhiên nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh vẫn chưa được tìm hiểu một cách thấu đáo Với mong muốn góp thêm tiếng nói vào sự khẳng định thành công của truyện ngắn Bảo Ninh, trên cơ sở kế thừa thành tựu của người đi trước, đề tài mà luận văn đã

chọn Nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn Bảo Ninh sẽ là cơ hội để chúng tôi

tiến hành tìm hiểu các yếu tố nghệ thuật cũng như những nét độc đáo về nghệ thuật tự sự trong truyện ngắn của Bảo Ninh trên tinh thần khoa học và toàn vẹn nhất có thể Cũng thông qua đề tài này luận văn hướng đến một cách hiểu, cách lý giải về cái hay, những nét đặc sắc và hấp dẫn của truyện ngắn Bảo Ninh, từ đó ghi nhận sự đóng góp của Bảo Ninh cho mảng truyện ngắn nói riêng và cho nền văn học Việt Nam nói chung

2 Lịch sử vấn đề

Bảo Ninh tên thật là Hoàng Ấu Phương, quê ở xã Bảo Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình nhưng sinh ra tại Nghệ An Bảo Ninh được sinh ra trong một gia đình trí thức lớn, ông là con trai của giáo sư Hoàng Tuệ, nguyên Viện trưởng Viện Ngôn ngữ học Việt Nam Sinh ra và lớn lên trong thời buổi chiến tranh, cũng như bao bạn bè cùng trang lứa, Bảo Ninh cũng tham gia cuộc kháng chiến chống Mĩ, chiến đấu trong chiến trường B3 Tây Nguyên từ 1969 đến 1975 Đây cũng là giai đoạn mà cuộc kháng chiến chống

Mĩ của nhân dân ta diễn ra ác liệt và mạnh mẽ nhất Sau chiến tranh ông giải ngũ, trở lại học đại học và sau đó làm việc ở Viện Khoa học Việt Nam Từ

1984 đến 1986, Bảo Ninh học khóa 2 Trường viết văn Nguyễn Du và làm việc cho báo Văn nghệ trẻ Bảo Ninh là một trong những nhà văn có đóng góp đáng kể vào công cuộc đổi mới của nền văn xuôi hiện đại Việt Nam Ông đến với văn chương khá muộn so với các nhà văn khác cùng thế hệ Tác phẩm đầu

tay của ông là tiểu thuyết Thân phận của tình yêu, về sau lấy lại tên cũ là Nỗi

buồn chiến tranh Ngay khi xuất bản, cuốn tiểu thuyết đã mau chóng trở thành

một hiện tượng văn học và nhận được nhiều ý kiến phê bình khác nhau Có ý kiến ca ngợi hết lời nhưng cũng có những ý kiến phê phán thẳng thừng Tiểu thuyết này đã được Hội Nhà văn Việt Nam trao Giải thưởng văn học hằng

năm (1991) Đến nay, tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh đã khẳng định được vị

trí của mình và được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới, được bạn đọc nhiều nơi đón nhận Bên cạnh những thành công về tiểu thuyết thì Bảo Ninh cũng

đã đạt được nhiều thành công về truyện ngắn Những truyện ngắn đầu tiên của Bảo Ninh được đăng trên Văn nghệ Quân đội Có thể kể đến các tác phẩm đã

xuất bản của Bảo Ninh: Nỗi buồn chiến tranh, NXB Hội nhà văn, 1991; Trại

bảy chú lùn, NXB Văn học, 1987; Khắc dấu mạn thuyền, NXB Văn học, 1996; Lan man trong lúc kẹt xe, NXB Hội nhà văn, 2005; Chuyện xưa kết đi, được chưa?, NXB Văn học, 2009; Bảo Ninh tác phẩm chọn lọc, NXB Phụ nữ, 2011; Bảo Ninh - những truyện ngắn, NXB Trẻ, 2013

Nghiên cứu về sáng tác của Bảo Ninh đã và đang thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình cũng như của nhiều người đọc Lâu nay đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về tiểu thuyết và truyện ngắn của ông Nhưng các nhà nghiên cứu, phê bình chủ yếu hướng vào tiểu thuyết đầu

tay của ông là Nỗi buồn chiến tranh Bảo Ninh được biết đến nhiều nhất với cuốn tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh - Tác phẩm đã tạo nên tên tuổi Bảo Ninh Sức ảnh hưởng của Nỗi buồn chiến tranh trong đời sống văn học Việt

Nam thời kì Đổi mới là không thể phủ nhận

Nhà văn Nguyên Ngọc đã từng nhận xét về Nỗi buồn chiến tranh: "Về

mặt nghệ thuật, đó là thành tựu cao nhất của văn học đổi mới"[30,177] Bài

viết Kĩ thuật dòng ý thức qua Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh của Nguyễn

Đăng Điệp đã nêu lên những cách tân cũng như những đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm, đặc biệt chú ý đến kĩ thuật dựng truyện theo kết cấu dòng ý thức;

Đào Duy Hiệp với bài viết Thời gian trong Thân phận của tình yêu đã tìm

hiểu một số vấn đề về nghệ thuật thời gian: thời gian niên biểu, sự sai trật niên

biểu, lối quay ngược, lối đón trước ; Nỗi buồn chiến tranh viết về chiến

tranh thời hậu chiến từ chủ nghĩa anh hùng đến nhu cầu đổi mới bút pháp của

Phạm Xuân Thạch đã đi vào nghiên cứu những mạch ngầm văn bản, thế giới nhân vật, tìm hiểu cái nhìn mới và cách viết mới về chiến tranh trong thời hậu

chiến, tác giả này cũng có những bài viết khác như: Về tiểu thuyết Nỗi buồn

chiến tranh của Bảo Ninh; Tiểu thuyết Việt Nam đương đại - suy nghĩ từ những tác phẩm về chủ đề lịch sử

Ngoài ra còn có rất nhiều bài viết khác về tác phẩm Nỗi buồn chiến

tranh, có thể kể đến: Trần Quốc Hội với "Trình tự" trong thời gian nghệ thuật của Ăn mày dĩ vãng và Nỗi buồn chiến tranh - tiếp cận từ lý thuyết thời gian của Genette; Trần Thanh Hà: Từ phân tâm học tìm hiểu tính hiện đại thể hiện qua tiểu thuyết "Thân phận của tình yêu" của Bảo Ninh; Hoàng Ngọc Hiến: Những nghịch lý của chiến tranh; Đỗ Văn Khang: Nghĩ gì khi đọc tiểu thuyết Thân phận của tình yêu?; Phạm Xuân Nguyên: Nghĩ gì khi đọc"Nghĩ gì khi đọc tiểu thuyết Thân phận của tình yêu?"; Đỗ Đức Hiểu: Những nhịp mạnh của tiểu thuyết Thân phận của tình yêu

Không chỉ khẳng định mình ở thể loại tiểu thuyết, Bảo Ninh còn khẳng định mình qua nhiều truyện ngắn Ở mảng truyện ngắn, Bảo Ninh đã thể hiện được những tìm tòi, khám phá mới về nghệ thuật kể chuyện Truyện ngắn của Bảo Ninh cũng đã thu hút được sự quan tâm của giới phê bình, nghiên cứu cũng

như bạn đọc Trong bài viết Bảo Ninh – Thời tiết của kí ức, Trung Trung Đỉnh

đã đưa ra những nhận xét về truyện ngắn Bảo Ninh: “Đọc những truyện ngắn đầu tiên của Bảo Ninh, người ta nhận ngay ra một người lính có tâm hồn khá lãng mạn và phóng túng Một người lính từng trải dễ xúc động bởi những gợi cảm ngẫu hứng do tác động mạnh của đời sống thời chiến khốc liệt.”[9];

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Thái Phan Vàng Anh: Ngôn ngữ trần thuật trong truyện ngắn đương đại,

Tạp chí sông Hương, số 237/2008

2 Lại Nguyên Ân: 150 thuật ngữ văn học, NXB ĐHQG Hà Nội, 2003

3 Nguyễn Minh Châu: Trang giấy trước đèn, NXB Khoa học Xã hội, 1994

4 Nguyễn Minh Châu: Tuyển tập truyện ngắn, NXB Văn học, 2006

5 Đoàn Ánh Dương: Bảo Ninh - nhìn từ thân phận truyện ngắn,

http://giaitri.vnexpress.net/tin-tuc/sach/lang-van/bao-ninh-nhin-tu-than-ph an-cua-truyen-ngan-1971939.html

6 Đặng Anh Đào: Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện đại,

NXB Giáo dục, 1995

7 Phan Cự Đệ: Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, NXB Giáo dục, 2001

8 Phan Cự Đệ (chủ biên): Văn học Việt Nam thế kỷ XX – những vấn đề lịch sử

và lý luận, NXB Giáo dục, 2005

9 Trung Trung Đỉnh: Bảo Ninh – Thời tiết của kí ức,

http://www.tienphong.vn/van-nghe/bao-ninh-thoi-tiet-cua-ky-uc-564892.tpo

10 Hà Minh Đức (chủ biên): Lý luận văn học, NXB Giáo dục, 2000

11 Hà Minh Đức (chủ biên): Mấy vấn đề lý luận về văn nghệ trong sự nghiệp

đổi mới, NXB Sự thật, 1991

12 Hà Minh Đức: Những thành tựu của văn học Việt Nam trong thời kỳ đổi mới,

Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 7/2002

13 Ngô Văn Đức: Ngâm khúc quá trình hình thành phát triển và thi pháp thể

loại, NXB Thanh niên, 1996

14 G.N Pôxpêlôp (chủ biên), (Trần Đình Sử, Lại Nguyên Ân, Lê Ngọc Trà

dịch và giới thiệu): Dẫn luận nghiên cứu văn học, NXB Giáo dục, 1998

15 Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (đồng chủ biên): Từ điển

thuật ngữ văn học, NXB Giáo dục Việt Nam, 2010

16 Võ Thị Hảo: Người sót lại của rừng cười, NXB Phụ nữ, 2005

17 Đào Duy Hiệp: Phê bình văn học từ lý thuyết hiện đại, NXB Giáo dục, 2008

18 Đỗ Đức Hiểu: Đổi mới phê bình văn học, NXB Khoa học – Xã hội, NXB

Mũi Cà Mau, 1994

19 Đỗ Đức Hiểu: Thi pháp học hiện đại, NXB Hội nhà văn, 2000

20 Kim Hoa: Nhà văn Bảo Ninh - Không ai một mình làm nên hạnh phúc,

http://tonvinhvanhoadoc.vn/van-hoc-viet-nam/doi-song-van-hoc/2648-nha -van-bao-ninh-khong-ai-mot-minh-lam-nen-hanh-phuc.html

21 Nguyễn Thái Hòa: Những vấn đề thi pháp của truyện, NXB Giáo Dục, 1999

22 Tô Hoài: Nghệ thuật và phương pháp viết văn, NXB Văn học, 1997

23 Trần Quang Huy: Nước mắt đỏ, NXB Lao động, 1994

24 Lê Minh Khuê (tập truyện ngắn): Nhiệt đới gió mùa, NXB Hội nhà văn, 2012

25 Thụy Khuê: Tình thế của những người viết trẻ hôm nay,

http://thuykhue.free.fr/tk06/tinhthe.html

26 Cao Kim Lan: Lý thuyết về điểm nhìn nghệ thuật của R Scholes và R

Kellog, Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 10/2008

27 Cao Kim Lan: Mối quan hệ giữa người kể chuyện và tác giả, Tạp chí

nghiên cứu văn học, số 8/2009

28 Tôn Phương Lan: Một vài suy nghĩ về con người trong văn xuôi thời kỳ đổi

mới, Tạp chí nghiên cứu văn học, số 9/2001

29 Tôn Phương Lan: Truyện ngắn chiến tranh nhìn từ sự vận động thể loại,

Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 11/2004

30 Nguyễn Văn Long – Lã Nhâm Thìn (đồng chủ biên): Văn học Việt Nam

sau 1975 – Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy, NXB giáo dục, 2005

31 Phương Lựu (chủ biên): Lý luận văn học, NXB Đại học Sư phạm, 2002

32 Nguyễn Đăng Mạnh: Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn,