Đặc điểm của ca dao dân ca đối đáp ở đồng bằng bắc bộ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- CÁP THỊ NHƯ HUỆ ĐẶC ĐIỂM CỦA CA DAO DÂN CA ĐỐI ĐÁP Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học d

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

CÁP THỊ NHƯ HUỆ

ĐẶC ĐIỂM CỦA CA DAO DÂN CA ĐỐI ĐÁP Ở

ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học dân gian

Hà Nội-2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

CÁP THỊ NHƯ HUỆ

ĐẶC ĐIỂM CỦA CA DAO DÂN CA ĐỐI ĐÁP Ở

ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Văn học dân gian

Mã số:60220125

Người hướng dẫn khoa học: TS Hà Thị Thu Hương

Hà Nội-2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các vấn

đề được mô tả, phân tích và tổng kết trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Cáp Thị Như Huệ

LỜI CẢM ƠN

Luận văn của tôi đã được hoàn thành với sự hướng dẫn tận tình của TS

Hà Thị Thu Hương Tôi xin chân thành cảm ơn cô vì nhờ sự chỉ dẫn của tận tình của cô, tôi đã chọn được một đề tài mà càng đi sâu vào nghiên cứu tôi càng cảm thấy có nhiều điều thú vị Cô cũng đã tạo điều kiện hết sức để tôi có thể tiếp cận và sử dụng tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn đối với ông Nguyễn Thành Tuấn – Phó viện trưởng Viện Khoa học phát triển Nhân lực Kinh tế và Văn hoá là người đã giúp

đỡ, hỗ trợ cho tôi về mặt tư liệu Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới thày Nguyễn Hùng Vĩ và các thầy cô trong khoa Văn học, trường ĐH Khoa học

Xã hội và Nhân Văn, ĐHQGHN đã giúp đỡ tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn này Đồng thời tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới cụ Đặng Thị Thanh, người thôn Đào Quạt, xã Bãi Sậy, huyện Ân Thi, Hưng Yên, cụ Nguyễn Hữu Bổn ở thôn Yên Vĩnh, xã Dạ Trạch, Khoái Châu, Hưng Yên, ông Phạm Xuân

Dư trưởng thôn Đào Quạt đã tạo điều kiện và giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình khảo sát ở địa phương Tôi cũng rất cảm ơn các bác, các cô trong Sở Văn hoá thể thao và du lịch tỉnh Hưng Yên, Thư viện tỉnh Hưng Yên đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong việc tìm tư liệu và tiếp xúc với địa phương

Hà Nội, ngày 15 tháng 12 năm 2014

Người thực hiện

Cáp Thị Như Huệ

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Lịch sử vấn đề 6

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13

4 Phương pháp nghiên cứu 13

5 Đóng góp của đề tài 14

6 Cấu trúc của luận văn 14

PHẦN NỘI DUNG 16

Chương 1: Những đặc điểm chung về vùng đồng bằng Bắc Bộ và ca dao dân ca đối đáp 16

1.1 Những đặc điểm chung về vùng đồng bằng Bắc Bộ 16

1.1.1 Đặc điểm môi trường tự nhiên và môi trường xã hội 16

1.1.2 Đặc điểm môi trường văn hóa tín ngưỡng 21

1.2 Giới thuyết về ca dao dân ca đối đáp vùng đồng bằng Bắc Bộ 29

1.2.1 Giới thuyết về khái niệm 29

1.2.2 Một số thể loại ca dao dân ca 32

1.2.2.1 Hát Ví 32

1.2.2.2 Hát Trống quân 34

1.2.2.3 Hát Quan họ 37

Chương 2 Một số đặc điểm nội dung của ca dao dân ca đối đáp ở đồng bằng Bắc Bộ 40

2.1 Ca dao dân ca đối đáp diễn tả tình yêu cảnh vật quê hương, đất nước 40

2.2 Ca dao dân ca đối đáp thể hiện tình yêu đôi lứa 50

2.3 Ca dao dân ca đối đáp thể hiện phong tục, tập quán 63

Chương 3 Một số đặc điểm nghệ thuật của ca dao dân ca đối đáp ở đồng bằng Bắc Bộ 74

3.1 Diễn xướng 74

3.1.1 Không gian diễn xướng 74

3.1.2 Hình thức diễn xướng 82

3.1.2.1 Đối đáp 82

3.1.2.2 Ứng tác 87

3.2 Thể thơ 90

3.3 Ngôn ngữ và làn điệu 96

3.3.1.Ngôn ngữ 96

3.3.2 Làn điệu 102

KẾT LUẬN 108

TÀI LIỆU THAM KHẢO 112

PHỤ LỤC 117

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

ĐBBB Đồng bằng Bắc Bộ

UBND Uỷ Ban Nhân Dân PGS/TS Phó Giáo sư/ Tiến sĩ

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1 Việc giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống với những nét văn hóa đặc sắc, quý giá trong kho tàng văn hóa văn học dân gian của ông cha đang là một thách thức lớn trong thời đại hiện nay Muốn gìn giữ những giá trị truyền thống của dân tộc, của quốc gia phải bắt đầu từ mỗi địa phương, mỗi vùng miền Việt Nam một đất nước có tới 54 dân tộc anh em Mỗi dân tộc lại có những nét sinh hoạt văn hoá mang đậm sắc thái vùng miền thể hiện rõ bản sắc riêng của từng vùng văn hóa với tính cách con người nơi đó Các sinh hoạt văn hóa do con người tạo dựng nhằm duy trì

và phát triển đặc trưng văn hóa của tộc người mình

Sinh hoạt văn hóa qua hát đối đáp được thể hiện trong ca dao dân ca thường có ca từ bằng lời thơ dân gian cô đọng, súc tích, dễ thuộc, dễ nhớ,

dễ hát nên được trao truyền, kế thừa và sáng tạo liên tục Những ca từ này

đã mang nội dung phản ánh xã hội, lịch sử và thể hiện được những tâm tư, tình cảm của các thành viên trong các cộng đồng tộc người Việt Nam với tình yêu đôi lứa, tình yêu cuộc sống, quê hương, đất nước mình

Xét về bản chất ca dao và dân ca hầu như không có ranh giới rõ rệt Nói một cách ngắn gọn và đơn giản, dân ca thường là những bài hát dân gian do quần chúng nhân dân sáng tác, diễn xướng và lưu truyền Ở dân ca, yếu tố văn học (lời ca) và âm nhạc (làn điệu) cùng thể thức diễn xướng gắn

bó với nhau trong một chỉnh thể thống nhất Còn ca dao thường được hiểu

là lời của bài hát dân ca khi tách lời ca ra khỏi điệu hát

Dân ca là những bài hát do nhân dân sáng tác và được lưu truyền từ đời này qua đời khác Đây là một loại hình nghệ thuật rất đặc sắc và mỗi vùng miền lại có những cách thể hiện mang sắc thái riêng của từng vùng miền, từng địa phương Hiện nay tình hình sinh hoạt diễn xướng hát dân ca

cũng như ca dao dân ca đối đáp đang dần vắng bóng trong đời sống tinh thần của người dân lao động Nguyên nhân của sự mai một này phần nhiều

là do người dân trong những hoàn cảnh khách quan khác nhau đã ít chú ý đến những điệu hát mà ông cha đã sáng tạo và gìn giữ Dưới sự tác động của công nghệ thông tin, của khoa học kĩ thuật, ngày nay dân chúng được tiếp xúc với nhiều dòng nhạc khác nhau Chính điều này đã khiến cho người dân đặc biệt là giới trẻ dần xa rời, không quan tâm tới nghệ thuật truyền thống, trong đó có ca dao dân ca đối đáp

2 Chúng ta từ thời thơ ấu đã được nghe những lời hát ru, những câu

ca dao dân ca trữ tình thấm đượm tình nghĩa Để giữ gìn và bảo tồn những làn điệu dân ca ấy, các nhà nghiên cứu đã có nhiều công trình nghiên cứu

và sưu tầm ca dao Việt Nam nói chung Ca dao dân ca đối đáp là một bộ phận trong kho tàng ca dao dân ca Việt Nam có giá trị trên cả phương diện văn chương và âm nhạc, có một vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần người dân lao động Ca dao dân ca đối đáp có tính chất tập thể, thích ứng với nhiều hình thức sinh hoạt tập thể của nhân dân Trong thời kì hiện nay,

ca dao dân ca đối đáp vẫn được duy trì ở nhiều vùng miền, tuy nhiên ít được các thế hệ trẻ biết tới và sẽ ngày càng mai một nếu không có những biện pháp bảo tồn và phát huy Mặc dù ca dao dân ca đã và đang được khảo cứu trên nhiều bình diện theo hướng nghiên cứu tổng quát nhưng vẫn còn thiếu những công trình chuyên sâu nghiên cứu về ca dao dân ca đối đáp của Việt Nam nói chung, đồng bằng Bắc Bộ nói riêng Chính vì vậy,

chúng tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu “Đặc điểm của ca dao dân ca đối đáp ở đồng bằng Bắc Bộ” cho luận văn của mình

2 Lịch sử vấn đề

Ca dao dân ca là loại hình nghệ thuật truyền thống của dân tộc, đã đi sâu vào đời sống tinh thần của nhân dân các vùng miền, phản ánh những tâm tư tình cảm của con người trên khắp mọi miền của đất nước Cho đến nay, nhiều công trình nghiên cứu ca dao dân ca đã có những đóng góp quan trọng trong việc khám phá sự phong phú và sâu sắc của thể loại này Đã có nhiều nhà nghiên cứu cất công đi sưu tầm và nghiên cứu dân ca ở nhiều phương diện, với mục đích chung nhất là sưu tầm, giới thiệu dân ca các vùng miền tới nhiều độc giả để góp phần duy trì nét đẹp văn hóa trong sinh hoạt diễn xướng dân ca và để lưu truyền kho tàng ca dao dân ca Việt Nam

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, đã có một số công trình ghi

chép lại ca dao dân ca của người Việt như: Tục ngữ phong giao (1928) của Nguyễn Văn Ngọc, Tục ngữ ca dao (1932) của Phạm Quỳnh Trong các

công trình này, các học giả ít quan tâm đến vấn đề dị bản, không chú ý đến việc giải thích ý nghĩa của điển cố, địa danh mà chỉ nhằm gìn giữ vốn cổ

Ca dao dân ca là đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực như âm nhạc, văn hóa dân gian, dân tộc học, bởi vậy nó đã được nghiên cứu từ nhiều góc độ chuyên môn khác nhau Từ việc khảo sát các công trình viết

về ca dao dân ca nói chung như: Hát đối của nam nữ thanh niên ở Việt Nam (1934) của Nguyễn Văn Huyên, Dân ca (1954) của ban Âm nhạc - Hội Văn nghệ Việt Nam Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam (1978), của Vũ Ngọc Phan, Văn học dân gian Việt Nam (2006) GS Đinh Gia Khánh chủ biên, Ca dao dân ca Việt Nam: tinh tuyển, (2005) của Kiều Văn, … đã cho

chúng tôi cái nhìn tổng quan về tình hình nghiên cứu ca dao dân ca Việt Nam nói chung

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Phan Kế Bính (2001), Việt Nam phong tục, Nxb Văn hoá –

Thông tin, Hà Nội

2 Nguyễn Hữu Bổn (sưu tầm, biên soạn), Hát trống quân Dạ Trạch, Tài liệu điền dã tháng 3 năm 2011

3 Nguyễn Từ Chi (2003), Góp phần nghiên cứu văn hóa và tộc người, Nxb Văn hóa dân tộc, HN

4 Chu Ngọc Chi (1934), Các bài hát Ví, nhà in Thái Sơn

5 Lê Văn Chưởng (2004), Dân ca Việt Nam: những thành tố của chỉnh thể nguyên hợp, Nxb Khoa học Xã hội

6 Ngô Đạt (2005), Hát Ví ở Bắc Giang, Nxb Văn hóa Thông tin

7 Lâm Minh Đức (2005), Dân ca quan họ Bắc Ninh: 100 lời cổ,

Nxb Thanh niên

8 Bảo Định Giang, Nguyễn Tấn Phát, Trần Tấn Vĩnh, Bùi Mạnh

Nhị (1984), Ca dao dân ca Nam Bộ, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh

9 Tuấn Giang (2006), Giá trị nghệ thuật của diễn xướng dân gian Việt Nam, Nxb Văn hóa – Thông tin

10 Dương Quảng Hàm (1961), Việt Nam Văn học sử yếu, Bộ

QGGD

11 Bùi Trọng Hiền (1998), Hát trống quân Dạ Trạch, Báo cáo

Khoa học, Viện Nghiên cứu Văn hoá nghệ thuật, HN

12 Nguyễn Văn Hòa (2011), Dân ca Thái vùng Tây Bắc – Việt Nam, Nxb Văn hóa – Thông tin

13 Lan Hương (2005), Ca dao Việt Nam về tình yêu đôi lứa, Nxb

Văn hóa Thông tin

14 Nguyễn Xuân Kính (2006), Thi pháp ca dao, Nxb ĐH Quốc gia

Hà Nội

15 Đinh Gia Khánh (1983), Ca dao Việt Nam, Nxb Văn học

16 Đinh Gia Khánh (1989), Trên đường tìm hiểu văn hóa dân gian,

Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

17 Đinh Gia Khánh (1995), Các vùng văn hóa Việt Nam, Nxb Văn

học

18 Đinh Gia Khánh (1995), Văn hóa dân gian Việt Nam dưới sự phát triển của xã hội Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội

19 Đinh Gia Khánh (chủ biên) (2006), Văn học dân gian Việt Nam,

Nxb Giáo dục

20 Vũ Ngọc Khánh, Phạm Minh Thảo (1997), Kho tàng diễn xướng dân gian Việt Nam

21 Vũ Tiến Kỳ (chủ biên) - Nguyễn Đức Can (2010), Tục ngữ ca dao Hưng Yên, Nxb Văn hoá – Thông tin

22 Nguyễn Phúc Lai (2008), Hưng Yên – vùng phù sa văn hoá,

Nxb Trẻ

23 Mã Giang Lân, Nguyễn Đình Bưu (1976), Hát ví đồng bằng Hà Bắc, Ty văn hóa Hà Bắc

24 Mã Giang Lân, Lê Chí Quế, Đinh Gia Khánh (1977), Tục ngữ, câu đố, ca dao, dân ca Việt Nam, Nxb Trường Đại học Tổng hợp

25 Vũ Tự Lập (chủ biên) (1991), Văn hóa và dân cư đồng bằng sông Hồng, Nxb Khoa học Xã hội

26 Đặng Văn Lung (1997), Nghiên cứu văn nghệ dân gian Việt Nam, tập 1, Nxb Văn hóa dân tộc

27 Đặng Văn Lung (1978), Quan họ: nguồn gốc và quá trình phát triển, Nxb Khoa học Xã hội

28 Nguyễn Thụy Loan (2006), Dân ca Quan họ Bắc Ninh – Một di sản độc đáo, Tạp chí Văn hóa dân gian số 5, tr 28 -39

29 Phạm Phúc Minh (1994), Tìm hiểu dân ca Việt Nam, Nxb Âm

nhạc

30 Tú Ngọc (1994), Dân ca người Việt: Thể loại và hình thức, Nxb

Âm nhạc

31 Trần Việt Ngữ (2001), Hát trống quân làng Xuân Cầu (huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên), Tạp chí Văn hóa Dân gian số 6, tr3 –tr11

32 Trần Việt Ngữ (2002) , Hát trống quân, Nxb Văn hóa dân tộc

33 Trần Việt Ngữ, Trương Đình Quang, Hoàng Chương (1963),

Dân ca miền Nam trung bộ, Nxb Văn hóa

34 Vũ Ngọc Phan, Lê Anh Tra, Nguyễn Huy Hồng (1978), Diễn xướng dân gian và nghệ thuật sân khấu, Viện nghệ thuật

35 Vũ Ngọc Phan (1978), Tục ngữ ca dao dân ca Việt Nam, Nxb

Khoa học Xã hội

36 Nguyễn Văn Phú, Lưu Hữu Phước, Nguyễn Viêm, Tú Ngọc

(1962), Dân ca quan họ Bắc Ninh, Nxb Văn học

37 Trần Linh Quý, Hồng Thao (1997), Tìm hiểu dân ca quan họ,

Nxb Văn hóa dân tộc

38 Trần Linh Quý (2012), Trên đường tìm về quan họ, Nxb Văn

hóa – Thông tin

39 Lê Chí Quế (2001), Văn hoá dân gian: Khảo sát và nghiên cứu,

Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

40 Lê Chí Quế (chủ biên) - Võ Quang Nhơn - Nguyễn Hùng Vĩ

(2004), Văn học dân gian Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

41 Ngô Phạm Toán (2009), Hát trống quân Dạ Trạch, Luận văn

Thạc sĩ Văn hoá học, Trường Đại học Văn hoá Hà Nội

42 Hồng Thao (1997), Dân ca quan họ, Nxb Âm nhạc

43 Hà Văn Tấn (chủ biên) (1995), Góp phần nghiên cứu văn hóa Việt Nam: những công trình nghiên cứu của giáo sư tiến sĩ Nguyễn Văn Huyên, Nxb KHoa học Xã hội

44 Sông Thao - Đặng Văn Lung (1999), Tuyển tập Văn học Dân gian Việt Nam: Dân ca ( Tập IV, quyển 2), Nxb Giáo dục

45 Nguyễn Thành Tuấn (2010), Văn học dân gian Hưng Yên, Nxb

Văn hoá – Thông tin, 2010

46 Tô Ngọc Thanh (2006), Dân ca Việt Nam: những làn điệu dân

ca phổ biến, Nxb Âm nhạc

47 Ngô Đức Thịnh (chủ biên) (1990), Quan niệm về folklore, Nxb

Khoa học Xã hội

48 Ngô Đức Thịnh (2004), Văn hóa Vùng và Phân vùng văn hóa ở Việt Nam, Nxb Trẻ

49 Đặng Diệu Trang, Thiên nhiên thực vật ruộng vườn trong ca dao dân ca đông bằng Bắc bộ, Viên nghiên cứu văn hóa

(www.vanhoahoc.vn)

50 Kiều Văn (2005), Ca dao – dân ca Việt Nam: Tinh tuyển, Nxb

Đồng Nai

51 Trần Quốc Vượng (2009),Cơ sở văn hoá Việt Nam, Nxb Giáo

dục, H

52 Tô Vũ, Trần Kiết Tường (1955), Dân ca Việt Nam, H Kuy Sơn

53 Phạm Thu Yến (Chủ biên) (2007), Giáo trình Văn học dân gian: dành cho học viên ngành Ngữ văn – Hệ đào tạo Tại chức và Từ xa,

Nxb Đại học Sư Phạm

54 Nguyễn Khắc Xương (2010), Ví giao duyên: Nam nữ đối ca,

Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội

55 Nhiều tác giả (1954), Dân ca, Nxb Văn nghệ

56 Nhiều tác giả (2005), Từ điển văn học (bộ mới), Nxb Thế Giới,

HN

57 Nhiều tác giả (2006), Văn hoá – Văn nghệ dân gian Hưng Yên: đôi nét phác thảo, Nxb Hội Nhà văn

58 Nhiều tác giả (2006), Không gian văn hóa quan họ Bắc Ninh – bảo tồn và phát huy, Nxb Thông tin – Sở VHTT Bắc Ninh