VẤN đề CAN THIỆP NHÂN đạo TRONG QUAN hệ QUỐC tế HIỆN NAY

1 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ THANH HOA VẤN ĐỀ CAN THIỆP NHÂN ĐẠO TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ

1

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ THANH HOA

VẤN ĐỀ CAN THIỆP NHÂN ĐẠO TRONG

QUAN HỆ QUỐC TẾ HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Quốc tế học

TP Hồ Chí Minh-2014

2

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

NGUYỄN THỊ THANH HOA

VẤN ĐỀ CAN THIỆP NHÂN ĐẠO TRONG

QUAN HỆ QUỐC TẾ HIỆN NAY

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành: Quốc tế học

Mã số: 60310206 Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Khắc Nam

TP Hồ Chí Minh-2014

3

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-*** -

GIẤY XÁC NHẬN SỬA CHỮA LUẬN VĂN

Kính gửi: PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Thủy,

Chủ tịch Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành

Quan hệ Quốc tế (Mã số: 60310206)

Tên em là Nguyễn Thị Thanh Hoa, học viên cao học khóa QH -2-12-X chuyên ngành Quan hệ Quốc tế, Khoa Quốc tế học Em đã hoàn thành bảo vệ Luận văn thạc sĩ khoa học chuyên ngành Quan hệ Q uốc tế, mã số 60310206 ngày 06 tháng 12 năm 2014 với

đề tài VẤN ĐỀ CAN THIỆP NHÂN ĐẠO TRONG QUAN HỆ QUỐC TẾ HIỆN NAY

Theo những đánh giá, nhận xét và kết luận của Hội đồng chấm luận văn ngày 06 tháng 12 năm 2014 luận văn của em đã được sửa chữa như sau:

- Sửa lỗi diễn đạt trang 81, 90, 100

- Sửa chữa một số lỗi chính tả do đánh máy

Nay em làm đơn này kính đề nghị thầy/cô: PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Thủy là chủ

tịch Hội đồng xác nhận việc bổ sung nói trên của em đã tuân thủ theo đúng yêu cầu

Em xin trân trọng cảm ơn

Xác nhận của Chủ tịch hội đồng

Tp.Hồ Chí Minh, Ngày 10 tháng 12 năm 2014

Học viên

PGS.TS Nguyễn Thị Thanh Thủy Nguyễn Thị Thanh Hoa

4

LỜI CẢM ƠN Với lòng biết ơn sâu sắc, em xin được gửi đến quý Thầy Cô thuộc khoa Quốc tế học, chuyên ngành Quan hệ quốc tế trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội cũng như quý Thầy Cô ở khoa Quan hệ quốc tế trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP Hồ Chí Minh lời cảm ơn chân thành nhất

vì đã dạy dỗ những kiến thức chuyên môn bổ ích để em hoàn thành Luận văn này.Sự giúp đỡ, quan tâm của quý Thầy Cô chính là nguồn động lực để em vượt qua những khó khăn trong suốt quá trình thực hiện đề tài

Em cũng xin chân thành cảm ơn PGS.TS Hoàng Khắc Nam, người thầy

đã trực tiếp hướng dẫn em một cách tận tâm nhất từ những buổi đầu bước vào hành trình nghiên cứu khoa học

Luận văn được thực hiện trong vòng sáu tháng là công trình đầu tiên của

em nên kiến thức có phần còn hạn chế Do vậy, những sai sót là điều không tránh khỏi nên em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của quý Thầy cô

và các anh chị đồng môn để kiến thức của em được hoàn thiện hơn

Em kính chúc quý Thầy cô thật nhiều sức khỏe

Trân trọng Học viên khóa QH-2012-X

Nguyễn Thị Thanh Hoa

5

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU……… 9 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ CAN THIỆP NHÂN ĐẠO

……… 15 1.1) Chủ quyền quốc gia……… … 15

1.1.1) Các khái niệm, quan niệm khác nhau về chủ quyền quốc gia 16

1.1.2) Các nguyên tắc liên quan đến chủ quyền trong quan hệ quốc tế 17

Nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia trong Luật quốc tế hiện đại

17

Nguyên tắc bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia 18

Nguyên tắc dân tộc tự quyết 19

Nguyên tắc không can thiệp vào công việc nội bộ của quốc gia khác20

Nguyên tắc bất khả xâm phạm và toàn vẹn lãnh thổ 21

1.1.3) Quy chế pháp lý của chủ quyền quốc gia 21

1.1.4) Những thay đổi về chủ quyền trong quan hệ quốc tế hiện nay 22

Chủ quyền quốc gia đang dần bị suy yếu do sự phát triển của các Tổ

chức phi chính phủ Quốc tế (INGO) 22

Chủ quyền không còn mang tính tuyệt đối vì cản trở việc giải quyết các xung đột-nguyên nhân dẫn đến các cuộc can thiệp nhân đạo 24

1.2) Nhân quyền 27

1.2.1) Một số quan điểm khác nhau về nhân quyền 27

6

1.2.2) Phân loại nhân quyền và nguyên tắc tôn trọng các quyền cơ bản của

con người 30

1.2.3) Quy định pháp lý quốc tế về nhân quyền 32

1.2.4) Vai trò quan trọng của nhân quyền trong quan hệ quốc tế hiện nay 35 1.3) Can thiệp nhân đạo 36

1.3.1) Khái niệm 36

1.3.2) Quy định pháp lý quốc tế về can thiệp nhân đạo 37

1.3.3) Thực trạng hành động can thiệp nhân đạo hiện nay 41

1.3.4) Các hình thức can thiệp nhân đạo 44

Chương 2: VẤN ĐỀ CAN THIỆP NHÂN ĐẠO TRONG MỘT SỐ TRƯỜNG HỢP ĐIỂN HÌNH 49

2.1) Cuộc khủng hoảng Rwanda: 49

2.1.1) Bối cảnh lịch sử 49

2.1.2) Diễn biến 51

2.1.3) Những phản ứng của cộng đồng quốc tế về cuộc khủng hoảng Rwanda 53

2.1.4) Phản ứng của Mỹ trước cuộc khủng hoảng Rwanda 57

2.2) Cuộc khủng hoảng Kosovo 62

2.2.1) Bối cảnh lịch sử 62

2.2.2) Diễn biến 64

7

2.2.3) Những phản ứng của cộng đồng quốc tế về cuộc khủng hoảng Kosovo

68

2.2.4) Phản ứng của Mỹ trước cuộc khủng hoảng Kosovo 74

2.3) Những kết luận rút ra từ 2 cuộc khủng hoảng điển hình trong quan hệ quốc tế hiện nay 81

Chương 3: ĐÁNH GIÁ, KHUYẾN NGHỊ 87

3.1) Đánh giá về xu hướng can thiệp nhân đạo 87

3.1.1) Đặc điểm của xu hướng can thiệp nhân đạo 87

3.1.2) Một số vấn đề tranh cãi trong xu hướng can thiệp nhân đạo hiện nay 90

3.1.2.1) Lý do nhân đạo, dân chủ, nhân quyền trong các cuộc can thiệp nhân đạo 90

3.1.2.2) Ranh giới chủ quyền lãnh thổ bị xóa mờ trong các cuộc can thiệp nhân đạo: 93

3.1.2.3) Nhận định khách quan về động cơ dẫn đến cuộc can thiệp nhân đạo 96

3.1.3) Tác động của can thiệp nhân đạo đối với quan hệ quốc tế 98

3.2) Khuyến nghị: 101

3.2.1) Giải pháp thay thế “can thiệp nhân đạo” 101

3.2.2) Những điều cần lưu ý về vấn đề chủ quyền trong chính sách đối ngoại của Việt Nam 104

8

3.2.3) Những điều cần lưu ý về vấn đề nhân quyền trong chính sách đối

ngoại của Việt Nam 106

KẾT LUẬN………110

9

MỞ ĐẦU

1) Lý do chọn đề tài:

Những cuộc xung đột, mâu thuẫn về sắc tộc, tôn giáo là những nguyên nhân gây nên những bất ổn về tình hình chính trị trên thế giới Cuộc sống của cư dân ở những khu vực xảy ra những cuộc giao tranh luôn trong tình trạng mất an ninh, thiếu thốn trầm trọng Trước thực trạng này, can thiệp nhân đạo đã xuất hiện như một cách thức chính thống mà Mỹ và các quốc gia phương Tây sử dụng

để đại diện cho lẽ phải cứu lấy những giá trị về nhân quyền bi vị phạm trầm trọng Tuy nhiên, biện pháp chính trị với kết quả đi kèm không mấy khả quan này đang vấp phải những ý kiến trái chiều Điều này khơi gợi lên những quan ngại rằng dường như những cuộc can thiệp nhân đạo mang đến cho Mỹ và các nước phương Tây những lợi ích cho riêng quốc gia họ chứ không thể làm tròn trách nhiệm bảo vệ nhân quyền của những con người đang phải đối mặt với ranh giới mỏng manh giữa sự sống và cái chết hằng ngày

Can thiệp nhân đạo trong quan hệ quốc tế hiện nay là một vấn đề được công chúng quan tâm bởi những mục đích tốt đẹp mà hành động này mang đến cho những quốc gia đang rơi vào tình hình bất ổn về chính trị Tuy nhiên, những

ý kiến trái chiều xoay những động cơ, ý định và những kết quả của động thái này luôn được nêu lên trên những diễn đàn quốc tế Bên ủng hộ luôn cho rằng hành động này là một hành động mang tính tích cực được thực hiên dựa trên lòng nhân đạo và quyết tâm bảo vệ quyền con người cho nhân loại Bên phản đối lại cho rằng đây là một hành động cần phải được xem xét kỹ lưỡng vì được thực hiện dựa trên những lợi ích về chính trị và kinh tế của những quốc gia tiến hành can thiệp mặc kệ những hậu quả để lại cho quốc gia bị can thiệp

Cho đến nay, can thiệp nhân đạo vẫn luôn là một vấn đề khiến các học giả, các nhà chính trị rơi vào vòng xoáy cũa những cuộc tranh cãi không có hồi kết Những kết quả đạt được của những cuộc can thiệp có thực sự giúp ích cho

10

những người cần được giúp đỡ hay chỉ khiến những bất ổn trong môi trường sống của họ ngày càng leo thang Câu hỏi rằng liệu Mỹ và những quốc gia phương Tây có thực sư vô tư, đại diện cho nhân quyền con người đang bị chà đạp mà thực thi hành động can thiệp nhân đạo vẫn thách thức con người tìm ra lời giải đáp thiết thật nhất

Cũng vì những lý do trên đề tài được thực hiện để phân tích, chứng minh

về những động cơ thật sự của hành động này trong quan hệ quốc tế hiện nay với mong muốn đóng góp thêm những thông tin liên quan đến vấn đề này Điều này giúp cho chúng ta sẽ có những nhận thức khách quan về bản chất thật sự của việc can thiệp nhân đạo trong quan hệ quốc tế ngày nay

2) Ý nghĩa đề tài:

Ý nghĩa khoa học:

Đề tài có mục đích làm rõ thêm bản chất thật sự của việc can thiệp nhân đạo trong quan hệ quốc tế hiện nay Những quan điểm được phân tích kỹ lưỡng trong luận văn sẽ góp phần nghiên cứu chuyên sâu hơn về vấn đề này theo một khía cạnh quan trọng vốn còn tồn đọng nhiều thắc mắc Ngoài ra đề tài cũng gợi

mở nên những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và tìm hiểu liên quan đến vấn đề can thiệp nhân đạo

Ý nghĩa thực tiễn:

Với những phân tích, đánh giá, khuyến nghị xuyên suốt đề tài sẽ giúp cho người đọc có một cái nhìn khách quan hơn về can thiệp nhân đạo trong quan hệ quốc tế hiện nay Điều này góp phần hình thành nên một nguồn thông tin mang tính chất tham khảo được đầu tư nghiêm túc phục vụ cho quá trình hoạch định những chính sách đối ngoại trước tình hình chính trị đương đại

3) Lịch sử nghiên cứu vấn đề:

Tình hình nghiên cứu trong nước

Việc nghiên cứu trực tiếp vấn đề can thiệp nhân đạo trong nước còn ít,

điển hình có Can thiệp nhân đạo trong chính sách đối ngoại của Mỹ được viết

11

bởi tác giả Nguyễn Thái Yên Hương Riêng việc nghiên cứu về Kosovo và

Rwanda chỉ mang tính sơ lược và nhấn mạnh vào việc phê phán các động cơ của các quốc gia tham gia can thiệp nhân đạo vào đất nước này, điển hình như bài

viết Khủng hoảng Kosovo và tác động đối với quan hệ quốc tế của tác giả Trần

Thị Hoàng Mai đăng tải trên Website của Bộ ngoại giao Việt Nam, Can thiệp nhân đạo và trách nhiệm bảo vệ, Hái khái niệm mới trong quan hệ quốc tế của

tác giả Trần Thăng Long, Lê Thị Minh Phương thuộc trường Đại học Luật thành

phố Hồ Chí Minh; Sự can thiệp, các thể chế, xung đột khu vực và sắc tộc, Biên

dịch bởi Khoa quan hệ quốc tế Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn TP.Hồ Chí Minh, hiệu đính Lê Hồng Hiệp cùng rất nhiều các bài viết khác được đăng tải trên các trang báo mạng uy tín như www.nghiencuuquocte.net

www.quandoinhandan.vn ; www.nhandan.com.vn

Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này đã được thực hiện ở rất

nhiều quốc gia, điển hình như NATO Empty Victory do Carpenter biên soạn, The

Rwanda Crisis của Gérard Punier, The Kosovo Crisis của Weymouth & Henig hay The Limit of Humanitarian Intervention–Genocide in Rwanda của Alan J.Kuperman, Alain Destexhe (1995), Rwanda and Genocide in the Twentieth Century, New York University Press, New York 1995, Alan J.Kuperman (1992), The limits of Humanitarian Intervention-Genocide in Rwanda, Brookings

Institution Press, Washington D.C và những tác phẩm được in trong phần phụ lục tham khảo đều có chung những nội dung viết về những ý kiến trái chiều xung quanh hành động can thiệp nhân đạo của Mỹ và NATO vào Rwanda và Kosovo khi hai quốc gia này xảy ra khủng hoảng Ngoài ra những công trình nghiên cứu này còn viết them về một số viễn cảnh cho tình hình cuộc sống ở hai quốc gia đầy biến động này Từ sau năm 1989, những học giả ủng hộ và không ủng hộ quan điểm can thiệp nhân đạo liên tục đưa ra những luận điểm trái chiều để chứng minh về bản chất thật sự của hành động này Bên cạnh đó, xu thế nghiên

12

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Sách tiếng Việt:

1) Nguyễn Đăng Dung, Vũ Công Giao, Lã Khánh Tùng (Đồng chủ biên)

(2009), Giáo trình lý luận và pháp luật về quyền con người, NXB Chính

trị quốc gia

2) Hội đồng Lý luận trung ương (2011), Dân chủ nhân quyền-Giá trị toàn

cầu và đặc thù quốc gia, NXB Chính trị quốc gia

3) Nguyễn Thái Yên Hương (Chủ biên)(2005), Can thiệp nhân đạo trong

chính sách đối ngoại của Mỹ, NXB Thế giới

4) Khoa Luật-Đại học quốc gia Hà Nội – Trung tâm nghiên cứu quyền con

người và quyền công dân (Crights), Luật nhân quyền quốc tế- Những vấn

đề cơ bản, NXB Lao động xã hội

5) PTS Đoàn Năng (Chủ biên)(1997), Giáo trình Luật quốc tế, NXB Đại

học quốc gia Hà Nội

6) Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn-Khoa Luật (1997), Giáo

trình Luật quốc tế, NXB Đại học quốc gia Hà Nội

7) GS.TS Võ Khánh Vinh (Chủ biên)(2009), Quyền con người-Tiếp cận đa

ngành và liên ngành Khoa học Xã hội, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội

Sách tiếng Anh:

1) Alain Destexhe (1995), Rwanda and Genocide in the Twentieth Century,

New York University Press, New York 1995

2) Alan J.Kuperman (1992), The limits of Humanitarian

Intervention-Genocide in Rwanda, Brookings Institution Press, Washington D.C

13

3) Alain Juppe, “Intervenir au Rwanda”, Liberation (16 June 1994)

Use of Force in International Law: Cambridge University Press, 2003

5) Anthony Weymouth and Stanley Henig (Editor) (2001), The Kosovo crisis

– The last American war in Europe?, Pearson Education

6) Arthur Jay Klinghoffer (1998), The International Dimensions of Genocide

in Rwanda, New York University Press, New York

7) Arnord Kanter and Linton F.Brooks (ed) (1994), U.S Intervention Policy

for the Post – Cold War World: New Challenges and New Response - The American Assembly Columbia University, W.W Norton & Company

New York

8) Address to the Nation on Airstrikes against Serbian Targets in the Federal

Republic of Yugoslavia (Serbia and Motenegro) 34 Weekly com Pres,

(Mar 29, 1999

9) Alexandre L.George, “Domestic Constraints on Regime Change in US

Foreign Policy: The need for political Legitimacy” in Ole R.Holsti ,

Randolph M.Siverson, and Alexandre L.George (eds) Change in the

International System (Bouder: Wetview, 1980)

10) Ali, T (1999) “Springtime for NATO”, New Left Review, 234, March – April

11) Anthony Weymouth and Stanley Hennig , eds, The Kosovo Crisis: The

last American War in Europe? Lon don: Pearson Education, 2001

12) Bosnia's bitter peace, The Economist, 25/11/1995

13) Barron Gellman, “The Path to Crisis: How the United States and Its

Allies Went to War”, Washington Post, 18/04/1999

14

14) Bruce W.Jentleson and Rebeca L.Briton, “Still Pretty Prudent: Post-cold

War America Public Opinion on the Use of Military Force”, Journal of

Conflict Resolution, August 1998

15) Clissold, Stephen (Chủ biên) (1966), A Short History of Yugoslavia,

Cambridge University Press

16) Copenhaghen, DUPI Humanitarian Intervention Legal and Political

Aspects 1999

17) Congressional Record, S 7893, 9 July 1998

18) Elaine Scolione and Ethan Bronner, “How the President, Distracted by

Sacandal, Entered Balkan War”, New York Times, 18/4/1991

19) Greg Philo et al., “The Media and the Rwanda Crisis: Effects on

Audiences and Public Policy”, trong World Orders in the Making: Humanitarian Intervention and Beyond, ed Jan Nederveen Pieterse(

London: Macmillan, 1998)

20) Gérard Prunier (1995), The Rwanda crisis –History of a genocide,

Columbia University Press, New York

21) Gnesotto, Nicole (1/1996), La défense européenne au carrefour de la

Bosnie et de la CIG, Politique étrangère, IFRI

22) George Andreopoulos, Dictionary of US Foreign Policy, Volumn E-F 23) Gellman, “Path to Crisis”, Scolione and Bronner, “How the president

Distracted by Scandal, Entered Balkan War”

24) Henry A.Kissinger, “Kosovo and the Vicissitudes of American Foreign

Policy” in William Joseph Buckley, ed., Kosovo: Contending Voices on Balkan Interventions, (Michigan: William B.Eerdmans Publishing

Company, 2000)