Nghệ thuật phân tích tâm lý trong truyện ngắn nguyễn minh châu sau 1975

LỜI CAM ĐOAN Luận văn tốt nghiệp Nghệ thuật phân tích tâm lý trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đoàn Đức Phương..

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

BÙI THỊ MAI

NGHỆ THUẬT PHÂN TÍCH TÂM LÝ TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU SAU 1975

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Hà Nội - 2014

đại học quốc gia hà nội

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

BÙI THỊ MAI

NGHỆ THUẬT PHÂN TÍCH TÂM Lí TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU SAU 1975

LUẬN VĂN THẠC SĨ

Chuyờn ngành: Lý luận Văn học

Mó số : 60 22 01 20

Người hướng dẫn: PGS.TS Đoàn Đức Phương

Hà Nội - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Luận văn tốt nghiệp Nghệ thuật phân tích tâm lý trong truyện ngắn

Nguyễn Minh Châu sau 1975 là công trình nghiên cứu của tôi dưới sự hướng

dẫn của PGS.TS Đoàn Đức Phương

Các số liệu và tài liệu tôi sử dụng trong khóa luận là trung thực và có xuất xứ rõ ràng

Hà Nội, ngày 12 tháng 12 năm 2014

Tác giả luận văn

Bùi Thị Mai

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin dành lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới thầy giáo PGS.TS Đoàn Đức Phương, người thầy đã trực tiếp, nhiệt tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin gửi lời trân trọng cảm ơn tới tất cả các thầy giáo, cô giáo trong trường, các thầy giáo, cô giáo trong khoa Văn học, trường Đại học Khoa học

Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã cho tôi vốn kiến thức và tạo mọi điều kiện thuận lợi trong suốt khóa học tại trường, giúp tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn các bạn bè, đồng nghiệp đã luôn sẵn sàng giúp đỡ, chia sẻ với tôi những điều kiện, kiến thức học tập để tôi hoàn thành luận văn này

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân yêu trong gia đình đã ủng hộ, động viên để tôi hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 12 tháng 12 năm 2014

Tác giả luận văn

Bùi Thị Mai

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 3

1.Lý do chọn đề tài 3

2.Lịch sử vấn đề 4

3.Đối tượng, mục đích, phạm vi nghiên cứu 9

4.Phương pháp nghiên cứu 9

5.Cấu trúc luận văn 10

VẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN MINH CHÂU Error!

Bookmark not defined

1.1 Khái lược về nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật trong văn học Error!

Bookmark not defined

1.1.1 Nhân vật trong văn học Error! Bookmark not defined 1.1.2.Nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật Error! Bookmark not defined 1.2.Hành trình sáng tác của Nguyễn Minh Châu Error! Bookmark not

defined

1.2.1.Cuộc đời Nguyễn Minh Châu Error! Bookmark not defined 1.2.2.Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu Error! Bookmark not

defined

1.2.2.1.Quan niệm về văn học và hiện thực Error! Bookmark not defined 1.2.2.2.Quan niệm nghệ thuật về con người Error! Bookmark not defined 1.2.2.3.Quan niệm về trách nhiệm của người nghệ sĩ Error! Bookmark not

defined

LÝ NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU SAU

1975 Error! Bookmark not defined 2.1 Đối thoại nội tâm Error! Bookmark not defined

2.1.1 Lý thuyết về đối thoại nội tâm trong văn học Error! Bookmark not

defined

2.1.2 Đối thoại nội tâm trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975

Error! Bookmark not defined 2.1.2.1 Đối thoại tâm linh Error! Bookmark not defined 2.1.2.2 Đối thoại tưởng tượng Error! Bookmark not defined 2.2 Độc thoại nội tâm Error! Bookmark not defined 2.2.1 Lý thuyết về độc thoại nội tâm trong văn học Error! Bookmark not

defined

2.2.2 Độc thoại nội tâm trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975

Error! Bookmark not defined 2.2.2.1 Độc thoại nội tâm về tình yêu Error! Bookmark not defined 2.2.2.2 Độc thoại nội tâm về cuộc sống hàng ngày Error! Bookmark not

defined

2.3 Dòng ý thức Error! Bookmark not defined 2.3.1 Lý thuyết về dòng ý thức trong văn học Error! Bookmark not defined 2.3.2 Dòng ý thức trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 Error!

Bookmark not defined

2.3.2.1 Mô típ giấc mơ Error! Bookmark not defined 2.3.2.2 Hồi ức Error! Bookmark not defined 2.3.2.3 Dòng suy tưởng Error! Bookmark not defined

VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN NGUYỄN MINH CHÂU SAU 1975 Error!

Bookmark not defined

3.1 Ngôn ngữ trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 Error!

Bookmark not defined

3.1.1 Khái lược về ngôn ngữ trong văn học Error! Bookmark not defined

3.1.2 Ngôn ngữ phân tích tâm lý trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau

1975 Error! Bookmark not defined

3.1.2.1 Ngôn ngữ đời thường Error! Bookmark not defined 3.1.2.2 Ngôn ngữ hiện đại đậm chất trữ tình và giàu triết lí Error! Bookmark

not defined

3.2 Giọng điệu trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975 Error!

Bookmark not defined

3.2.1 Khái lược về giọng điệu trong văn học Error! Bookmark not defined

3.2.2 Giọng điệu phân tích tâm lý trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau

1975 Error! Bookmark not defined 3.2.2.1 Giọng điệu thâm trầm, triết lý Error! Bookmark not defined 3.2.2.2 Giọng điệu phức điệu, đan xen Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nguyễn Minh Châu là một trong số ít những nhà văn hiện đại Việt Nam đã thu hút được sự chú ý mạnh mẽ, đa chiều của giới nghiên cứu, phê bình, sáng tác cũng như công chúng yêu văn học trong và ngoài nước

Nguyễn Minh Châu là một trong số những tác giả có tác phẩm được chọn vào chương trình giảng dạy trong nhà trường phổ thông ở nhiều cấp Các tác phẩm được chọn hầu hết được sáng tác sau năm 1975, và điều quan trọng hơn cả đó đều là những truyện ngắn

Nguyễn Minh Châu là một hiện tượng văn học vừa độc đáo vừa lớn lao của văn học Việt Nam hiện đại vào cuối thế kỷ XX Nguyễn Minh Châu bước vào nghề văn

hơi muộn nhưng ông được coi là “người mở đường tinh anh và tài năng nhất” cho

sự nghiệp đổi mới văn học Ông thuộc thế hệ nhà văn trưởng thành trong kháng

chiến chống Mỹ Những tác phẩm của ông trước năm 1975 đã phản ánh được không khí sôi nổi của cuộc kháng chiến anh hùng của dân tộc, khắc họa chân dung những người dũng sĩ dũng cảm, kiên cường đang chiến đấu bảo vệ Tổ quốc Những trang viết chan chứa tinh thần nhân văn và sáng ngời chủ nghĩa anh hùng cách mạng của Nguyễn Minh Châu về chiến tranh, về người lính đã đưa tên tuổi ông đến với đông đảo công chúng và khẳng định vị trí xứng đáng của ông trong văn học chống Mỹ Chiến tranh kết thúc, cuộc sống thời hậu chiến mở ra trước mắt những người cầm bút bao vấn đề cần quan tâm Đối với Nguyễn Minh Châu đó là mảnh đất mới

mẻ đầy thử thách song vô cùng hấp dẫn thôi thúc nhà văn tìm hiểu, khám phá bằng tất cả tài năng và tình yêu cuộc sống Nhà văn tiếp tục khẳng định ngòi bút của

mình qua các tập tiểu thuyết: Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà, Những người đi

từ trong rừng ra, Mảnh đất tình yêu; đặc biệt là với ba tập truyện ngắn: Bến quê, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Cỏ lau, Nguyễn Minh Châu nổi lên như

một cây bút viết truyện tài hoa nhất được dư luận chú ý quan tâm Và nét nổi bật trong tác phẩm của nhà văn là khả năng đi sâu vào miêu tả và phân tích tâm lý nhân vật

Xuất phát từ sự đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người, văn học Việt Nam cuối thế kỷ XX nói chung và nhà văn Nguyễn Minh Châu nói riêng đã xây dựng

một thế giới nhân vật mới mẻ và phong phú Thế giới nhân vật ấy đã thực sự phá vỡ khung cấu trúc của nhân vật truyền thống Tác giả đi sâu vào phân tích, miêu tả tâm

lý nhân vật với những giằng xé nội tâm, những đối thoại tâm tưởng cộng với nó là những lát cắt trong giấc mơ, dòng suy nghĩ…

Với những đột phá ấy đã khuyến khích người viết đi tìm hiểu về một khía cạnh

trong thế giới nhân vật của ông Đó là vấn đề Nghệ thuật phân tích tâm lý trong

truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau 1975

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Minh Châu được xem là một hiện tượng nổi bật của văn học thập niên

80 của thế kỉ XX Hành trình văn học của nhà văn khởi nguyên từ truyện ngắn Sau

một buổi tập in trên Văn nghệ quân đội số 10/1960 và khép lại với truyện ngắn Phiên chợ Giát được viết ngay trên giường bệnh trong những giờ phút cuối cùng

của cuộc đời ông Hai mươi chín năm cầm bút, Nguyễn Minh Châu đã vắt kiệt mình trên trang giấy, cố gắng đưa đến cho bạn đọc những tác phẩm nghệ thuật đích thực, những chiêm nghiệm, suy nghĩ chân thành về con người, về cuộc đời và nghề văn Hai mươi chín năm, ông đã để lại mười ba tập văn xuôi và một tập tiểu luận phê

bình “Thật ra quãng thời gian cầm bút và lượng đầu sách ấy không thể nói là

nhiều Điều đáng nói ở đây là với trí tuệ và trái tim mẫn cảm, Nguyễn Minh Châu

đã làm việc, suy nghĩ nghiêm túc nên mỗi tác phẩm của ông ngay từ khi mới ra đời đều được bạn đọc cũng như giới phê bình đón nhận nồng nhiệt vì nó thực sự có ích cho cách mạng, cho cuộc sống”[39;13 -14] Ông là nhà văn tiêu biểu, gắn liền với

văn học chống Mĩ và công cuộc đổi mới văn học sau 1975 Trong những năm đầu của thế kỉ XXI này, người ta vẫn thường nhắc đến ông như một gương mặt nhà văn

“dũng cảm mà điềm đạm nhất” trong số những người cầm bút cùng thời với ông

Bởi ông là người dám nghĩ, dám nói và dám làm Với khuôn khổ bài viết, chúng tôi chỉ đề cập đến những bài viết đáng chú ý

Đương thời, truyện ngắn Nguyễn Minh Châu từng là đề tài tranh luận sôi nổi của bạn đọc nói chung và của giới phê bình nói riêng Tháng 6 năm 1985, tuần báo Văn

nghệ tổ chức cuộc hội thảo Trao đổi về truyện ngắn những năm gần đầy của

Nguyễn Minh Châu với sự tham gia của nhiều nhà phê bình, nhà nghiên cứu văn

Hiển, Phan Cự Đệ, Tô Hoài, Xuân Thiều, Lê Lựu, Nguyễn Kiên, Vũ Tú Nam,… Tất

cả đều tập trung bàn luận xoay quanh vấn đề về Nguyễn Minh Châu đã đổi mới hay chưa, về sự thể hiện chủ đề tư tưởng của nhà văn, về nghệ thuật xây dựng nhân vật

trong các truyện ngắn Dấu vết nghề nghiệp, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc

hành, Khách ở quê ra, Cỏ lau, Bức tranh,… Có hai luồng ý kiến trái ngược nhau:

Với luồng ý kiến thứ nhất, các nhà văn như Lê Lựu, Tô Hoài, Nguyễn Khải, Phong Lê,… lại đánh giá cao sự tìm tòi và đổi mới của Nguyễn Minh Châu Ông

được khẳng định là: “một trong những nhà văn duy trì sự tìm tòi, góp phần làm cho

văn học không nhạt, giúp cho văn học có cái để bàn”, “nhìn đâu cũng ra truyện ngắn” (Lê Lựu); “nhà văn có sức quyến rũ người đọc tham dự và yêu cầu cuộc sống” (Tô Hoài); ông còn là người “có giọng điệu riêng Cái đa giọng điệu, cái đa thanh của cuộc đời đã đi vào tác phẩm” (Phong Lê);… Do đó, ngòi bút của nhà văn

tham gia vào cuộc đấu tranh giữa cái xấu và cái tốt, “truyện ngắn Nguyễn Minh

Châu giúp níu chúng ta lại” (Phong Lê)

Nếu như luồng ý kiến thứ nhất đánh giá cao tài năng và sự đổi mới trong văn chương của Nguyễn Minh Châu thì ngược lại, luồng ý kiến thứ hai còn nghi ngờ, phân vân về hướng đi và sự tìm tòi đổi mới trong nghệ thuật của ông Các tác giả như Bùi Hiển, Phan Cự Đệ, Xuân Thiều,… sau khi đọc tác phẩm đã đưa ra những

nhận định hoài nghi rằng nhà văn “đẩy sự tìm tòi khám phá về nội tâm, về tính cách,

về hình ảnh cuộc sống và ý nghĩa cuộc đời theo một hướng có vẻ phức tạp hơn, nhưng chưa chắc đã là sâu sắc hơn” Hay “do sự quá say sưa phân tích mổ xẻ nào

đó, cái chủ đích ấy, cái niềm tin ấy như bị hẫng hụt Đồng thời, hình tượng quả có kém đi vẻ chân thực sinh động và sức mạnh thuyết phục” (Bùi Hiển) Còn Phan Cự

Đệ đã mạnh dạn nói lên những băn khoăn của mình về văn chương của Nguyễn

Minh Châu như sau: “Ở một số truyện, bàn tay dẫn dắt của tác giả quá rõ”, “một số

tác phẩm của Nguyễn Minh Châu được xác định có tính chất khiên cưỡng”, “Cảm hứng của tác giả hơi gán ghép”, “một số truyện chỉ đi bên lề, không đi vào trung tâm công cuộc xây dựng” Nhà văn Xuân Thiều nhận xét: “Đọc xong truyện ngắn gần đây của anh, tôi tự lý giải mãi mà vẫn không sao nắm bắt được cái điều anh muốn nói”, “những nhân vật của anh đưa ra có vẻ không thật”, “câu chuyện lại

thiếu cái gì đó để người ta đủ tin”, “anh ham nói nhiều điều mà chưa tập trung vào điều chủ yếu”…

Tuy có những luồng ý kiến khác nhau nhưng hầu hết các tác giả đều thừa nhận truyện ngắn Nguyễn Minh Châu từ sau 1975 có nhiều cái mới Nhà văn đã biết đi sâu và khám phá về con người, về cách nhìn con người trong và ngoài chiến tranh,

về hiện thực được và mất mà chiến tranh để lại, Để tổng kết lại những nhận định, đánh giá thẳng thắn, sâu sắc, trung thực của các đồng nghiệp, các nhà phê bình, người viết xin trích lại những ý kiến được coi là tâm huyết khi nhận xét về văn chương và con người Nguyễn Minh Châu như: lời phát biểu của nhà văn Xuân

Trường: “Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu những năm gần đây là một hiện tượng,

là một khuynh hướng tìm tòi trong nghệ thuật của chúng ta… Nguyễn Minh Châu muốn soi rọi vào từng con người, để phân biệt, để so sánh, để nhận chân và cuối cùng để đấu tranh cho cái mới, cho lí tưởng xã hội chủ nghĩa Anh muốn từ cái hàng ngày và thường ngày, anh muốn vượt ra khỏi cái gì đã khô cứng, cái gì như đã thành định kiến, kể cả bản thân mình để đi tìm điều anh mong ước, đi tìm vấn đề và tìm cách thể hiện Tôi nghĩ, chỉ riêng ý định ấy, tinh thần trách nhiệm ấy, chúng ta

đã phải trân trọng” [30;377]; Lê Lựu từng nói: “Nguyễn Minh Châu là người góp phần làm văn học không tẻ nhạt”; Nguyễn Khải khẳng định: “Nguyễn Minh Châu là người kế tục xuất sắc những bậc thầy của nền văn xuôi Việt Nam và cũng là người

mở đường rực rỡ cho những cây bút trẻ tài năng sau này"[79]

Là nhà văn có đóng góp quan trọng trong sự nghiệp đổi mới văn học, do đó Nguyễn Minh Châu còn là đề tài khai thác của các khóa luận, luận văn, luận án của sinh viên, học viên các trường Tiêu biểu là luận án tiến sĩ của Phạm Thị Thanh Nga

với đề tài Lời văn nghệ thuật trong sáng tác của Nguyễn Minh Châu Luận án này

đã đi sâu vào việc nghiên cứu các dạng thức cơ bản của lời văn nghệ thuật, đồng thời khảo sát cách sử dụng lời văn trên cấp độ từ ngữ, câu văn, giọng điệu và làm rõ mối quan hệ giữa ngôn từ, quan niệm nghệ thuật, cá tính sáng tạo của nhà văn Hay

như luận văn thạc sĩ của học viên Nguyễn Thị Thu Huyền với đề tài “Hình tượng

tác giả trong truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975” đã đi tìm hiểu quan

niệm nghệ thuật về con người và sự đổi mới cách nhìn về con người trong truyện

thuật như điểm nhìn, giọng điệu và sự tự thể hiện của tác giả thành hình tượng Bên

cạnh đó, còn có Quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Minh Châu qua phê bình tiểu

luận của học viên Trần Thị Lan Phương với việc chỉ ra quan niệm của nhà văn về

hiện thực và việc phản ánh hiện thực, về nhân vật trong tác phẩm văn học và trong

thực tế sáng tác của Nguyễn Minh Châu Ở đề tài Thế giới nghệ thuật truyện ngắn

Nguyễn Minh Châu của học viên Nguyễn Thị Phương Thảo cũng đã khai thác về

cuộc sống và con người trong thế giới nghệ thuật truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu, đồng thời chỉ ra được phương thức biểu hiện trong truyện ngắn của nhà văn trước và sau 1975… Ngoài ra, còn phải kể đến tác giả Trịnh Thu Tuyết với luận

văn thạc sĩ về Nghệ thuật truyện ngắn sau 1975 của Nguyễn Minh Châu và luận án tiến sĩ với đề tài Sáng tác của Nguyễn Minh Châu trong sự vận động của văn xuôi

đương đại Hay một số luận án về Nguyễn Minh Châu khi được so sánh với nhiều

nhà văn khác như: Ngôn ngữ kể chuyện trong truyện ngắn của Nguyễn Khải và

Nguyễn Minh Châu với tác giả Đỗ Thị Hiên; Khảo sát lời độc thoại nội tâm nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Nguyễn Thị Thu Huệ

của tác giả Lê Thị Sao Chi,… Đây là những đề tài mang tính thiết thực và đã chỉ ra

được những đặc điểm về nghệ thuật truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu, đồng thời chỉ ra được sự vận động của nó trong nền văn xuôi Việt Nam đương đại

Bên cạnh những công trình nghiên cứu lớn như trên còn có hàng loạt những bài viết riêng lẻ về các truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu sau 1975 đăng trên các báo,

tạp chí như: Đọc Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành của Huỳnh Như Phương,

Báo Văn nghệ, số 3 năm 1984; Ấn tượng về nhân vật nữ của Nguyễn Minh Châu

với tác giả là Nguyễn Thị Minh Thái, Tạp chí Văn học số 3 năm 1985; Lại Nguyên

Ân với bài viết Sáng tác truyện ngắn gần đây của Nguyễn Minh Châu, Tạp chí Văn

học, số 3 năm 1987; Trần Đình Sử với Bến quê, một phong cách nghệ thuật có

chiều sâu, Báo Văn nghệ, số 8 năm 1987; Nguyên Ngọc với Khóc Nguyễn Minh

Châu, Báo Tuổi trẻ Chủ nhật, năm 1989; Đỗ Đức Hiểu với Đọc Phiên chợ Giát của

Nguyễn Minh Châu, Báo Văn nghệ, số 7 năm 1990; Nguyễn Văn Hạnh với Nguyễn Minh Châu những năm 80 và sự đổi mới cách nhìn về con người, Tạp chí Văn học,

số 3 năm 1993; Đoàn Đức Phương với Chiếc thuyền ngoài xa và thông điệp nghệ

thuật của Nguyễn Minh Châu, Phebinhvanhoc.com.vn;… Với những công trình