VAI TRÒ của cơ QUAN NĂNG LƯỢNG QUỐC tế (IEA) đối với vấn đề AN NINH NĂNG LƯỢNG NHỮNG năm đầu THẾ kỷ XXI

Bước sang thế kỷ XXI, vấn đề an ninh năng lượng là một đề tài nóng được cộng động Quốc tế quan tâm, đã có nhiều tổ chức và diễn đàn quốc tế được thành lập như IAEA, IRENA, IEA, Tổ chức N

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HÀN THỊ THU HUYỀN

VAI TRÒ CỦA CƠ QUAN NĂNG LƯỢNG QUỐC TẾ (IEA) ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ AN NINH NĂNG LƯỢNG NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế

Hà Nội-2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

-

HÀN THỊ THU HUYỀN

VAI TRÒ CỦA CƠ QUAN NĂNG LƯỢNG QUỐC TẾ (IEA) ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ AN NINH NĂNG LƯỢNG NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Quan hệ quốc tế

Mã số: 60.31.40

Người hướng dẫn khoa học: TS Đào Minh Hồng

Hà Nội-2014

MỤC LỤC

MỤC LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài: 1

2 Mục đích nghiên cứu: 2

3 Lịch sử nghiên cứu đề tài: 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài: 6

5 Phương pháp nghiên cứu: 7

6 Cấu trúc luận văn: 9

7 Những đóng góp của luận văn: 9

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ CƠ QUAN NĂNG LƯỢNG QUỐC TẾ (IEA) 11

1.1 Bối cảnh ra đời của IEA Error! Bookmark not defined

1.1.1 Bối cảnh quốc tế : Error! Bookmark not defined

1.1.2 Yêu cầu thành lập một tổ chức mới của các nước công nghiệpError! Bookmark not defined

1.1.3 Các bước đi ngoại giao và tổ chức cho sự thành lập IEAError! Bookmark not defined

1.2 Nguyên tắc tổ chức của IEA Error! Bookmark not defined

1.2.1 Mục đích hoạt động của IEA Error! Bookmark not defined

1.2.2 Cơ cấu tổ chức của IEA Error! Bookmark not defined

1.2.3 Nguyên tắc hoạt động: Error! Bookmark not defined

1.3 Phản ứng trước các cuộc khủng hoảng nguồn cung của IEA trong thế kỷ XX :Error! Bookmark not defined

1.3.1 Phản ứng trước cuộc khủng hoảng nguồn cung 1979-1981:Error! Bookmark not defined

1.3.2 Phản ứng trước cuộc khủng hoảng vùng Vịnh 1990-1991Error! Bookmark not defined

Tiểu kết: Error! Bookmark not defined

CHUƠNG 2: AN NINH NĂNG LƯỢNG VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA IEA TRONG NHỮNG

NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXI Error! Bookmark not defined

2.1 Vấn đề an ninh năng lượng đầu thế kỷ XXI Error! Bookmark not defined

2.1.1 Thực trạng tiêu thụ năng lượng trên thế giới trong những năm đầu thế kỷ XXI.Error! Bookmark not defined 2.1.2 Sự bất ổn định của thị trường dầu mỏ Error! Bookmark not defined

2.1.3 An ninh năng lượng trong quan hệ giữa các nước lớn trong thế kỷ XXIError! Bookmark not defined

2.2 Những hoạt động nổi bật của IEA trong những năm đầu thế kỷ XXIError! Bookmark not defined

2.1.1 Tư vấn chính sách năng lượng quốc gia cho các quốc gia thành viênError! Bookmark not defined

2.1.2 IEA lập mạng năng lượng thông minh toàn cầu: Error! Bookmark not defined

2.1.3 Thúc đẩy chính sách năng lượng bền vững: Error! Bookmark not defined

2.1.4 Hợp tác công nghệ năng lượng đa quốc gia Error! Bookmark not defined

2.1.5 Tiếp tục các hoạt động ứng phó với tình trạng gián đoạn nguồn cung.Error! Bookmark not defined

Tiểu kết: Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3: VAI TRÒ CỦA IEA TRONG NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XXIError! Bookmark not defined

3.1 Đánh giá vai trò của IEA trong thế kỷ XXI Error! Bookmark not defined

3.1.1 IEA đóng vai trò củng cố an ninh dầu mỏ-nội dung cốt lõi của an ninh năng

lượng: Error! Bookmark not defined

3.1.2 IEA đóng vai trò tích cực, “đầu tàu” trong thúc đẩy hợp tác quốc tế liên quan

đến an ninh năng lượng thế giới trong những năm đầu thế kỷ XXI:Error! Bookmark not defined

3.1.3 IEA đóng vai trò định hướng và định hình các nội dung cốt lõi cho việc thực

hiện mục tiêu năng lượng bền vững: Error! Bookmark not defined

3.2 Triển vọng Error! Bookmark not defined

Tiểu kết: Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu Á-Thái Bình Dương

BP British Petroleum

Tập đoàn dầu khí đa quốc gia Anh

Ủy ban Kinh tế Châu Âu

Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế

Cơ quan Năng lượng Quốc tế

Cơ quan Năng lượng tái tạo Quốc tế

Hiệp định mang tên “Chương trình Năng lượng Quốc tế”

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế

Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1: Tiêu thụ dầu theo khu vực và các nước tiêu thụ dầu lớn trong mỗi khu vực (2008-2012)

Biểu đồ 2.1 Lượng tiêu thụ và dự đoán theo nguồn năng lượng

Biểu đồ 2.2: Giá dầu theo các năm (USD)

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Sang thế kỷ XXI an ninh năng lượng được coi là “chìa khóa” để mỗi quốc gia

và nền kinh tế của mình được “bảo vệ” khỏi các nguy cơ có thể ảnh hưởng đến trạng thái kinh tế - xã hội của quốc gia và làm chậm hoặc ngăn cản đà tăng trưởng kinh tế Chính vì vậy vấn đề an ninh năng lượng luôn là vấn đề quan tâm hàng đầu của mỗi quốc gia cũng như trong quan hệ quốc tế, nó đã tạo ra những “điểm nóng” hay thậm chí là những “cuộc chiến” ngấm ngầm lẫn công khai diễn ra ngày càng phức tạp Trong thế giới hiện nay, một biến động ở một địa điểm giàu năng lượng nào đó cũng đủ làm cả khu vực lên cơn sốt, gây đau thương tang tóc, giá dầu tăng vọt, và kinh tế toàn cầu lâm nguy Thực vậy, với cầu năng lượng ngày một lên cao, cung năng lượng ngày một cạn kiệt, trong thực tế, nhân loại đang bước vào một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên địa - năng lượng Trong bối cảnh toàn cầu hóa, tính tùy thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia tăng lên, thế giới dường như trở nên nhỏ bé hơn, nhưng lại khó kiểm soát hơn, kém an toàn hơn bởi các mối đe dọa an ninh phi truyền thống có mức độ nguy hiểm cao hơn, sức ảnh hưởng lớn hơn, tầm ảnh hưởng rộng hơn và tốc độ lây lan cũng nhanh hơn… Hiện nay, những vấn đề

“an ninh phi truyền thống” đã vượt qua khỏi phạm vi lợi ích an ninh quốc gia của một nước, trở thành những thách thức mang tính toàn cầu Tăng cường hợp tác, cùng nhau phối hợp hành động chung đang là xu thế và giải pháp quan trọng nhằm đối phó với các vấn đề an ninh phi truyền thống hiện nay đã tạo điều kiện cho sự ra đời của các tổ chức quốc tế, các tổ chức khu vực và cả các tổ chức phi chính phủ quốc tế Bước sang thế kỷ XXI vai trò của các tổ chức quốc tế và các tổ chức phi chính phủ quốc tế ngày càng có tiếng nói hơn

2

Đơn cử như Tổ chức Greenpeace (Hòa bình xanh) với các hoạt động để thay đổi thái độ và hành vi, để bảo vệ và duy trì môi trường cũng như thúc đẩy hòa bình Greenpeace hiện có mặt tại 40 quốc gia dọc châu Âu, châu Mỹ, châu Á

và Thái Bình Dương, tổ chức có nhiệm vụ nghiên cứu, vận động hành lang, ngoại giao một cách kín đáo cũng như công khai Greenpeace là tiếng nói của 2,8 triệu người ủng hộ trên khắp thế giới và kêu gọi hàng triệu triệu người hãy hành động ngay từ ngày hôm nay để bảo vệ môi trường sống

Bước sang thế kỷ XXI, vấn đề an ninh năng lượng là một đề tài nóng được cộng động Quốc tế quan tâm, đã có nhiều tổ chức và diễn đàn quốc tế được thành lập như IAEA, IRENA, IEA, Tổ chức Năng lượng Mỹ La Tinh, Diễn đàn Năng lượng Quốc tế (IEF)… nhằm tăng cường sự hợp tác quốc tế và khu vực hơn nữa trong việc giải quyết các vấn đề về năng lượng Để tìm hiểu vai trò của việc hợp tác quốc tế trong việc giải quyết vấn đề an ninh năng lượng, tôi đã quyết định chọn “ Vai trò của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA)1

đối với vấn đề an ninh năng lượng trong những năm đầu thế kỷ XXI” làm đề tài nghiên cứu của mình

Một là, đánh giá vai trò của IEA đối với vấn đề an ninh năng lượng thế giới

những năm đầu thế kỷ XXI;

1 Tên tiếng Anh là International Energy Agency, còn được dịch là Tổ chức Năng lượng thế giới

3

Hai là, lợi ích thực sự mà tổ chức này mang lại chỉ cho các nước thành viên

hay cho cộng đồng quốc tế;

Ba là, những đánh giá của người viết về tác động của IEA đối với quan hệ

quốc tế Người viết sẽ đưa ra những nhận định của mình thông qua những hoạt động của IEA trong những năm đầu thế kỷ XXI

3 Lịch sử nghiên cứu đề tài:

Nghiên cứu về an ninh năng lượng đã có rất nhiều công trình khoa học đi

trước trong đó phải kể đến Luận án Tiến sĩ Lịch sử “Chính sách ngoại giao năng lượng của Trung Quốc trong những năm đầu thế kỷ XXI”(2011) của tác giả Nguyễn Minh Mẫn Người viết đã kế thừa các khái niệm về năng lượng,

an ninh năng lượng và các thông tin về bối cảnh năng lượng thế giới làm tiền

đề cơ bản khi thực hiện đề tài Đặc biệt tác giả đã đưa ra một bức tranh toàn cảnh về chính sách năng lượng của Trung Quốc, một quốc gia có tốc độ phát triển vượt bậc trong những năm đầu thế kỷ XXI, năng lượng trở thành trọng tâm trong chiến lược ngoại giao Trung Quốc Đây chính là tài liệu quan trọng

đã hỗ trợ người viết hoàn thiện tốt chương II với các nội dung liên quan đến tổng quan về an ninh năng lượng thế giới trong những năm đầu thế kỷ XXI làm nổi bật lên bối cảnh thế giới và những hành động của IEA đã phát triển theo hướng như thế nào trong bối cảnh an ninh năng lượng của thế kỷ mới Với bất cứ đề tài nghiên cứu về quan hệ quốc tế nào việc tìm hiểu về bối cảnh lịch sử và diễn biến trong quan hệ quốc tế trong mỗi thời kỳ là một bước không thể bỏ qua và nó được thực hiện xuyên suốt trong toàn bộ đề tài, trên cái nền bối cảnh ấy, người viết mới có thể đưa ra các lập luận phù hợp dựa trên mối quan hệ tương tác giữa các chủ thể…Khi nghiên cứu đề tài của mình

người viết đã sử dụng cuốn sách Lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại 2000) của tác giả Trần Nam Tiến, Nhà xuất bản Giáo dục năm 2008 để làm

(1945-4

tiền đề cho những nội dung nghiên cứu đầu tiên về bối cảnh lịch sử, tình hình quan hệ quốc tế trong thế kỷ trước là những tiền đề cho sự ra đời của IEA Ngoài ra, người viết cũng tìm đọc và tham khảo một số bài báo, tạp chí

chuyên ngành như: Lê Thị Ái Lâm: An ninh năng lượng thế giới: lịch sử hình thành và những nhân tố mới trong thế kỷ XXI, Tạp chí nghiên cứu Châu Phi

và Trung Đông số 9 (97) tháng 9.2013; House of Commons Library, Energy Security, research papers 7/42, 9-may-2007; Trung Đông-Bắc Phi bất ổn, dầu mỏ tiếp tục lĩnh hậu quả, http://dantri.com.vn/the-gioi/trung-dongbac- phi-bat-on-dau-mo-tiep-tuc-linh-hau-qua-470748.htm, cũng cung cấp cho người viết các thông tin cơ sở về tình hình an ninh năng lượng trên thế giới

Về Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) tại Việt Nam, vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu toàn diện về tổ chức và vai trò của nó đối với an ninh năng lượng thế giới Tuy nhiên, lại có một số công trình nghiên cứu nước ngoài đã tổng kết về hoạt động và ảnh hưởng của nó trên một số lĩnh vực hoạt động khác nhau Đây cũng chính là nguồn tài liệu chính và quan trọng cho người viết để hoàn thành đề tài, dưới đây xin nêu ra một số công trình nghiên cứu tiêu biểu:

- Cuốn sách“IEA the first twenty years 1974-1994” (IEA trong 20 năm đầu hoạt động 1974-1994) với các tập I, II, III, IV của tác giả Richard Scott, được

OECD xuất bản năm 1994 Bốn tập liên tiếp của ấn phẩm này là những tài liệu vô cùng quý giá cho người viết khi nghiên cứu về IEA Tập I cung cấp toàn bộ thông tin về sự hình thành của IEA, cấu trúc, chức năng và nhiệm vụ của từng cơ quan trong IEA, các nguyên tắc hoạt động cho phép người đọc

có cái nhìn tổng quan về tổ chức quốc tế này Chương II cung cấp các thông tin về chính sách và hành động chính của IEA trong 20 năm đầu thành lập, đây là tài liệu tham khảo giúp người viết đưa ra các nhận định về hướng hoạt động của IEA thế kỷ XX, là tiền đề để nhận ra sự chuyển biến trong phương

5

hướng hoạt động của IEA khi bước vào thế kỷ XXI Các tập III và IV cung cấp các tài liệu bổ sung cho hai tập đầu: tập III lại cung cấp các văn bản gốc của của IEA, tập IV lại bổ sung các nội dung cho ba tập đầu nhấn mạnh vào

cơ cấu và các hoạt động đảm bảo an ninh dầu mỏ của IEA với các thông tin như: thành viên, cấu trúc nội bộ, quan sát viên, hình thức và tổ chức các cuộc họp cấp bộ trưởng, các dẫn chứng về hệ thống chia sẻ thông tin dầu mỏ….tuy nhiên do giới hạn nghiên cứu về vai trò của IEA nên tập III và tập IV được người viết sử dụng như một cuốn “từ điển” tra cứu các dẫn chứng, chứ ít sử dụng các dữ liệu một cách trực tiếp như hai tập đầu

- Bài nghiên cứu “Soft Persuasion Through IEA Energy Policy Reviews: Transitions Towards Sustainable Energy?”của tác giả Markku Lehtonen, Đại học Sussex, Anh đưa ra khái niệm “sự thuyết phục mềm” của cơ chế hợp tác

IEA và IEA sẽ sử dụng “sự thuyết phục mềm” thông qua các công cụ và phương tiên nào để kích thích quá trình chuyển đổi cơ bản của các nước thành viên hướng đến chính sách năng lượng bền vững

- Các ấn phẩm thường niên “World Energy Outlook” (Triển vọng năng

lượng thế giới) do IEA xuất bản tổng hợp các hoạt động tích cực của IEA trong việc nghiên cứu và truyền tải các thông tin về năng lượng Tác phẩm giúp người viết có được các số liệu, bảng biếu về nhu cầu năng lượng, mức độ tiêu thụ năng lượng, chính sách năng lượng của các quốc gia trên website của IEA www.iea.org/publications/ và trên website của Cơ quan thông tin năng

lượng Hoa Kỳ (EIA) (www.eia.gov) được người viết tổng hợp, phân tích và

đưa ra những nhận định khái quát về đà tăng trưởng hoặc giảm sút theo từng thời kỳ các thông số về năng lượng như nhu cầu, tiêu thụ, sản xuất, triển vọng Đồng thời việc tiếp cận với các số liệu của cùng một tiêu chí nội dung

do hai cơ quan IEA và EIA đưa tạo điều kiện cho việc so sánh giữa các nguồn thông tin khác nhau, đồng thời giúp người đọc thấy được tương quan giữa các

6

số liệu, tim hiểu nguyên nhân của sự khác biệt nếu có và chọn lọc được các

dữ liệu đáng tin cậy

Ngoài ra còn có các tài liệu khác về các hoạt động của IEA trong cả thế kỷ

XX và XXI sẽ được đề cập chi tiết trong mục Tài liệu tham khảo phía sau

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu đề tài:

Chủ thể nghiên cứu của đề tài là những hoạt động của IEA trong việc đảm bảo an ninh năng lượng từ đó đánh giá vai trò của IEA đối với an ninh năng

lượng thế giới trong bối cảnh an ninh năng lượng trong thế kỷ XXI

Hiện nay IEA hoạt động trên 4 lĩnh vực chính:

An ninh năng lượng : Thúc đẩy sự đa dạng, hiệu quả và tính linh hoạt

trong tất cả các lĩnh vực năng lượng;

Phát triển kinh tế : Đảm bảo cung cấp ổn định năng lượng cho các

nước thành viên IEA và thúc đẩy thị trường tự do để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và xóa đói giảm nghèo;

Nâng cao nhận thức về môi trường : Tăng cường kiến thức mang tính

Quốc tế về các lựa chọn để giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu

Hợp tác quốc tế về năng lượng : Phối hợp chặt chẽ với các nước

không phải thành viên, đặc biệt là nhà sản xuất lớn và người tiêu dùng,

để tìm giải pháp cho năng lượng chia sẻ và vấn đề môi trường

Trong giới hạn thực hiện đề tài, người viết chỉ dừng lại ở các hoạt động của IEA liên quan đến đảm bảo an ninh năng lượng chung cho các quốc gia thành viên và an ninh năng lượng chung trên toàn thế giới trong những năm đầu thế

kỷ XXI, các hoạt động liên quan đến phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường chưa được đề cập tới hoặc chỉ được đề cập gián tiếp vài khía cạnh nào đó phục vụ cho việc giải quyết các câu hỏi nghiên cứu Chẳng hạn trong Chương

3, mục 3.2, khi phân tích các hoạt động của IEA về phát triển các nguồn năng