Bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của luật tố tụng hình sự việt nam

7 Chương 1: LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI THÔNG QUA CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM .... Nội dung bảo vệ quyền con người

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ THANH HÀ

B¶O VÖ QUYÒN CON NG¦êI TH¤NG QUA

C¸C BIÖN PH¸P NG¡N CHÆN H¹N CHÕ QUYÒN Tù DO THEO QUY §ÞNH CñA LUËT Tè TôNG H×NH Sù VIÖT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

LÊ THANH HÀ

B¶O VÖ QUYÒN CON NG¦êI TH¤NG QUA

C¸C BIÖN PH¸P NG¡N CHÆN H¹N CHÕ QUYÒN Tù DO THEO QUY §ÞNH CñA LUËT Tè TôNG H×NH Sù VIÖT NAM

Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự

Mã số: 60 38 01 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS TRẦN VĂN LUYỆN

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Lê Thanh Hà

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU 7

Chương 1: LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI THÔNG QUA CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 13

1.1 Khái niệm, nội dung quyền con người 13

1.1.1 Khái niệm quyền con người 13

1.1.2 Nội dung quyền con người 14

1.2 Khái niệm, nội dung các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền

tự do theo quy định của luật tố tụng hình sựError! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm các biện pháp ngăn chặn theo quy định của luật tố tụng

hình sự Error! Bookmark not defined

1.2.2 Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về các biện pháp

ngăn chặn hạn chế quyền tự do Error! Bookmark not defined

1.3 Nội dung bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp

ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Bộ luật tố

tụng hình sự Error! Bookmark not defined

1.4 Chủ thể, biện pháp bảo vệ quyền con người thông qua các

biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của

Bộ luật tố tụng hình sự Error! Bookmark not defined

1.4.1 Chủ thể bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn

chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sựError! Bookmark not defined

1.4.2 Các biện pháp bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp

ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Bộ luật tố tụng

hình sự Error! Bookmark not defined

1.5 Tham khảo việc bảo vệ quyền con người thông qua các biện

pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do trong luật tố tụng hình

sự của một số nước trên thế giới Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2: THỰC TRẠNG BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI

THÔNG QUA CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN HẠN CHẾ

QUYỀN TỰ DO THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG

HÌNH SỰ VIỆT NAM Error! Bookmark not defined

2.1 Tình hình áp dụng biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do

theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003Error! Bookmark not defined

2.2 Thực trạng bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp

ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Bộ luật tố

tụng hình sự Error! Bookmark not defined

2.2.1 Những ưu điểm Error! Bookmark not defined

2.2.2 Một số hạn chế, bất cập Error! Bookmark not defined

2.3 Nguyên nhân của những hạn chế, bất cậpError! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO VỆ QUYỀN

CON NGƯỜI THÔNG QUA CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN

HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT

TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM Error! Bookmark not defined

3.1 Giải pháp về việc hoàn thiện pháp luậtError! Bookmark not defined

3.1.1 Hoàn thiện các quy định của Luật tố tụng hình sự về các biện

pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do Error! Bookmark not defined

3.1.2 Hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự về quyền

của những người bị áp dụng biện pháp ngăn chặnError! Bookmark not defined 3.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp ngăn

chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Luật tố tụng

hình sự Việt Nam Error! Bookmark not defined

3.3 Một số giải pháp khác Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BLHS: Bộ luật hình sự

BLTTHS: Bộ luật tố tụng hình sự

BPNC: Biện pháp ngăn chặn

CQĐT: Cơ quan điều tra

TAND: Tòa án nhân dân

THTT: Tiến hành tố tụng

TTHS: Tố tụng hình sự

VKSND: Viện kiểm sát nhân dân

VKSQS: Viện kiểm sát quân sự

Bookmark not defined

Bookmark not defined

Bảng 2.4: Số bị can Viện kiểm sát không phê chuẩn lệnh giam và

bắt tạm giam

Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu

Bảo vệ quyền con người nói chung và bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng hình sự là vấn đề được nhiều nước trên thế giới quan tâm và coi trọng Vấn đề này đã được ghi nhận trong Tuyên ngôn nhân quyền thế giới năm

1948 (UHDR), Công ước Liên hợp quốc về các quyền dân sự, chính trị năm

1966 (ICCPR),… Nước ta đang trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh hội nhập quốc tế và cải cách tư pháp, việc bảo vệ quyền con người nói chung và bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng hình sự nói riêng luôn được Đảng và Nhà nước quan tâm và thể hiện trong các văn bản của Đảng và Nhà nước ta Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày

02/6/2005 của Bộ Chính trị về “Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020”

đã khẳng định:

Đòi hỏi của công dân và xã hội đối với cơ quan tư pháp ngày càng cao, các cơ quan tư pháp phải thật sự là chỗ dựa của nhân dân trong việc bảo vệ công lý, quyền con người, đồng thời phải là công

cụ hữu hiệu bảo vệ pháp luật và pháp chế xã hội chủ nghĩa, đấu tranh

có hiệu quả với các loại tội phạm và vi phạm [4];

Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI cũng đã đặt ra nhiệm vụ:

“Đẩy mạnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trong đó đẩy mạnh việc thực hiện chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020, xây dựng hệ thống tư pháp trong sạch vững mạnh, bảo vệ công lý, tôn trọng và bảo vệ quyền con người” [9]…

Hoạt động tố tụng hình sự là một trong những hoạt động của Nhà nước

có liên quan chặt chẽ đến quyền con người Hoạt động này là quá trình các cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng có thẩm quyền áp dụng các biện pháp nghiệp vụ theo luật định để điều tra, truy tố, xét xử đối với người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS Cùng với

việc áp dụng các biện pháp nghiệp vụ để giải quyết vụ án thì các cơ quan và người tiến hành tố tụng theo thẩm quyền còn áp dụng các biện pháp ngăn chặn đối với những người đang bị điều tra, truy tố, xét xử nhằm ngăn chặn việc họ tiếp tục thực hiện tội phạm, bỏ trốn cản trở đến hoạt động điều tra, truy tố, xét

xử và thi hành án Trên thực tế, việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn đã góp phần làm cho quá trình điều tra, truy tố, xét xử có nhiều thuận lợi, đảm bảo về thời gian, ngăn chặn việc các đối tượng bỏ trốn hoặc tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội gây thiệt hại cho xã hội và công dân Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do (bao gồm các biện pháp: bắt, tạm giữ, tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú) theo quy định của BLTTHS có liên quan chặt chẽ đến quyền con người và đây cũng là hoạt động mà quyền con người dễ bị xâm hại nhất Qua thực tiễn hoạt động tố tụng cho thấy còn có sự lạm dụng việc áp dụng các biện pháp này trong quá trình giải quyết vụ án hình

sự, cá biệt còn có trường hợp áp dụng không đúng quy định (bắt oan người không có tội, bắt người một cách tùy tiện, tạm giữ, tạm giam quá hạn luật định…) đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân đồng thời gây dư luận xấu trong xã hội, làm ảnh hưởng đến lòng tin của nhân dân đối với các cơ quan tiến hành tố tụng Việc xảy ra tình trạng nêu trên là do nhiều nguyên nhân chủ quan, khách quan khác nhau, song sự hạn chế, thiếu đồng bộ của pháp luật và trách nhiệm của những người tiến hành tố tụng trong quá trình áp dụng các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do cũng có tác động đáng kể

Câu hỏi đặt ra là việc bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Luật tố tụng hình sự Việt Nam được thực hiện như thế nào, những yếu tố nào ảnh hưởng đến thực trạng bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự

do và cần phải có những giải pháp nào để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người khi áp dụng các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Luật tố tụng hình sự

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Vấn đề bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự đã được nhiều tác giả nghiên cứu như:

- Luận án Tiến sĩ luật học “Bảo đảm quyền con người trong hoạt động tư pháp ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Nguyễn Huy Hoàn

- Luận án tiến sĩ luật học “Bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Nguyễn Quang Hiền

- Luận án tiến sĩ luật học “Bảo đảm quyền con người của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong tố tụng hình sự Việt Nam” của tác giả Lại Văn Trình

- Các bài báo của GS.TSKH Lê Văn Cảm “Những vấn đề lý luận về bảo

vệ quyền con người bằng pháp luật trong lĩnh vực tư pháp hình sự”

- Đề tài khoa học cấp Đại học quốc gia Hà Nội - Khoa Luật năm 2006

“Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam” do GS.TSKH Lê

Văn Cảm, TS Nguyễn Ngọc Chí, Ths Trịnh Quốc Toản đồng chủ biên

- Chuyên khảo “Bảo vệ quyền con người trong luật hình sự, luật tố tụng hình sự Việt Nam” của TS Trần Quang Tiệp

- “Bảo vệ quyền con người bằng pháp luật tố tụng hình sự” của PGS.TS

Nguyễn Ngọc Chí (Tạp chí Khoa học Đại học quốc gia Hà Nội, Kinh tế - Luật

Trong thực tiễn điều tra, xử lý các vụ án hình sự vẫn còn những vi phạm

nhân quyền khi áp dụng các BPNC Vì vậy, việc nghiên cứu vấn đề bảo vệ quyền con người thông qua các BPNC hạn chế quyền tự do theo quy định của BLTTHS từ góc độ lập pháp và thực tiễn áp dụng pháp luật có vai trò rất quan trọng trong quá trình thực hiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh hội nhập quốc tế cũng như công cuộc cải cách tư pháp ở nước

ta Đây là lý do tôi quyết định chọn đề tài: “Bảo vệ quyền con người thông qua

các biện pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Luật tố tụng hình sự Việt Nam” làm luận văn thạc sĩ luật học của mình

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

- Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền con người thông qua các BPNC hạn chế quyền tự do theo quy định của luật TTHS đồng thời nghiên cứu thực trạng quy định pháp luật về các biện pháp này và thực tiễn áp dụng các biện pháp này để làm rõ những vấn đề còn bất cập, hạn chế ảnh hưởng đến quyền con người, từ đó đưa ra những giải pháp nhằm tăng cường bảo vệ quyền con người khi áp dụng các biện pháp ngăn chặn này

- Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu thì nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra là: + Làm rõ vấn đề bảo vệ quyền con người và bảo vệ quyền con người thông qua các BPNC hạn chế quyền tự do theo quy định của luật TTHS

+ Phân tích các quy định của luật TTHS về các BPNC hạn chế quyền tự

do, chỉ ra những vấn đề còn hạn chế của các biện pháp này liên quan đến việc bảo vệ quyền con người

+ Xây dựng các giải pháp nhằm tăng cường bảo vệ quyền con người thông qua các BPNC hạn chế quyền tự do theo quy định của luật TTHS

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là những vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo vệ quyền con người thông qua các BPNC hạn chế quyền tự do theo quy định của

pháp luật TTHS Nghiên cứu thực tiễn áp dụng các BPNC hạn chế quyền tự do được tiến hành trên phạm vi toàn quốc trong thời điểm từ năm 2009 đến năm

- Nghiên cứu thực tiễn áp dụng các BPNC hạn chế quyền tự do theo quy định của luật TTHS trong thời điểm từ năm 2009 đến năm 2013 liên quan đến vấn đề bảo vệ quyền con người

- Nghiên cứu kinh nghiệm bảo vệ quyền con người thông qua các BPNC hạn chế quyền tự do ở một số quốc gia trên thế giới

5 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận chủ nghĩa duy vật lịch sử và chủ nghĩa duy vật biện chứng mác-xít, tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về xây dựng Nhà nước pháp quyền, về chính sách hình sự, về vấn đề cải cách tư pháp được thể hiện trong các Nghị quyết Đại hội Đảng VIII, IX, X, XI và các Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002, Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020

Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng để thực hiện đề tài là: phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp so sánh, đối chiếu, phương pháp thống kê, phương pháp chuyên gia,…

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

- Kết quả nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa quan trọng về phương diện

lý luận và thực tiễn, góp phần làm rõ thêm những vấn đề về bảo vệ quyền con

người thông qua các BPNC hạn chế quyền tự do theo quy định của Luật tố tụng hình sự

- Đề tài là một tài liệu tham khảo trong hoạt động lập pháp về TTHS, tài liệu tham khảo trong các trường chuyên ngành Luật và trong hoạt động thực tiễn giải quyết vụ án hình sự

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

- Chương 1 Lý luận về bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp

ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Luật tố tụng hình sự Việt Nam

- Chương 2 Thực trạng bảo vệ quyền con người thông qua các biện pháp

ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Luật tố tụng hình sự Việt Nam

- Chương 3 Một số giải pháp bảo vệ quyền con người thông qua các biện

pháp ngăn chặn hạn chế quyền tự do theo quy định của Luật tố tụng hình sự Việt Nam

Chương 1

LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN CON NGƯỜI THÔNG QUA

CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN HẠN CHẾ QUYỀN TỰ DO

THEO QUY ĐỊNH CỦA LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM

1.1 Khái niệm, nội dung quyền con người

1.1.1 Khái niệm quyền con người

Quyền con người là một giá trị nhân loại, đồng thời có tính lịch sử hình thành trong cuộc đấu tranh giai cấp và được bổ sung mới qua các thời đại khác nhau Hiện nay, có nhiều định nghĩa về quyền con người, theo Văn phòng Cao ủy

Liên Hợp Quốc thì: “Quyền con người là những bảo đảm pháp lý phổ quát có tác dụng bảo vệ các cá nhân và nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép hoặc tự do cơ bản của con người” [17, tr.21] Hay quyền con người còn được định nghĩa một cách khái quát

là những quyền bẩm sinh, vốn có của con người mà nếu không được hưởng thì chúng ta sẽ không thể sống như một con người [17, tr.21]

Ở Việt Nam, quyền con người (hay nhân quyền) đã được đề cập từ Bộ luật Hồng Đức (Quốc Triều Hình Luật, 1470 - 1497) và hiện nay cũng đã có nhiều tác giả nghiên cứu về quyền con người đưa ra các khái niệm, nhận xét về quyền con

người Về mặt luật học, GS.TS Trần Ngọc Đường đã viết: “Quan niệm quyền con người vừa khẳng định cơ sở tự nhiên và giá trị nhân loại của quyền, đồng thời cũng thừa nhận thuộc tính xã hội - chính trị và lịch sử cụ thể của quyền con người thuộc một quốc gia, một dân tộc” [12, tr.21] PGS.TS Nguyễn Văn Động đã đưa ra một số

nhận xét chung về quyền con người như sau:

a/ Là những giá trị quý báu được thừa nhận chung bởi toàn thế giới, đồng thời gắn bó chặt chẽ với sự tồn tại và phát triển của mỗi

cá nhân, mỗi quốc gia, mỗi dân tộc và cộng đồng quốc tế; b/ Trực tiếp liên quan đến các lĩnh vực sinh hoạt vật chất và tinh thần của con người (từ ăn, ở, nghỉ ngơi, vui chơi, giải trí,…) và góp phần