Những vấn đề về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng theo pháp luật việt nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT KHÚC THỊ TRANG NHUNG Những vấn đề về MIễN TRáCH NHIệM BồI THƯờNG THIệT HạI DO VI PHạM HợP ĐồNG theo pháp luật việt nam Chuyờn ngành: Luật Kinh tế Mó

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

KHÚC THỊ TRANG NHUNG

Những vấn đề về MIễN TRáCH NHIệM BồI THƯờNG THIệT HạI DO VI PHạM HợP ĐồNG theo pháp luật việt nam

Chuyờn ngành: Luật Kinh tế

Mó số: 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS NGễ HUY CƯƠNG

HÀ NỘI - 2014Ay

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Khúc Thị Trang Nhung

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các từ viết tắt

MỞ ĐẦU 2

Chương 1: LÝ LUẬN VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG

THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG 7

1.1 Khái niệm, đặc điểm vị trí, vai trò của chế tài bồi thường thiệt hại

do vi phạm hợp đồng 7

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm của chế tài bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng 7

1.1.2 Vị trí, vai trò của chế tài bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồngError! Bookmark not defined.

1.2 Điều kiện áp dụng chế tài bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồngError! Bookmark not defined.

1.2.1 Các điều kiện tổng quát về việc áp dụng chế tài bồi thường thiệt hại

do vi phạm hợp đồng Error! Bookmark not defined.

1.2.2 Có hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng Error! Bookmark not defined.

1.2.3 Yếu tố thiệt hại trong trách nhiệm bồi thườngError! Bookmark not defined.

1.2.4 Yếu tố mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm hợp đồng và thiệt

hại do hành vi đó gây ra Error! Bookmark not defined.

1.2.5 Yếu tố lỗi của người vi phạm nghĩa vụ Error! Bookmark not defined.

1.3 Khái niệm, bản chất, ý nghĩa của miễn trách nhiệm bồi thường

thiệt hại do vi phạm hợp đồng Error! Bookmark not defined.

1.3.1 Khái niệm và bản chất của miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do

vi phạm hợp đồng Error! Bookmark not defined.

1.3.2 Ý nghĩa của quy định về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi

phạm hợp đồng Error! Bookmark not defined.

1.3.3 Các trường hợp miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm

hợp đồng Error! Bookmark not defined.

Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined.

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM

BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNGError! Bookmark not defined.

2.1 Lịch sử của chế định pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường

thiệt hại do vi phạm hợp đồng ở Việt NamError! Bookmark not defined.

2.2 Các quy định của pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt

hại do vi phạm hợp đồng Error! Bookmark not defined.

2.2.1 Trường hợp miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại mà các bên đã thỏa thuậnError! Bookmark not defined 2.2.2 Trường hợp xảy ra sự kiện bất khả kháng Error! Bookmark not defined.

2.2.3 Trường hợp hành vi vi phạm của một bên hoàn toàn do lỗi của bên kiaError! Bookmark not defined.

2.2.4 Trường hợp vi phạm hợp đồng do thực hiện quyết định của cơ quan

quản lý nhà nước có thẩm quyền mà các bên không thể biết được vào

thời điểm giao kết hợp đồng Error! Bookmark not defined.

2.3 Thực tiễn thi hành các quy định của pháp luật về miễn trách

nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồngError! Bookmark not defined.

2.4 Các bất cập của pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt

hại do vi phạm hợp đồng Error! Bookmark not defined.

Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined.

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN CÁC QUY

ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI

THƯỜNG THIỆT HẠI DO VI PHẠM HỢP ĐỒNGError! Bookmark not defined.

3.1 Hoàn thiện quy định của pháp luật về miễn trừ trách nhiệm bồi

thường thiệt hại do sự kiện bất khả khángError! Bookmark not defined.

3.2 Hoàn thiện quy định của pháp luật về miễn trừ trách nhiệm bồi

thường thiệt hại do sự vi phạm nghĩa vụ của một bên hoàn toàn

do lỗi của bên kia Error! Bookmark not defined.

3.3 Hoàn thiện quy định của pháp luật về miễn trừ trách nhiệm bồi

thường thiệt hại do việc thực hiện quyết định của cơ quan nhà

nước có thẩm quyền Error! Bookmark not defined.

3.4 Hoàn thiện quy định của pháp luật về việc miễn trách nhiệm bồi

thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng khi có sự thỏa thuận của

các bên Error! Bookmark not defined.

3.5 Hoàn thiện quy định của pháp luật về việc giảm mức bồi thường

do bên có quyền không hạn chế tổn thất Error! Bookmark not defined.

Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined.

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 12

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BLDS: Bộ luật dân sự BTTH: Bồi thường thiệt hại CHLB: Cộng hòa liên bang DSPT: Dân sự phúc thẩm DSST: Dân sự sơ thẩm GĐT: Giám đốc thẩm HĐTS: Hợp đồng thuê sạp HĐXX: Hội đồng xét xử KDTM: Kinh doanh thương mại NXB: Nhà xuất bản

UBND: Ủy ban nhân dân

2

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu

Pháp luật về hợp đồng ở nước ta có quá trình phát triển qua từng giai đoạn, phù hợp với hoàn cảnh kinh tế, chính trị, xã hội Trong đó một trong những mốc lịch sử quan trọng là Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng năm 1986, đại hội đã thành công và thổi một làn gió mới vào tư duy kinh tế của chúng ta bằng việc đề ra công cuộc đổi mới nền kinh tế Đảng chủ trương xóa bỏ cơ chế quản lí kinh tế quan liêu bao cấp cũ, xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường với sự quản lí của nhà nước, định hướng xã hội chủ nghĩa Từ đó hàng loạt các văn bản pháp luật mới được ra đời điều chỉnh lĩnh vực hợp đồng

Hiện nay, khi đất nước chuyển sang nền kinh tế thị trường, đặc biệt là sau khi gia nhập WTO, các quan hệ kinh tế ngày càng pháp triển mạnh mẽ Những giao dịch, hợp tác mà chúng ta tham gia ký kết ngày càng nhiều Những hợp đồng trong và ngoài nước ngày càng được ký kết một cách đa dạng hơn

Tuy nhiên, nghiên cứu về hợp đồng nói chung, và nghiên cứu về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường do vi phạm hợp đồng cần được nghiên cứu tổng thể trên nhiều khía cạnh khác nhau Hệ thống các quy định pháp luật về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại đang còn nhiều vướng mắc, bất cập như chưa có quy định về hình thức lỗi trong trường hợp miễn trách nhiệm do lỗi của bên có quyền, lỗi vô ý, lỗi cố ý trong việc dẫn đến miễn trách nhiệm có một vai trò quan trọng xác định trách nhiệm của các bên; quy định về miễn trách nhiệm bồi thường chưa phù hợp các quy định của Công ước Viên về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, do đó, khi hội nhập gặp nhiều khó khăn Trên thực tế áp dụng cũng còn nhiều vấn đề vướng mắc liên quan đến các căn cứ miễn trách nhiệm bồi thường do

vi phạm hợp đồng Những quy định về căn cứ miễn trách nhiệm bồi thường thiệt

3

hại do vi phạm hợp đồng còn mang tính chất sơ sài, chung chung và thiếu tính chi tiết Bên cạnh đó, những quy định về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong

Bộ luật dân sự 2005 và Luật thương mại 2005 còn nhiều những vấn đề chưa thống nhất và cụ thể Do đó đã dẫn đến có nhiều vụ tranh chấp xảy ra kéo dài, giải quyết qua nhiều cấp nhưng không thành bởi lẽ có nhiều nhận thức khác nhau về vấn đề này

Chính vì vậy, tác giả quyết định chọn đề “Những quy định về miễn trách nhiệm

bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng theo pháp luật Việt Nam” làm đề tài tốt

nghiệp luận văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Việc nghiên cứu về chế định hợp đồng nói chung và về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng nói riêng đã được nhiều nhà nghiên cứu tập trung tìm hiểu ở các khía cạnh khác nhau Có thể kể đến các công trình nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu về hợp đồng nói chung có các tác giả như:

+ Tác giả Nguyễn Ngọc Khánh với cuốn sách “Chế định hợp đồng trong Bộ luật dân sự Việt Nam”, Nxb Tư pháp, năm 2007;

+ Tác giả Ngô Huy Cương với cuốn sách “Giáo trình luật hợp đồng Việt Nam - Phần chung” Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, năm 2013;

+ Tác giả Nguyễn Như Phát, Lê Thị Thu Thủy với cuốn sách “Một số vấn đề

lý luận và thực tiễn về pháp luật hợp đồng ở Việt Nam hiện nay”, Nxb Công an nhân dân, năm 2003

Những công trình nghiên cứu trên đây chủ yếu tập trung nghiên cứu về vấn

đề hợp đồng nói chung, về vấn đề nghiên cứu về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng các công trình trên mới chỉ dừng lại ở khía cạnh nghiên cứu tổng thể, chỉ ra được những vấn đề chung nhất

- Nghiên cứu về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp

4

đồng, về vấn đề này hiện chưa có một công trình nghiên cứu nào mang tính chất tổng thể về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng ở cấp độ luận văn thạc sĩ hay sách chuyên khảo mà mới chỉ dừng lại ở khía cạnh các bài báo khoa học, có thể kể đến các tác phẩm như:

+ Bùi Hưng Nguyên với bài viết “Bình luận về miễn trách nhiệm do vi phạm hợp đồng theo điều 294 Luật thương mại” Tạp chí Nhà nước và pháp luật số 7/2006

+ Trần Văn Duy với bài viết “Suy nghĩ về miễn trách nhiệm do bất khả kháng trong hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế hiện nay”, Tạp chí Kiểm sát số 12/2013

+ Phạm Thanh Bình với bài viết “Về chế định miễn trừ trách nhiệm trong hợp đồng”, Tạp chí Nghiên cứu luật pháp, số 2/2009

Tất cả các bài viết nêu trên đều đã nghiên cứu một góc độ nào đó về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng Hiện nay chưa có công trình nghiên cứu nào ở cấp độ luận văn thạc sĩ luật học về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường do vi phạm hợp đồng Do đó, việc nghiên cứu đề tài càng có ý nghĩa quan trọng hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

Luận văn tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường do vi phạm hợp đồng, các quy định của pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thương do vi phạm hợp đồng, cũng như thực tiễn thực hiện trong những năm vừa qua Luận văn nghiên cứu tập trung chủ yếu trong phạm vi những quy định của Bộ luật dân sự Việt Nam 2005 và Luật Thương mại 2005 Đặc biệt, luận văn tập trung chủ yếu ở việc nghiên cứu những quy định của pháp luật liên quan đến vấn đề hợp đồng nói chung và miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại nói riêng về những vấn đề liên quan đến hợp đồng thương mại được quy định trong Bộ luật dân sự và luật thương mại 2005 Qua việc phân tích đối chiếu giữa qui định

5

của pháp luật Việt Nam với quy định của các nước khác trên thế giới cũng luận văn

đề xuất những giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật Việt Nam về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng

4 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Luận văn được nghiên cứu dựa trên phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng, các quan điểm của Đảng và Nhà nước về đổi mới, xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa; các chính sách pháp luật, chính sách kinh tế của Nhà nước ta trong những năm qua

Trong quá trình nghiên cứu luận văn, tác giả cũng kết hợp sử dụng các phương pháp nghiên cứu: so sánh, tác giả đã tiến hành so sánh những quy định về căn cứ miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng theo pháp luật các nước trên thế giới với quy định của pháp luật Việt Nam, so sánh những quy định trong Bộ luật dân sự 2005 và Luật thương mại 2005 Ngoài ra, tác giả còn sử dụng những phương pháp phân tích và bình luận các bản án, những quy định của pháp luật cũng như trong thực tiễn áp dụng pháp luật để giải quyết những tranh chấp phát sinh đối với những trường hợp vi phạm hợp đồng và đặc biệt là các quy định của pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng thương mại, trong bối cảnh Việt Nam tham gia hội nhập kinh tế quốc tế để làm rõ hơn các nội dung được nghiên cứu

5 Cơ sở lý luận và khoa học của đề tài

- Cơ sở lý luận: Với phương pháp luận là Chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước về đổi mới, xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa, các chính sách pháp luật, chính sách kinh tế giúp cho tư duy và góc độ nghiên cứu luôn đi đúng hướng và có hiệu quả

- Cơ sở khoa học: Đề tài được nghiên cứu dựa trên các cơ sở các ngành khoa

học chuyên ngành luật đặc biệt là chuyên ngành luật thương mại và những học

6

thuyết về hợp đồng nói chung và miễn trách nhiệm hợp đồng nói riêng Từ đó, sử dụng những phương pháp phân tích, so sánh, đánh giá những quy định của pháp luật một cách khách quan và chính xác nhất

6 Điểm mới của đề tài

Đề tài nghiên cứu về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng một cách toàn diện và có hệ thống trên cơ sở lý luận và thực tiễn thực hiện các quy định của pháp luật kinh doanh, hợp đồng kinh doanh và thương mại, miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng trong giai đoạn vừa qua

So sánh một số điểm tương đồng và khác biệt giữa miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Việt Nam so với các quy định của các nước khác trên thế giới cũng như Công ước Viên về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế

Phân tích, luận giải các quy định về vấn đề miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng đồng thời phân tích các điểm bất cập của các quy định này trong tình hình hiện nay

Đưa ra một số giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng, cụ thể cần sửa đổi những điều khoản nào của các văn bản pháp luật có liên quan

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo luận văn được kết cấu thành 3 chương

Chương 1: Lý luận về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm

hợp đồng

Chương 2: Thực trạng pháp luật về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại

do vi phạm hợp đồng

Chương 3: Một số giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật

về miễn trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng

7

Chương 1

LÝ LUẬN VỀ MIỄN TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI

DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG

1.1 Khái niệm, đặc điểm vị trí, vai trò của chế tài bồi thường thiệt hại

do vi phạm hợp đồng

1.1.1 Khái niệm, đặc điểm của chế tài bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng

Khi hợp đồng bị vi phạm dưới hình thức không thực hiện nghĩa vụ hoặc thực hiện nghĩa vụ không đúng cam kết, bên vi phạm sẽ phải chịu trách nhiệm hợp đồng (hay còn gọi là trách nhiệm dân sự theo hợp đồng) với bên có quyền Theo quy định của phần lớn các hệ thống pháp luật trên thế giới, các hình thức trách nhiệm theo hợp đồng bao gồm: Bồi thường thiệt hại, phạt vi phạm hợp đồng Tuy nhiên hiện nay chiếu theo pháp luật Việt Nam có sự khác biệt giữa quy định về trách nhiệm hợp đồng trong Bộ luật dân sự (BLDS) và Luật thương mại Theo đó, Bộ luật dân sự quy định hai hình thức trách nhiệm theo hợp đồng là: Bồi thường thiệt hại và phạt vi phạm; còn Luật thương mại thì quy định sáu hình thức chế tài thương mại (về bản chất cũng là trách nhiệm hợp đồng) gồm: Buộc thực hiện đúng hợp đồng, phạt vi phạm, buộc bồi thường thiệt hại, tạm ngừng thực hiện hợp đồng, hủy bỏ hợp đồng

Trong các chế tài đối với vi phạm hợp đồng thì bồi thường thiệt hại là một trong những chế tài phức tạp nhất về các điều kiện áp dụng [1, tr.398] Trách nhiệm bồi thường thiệt hại là một dạng của trách nhiệm pháp lý Và việc xem xét trách nhiệm pháp lý phải dựa trên các cơ sở và căn cứ nhất định Trước hết khi nghiên cứu về trách nhiệm bồi thường thiệt hại chúng ta cần phải tìm hiểu về khái niệm chế tài bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng

Chế tài là một đặc trưng cơ bản của pháp luật Nó là một phương tiện để thi