ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN --- NGUYỄN THỊ LAN ANH MÔ HÌNH CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM VỚI TRẺ EM MỒ CÔI HOÀ NHẬP CỘNG ĐỒNG Nghiên cứu trường hợp tại
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ LAN ANH
MÔ HÌNH CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM VỚI TRẺ EM
MỒ CÔI HOÀ NHẬP CỘNG ĐỒNG (Nghiên cứu trường hợp tại Làng trẻ SOS Hà Nội)
LUẬN VĂN THẠC SỸ Chuyên ngành: Công tác xã hội
Hà Nội – 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
NGUYỄN THỊ LAN ANH
MÔ HÌNH CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM VỚI TRẺ EM
MỒ CÔI HOÀ NHẬP CỘNG ĐỒNG
(Nghiên cứu trường hợp tại Làng trẻ SOS Hà Nội)
Chuyên ngành Công tác xã hội
Mã số: 60900101
LUẬN VĂN THẠC SỸ: CÔNG TÁC XÃ HỘI
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn An Lịch
Hà Nội - 2014
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình thực hiện luâ ̣n văn tốt nghiệp ngành Công tác xã
hội với đề tài “Mô hình công tác xã hội nhóm với trẻ em mồ côi hòa nhập
cộng đồng” (Nghiên cứu trường hợp tại làng trẻ SOS Hà Nội ) Tôi đã nhận
được sự động viên, quan tâm giúp đỡ nhiệt tình của gia đình , thầy cô giáo ,
bạn bè và các cô chú trong làng trẻ SOS Hà Nô ̣i
Để hoàn thành luâ ̣n văn này , tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Trường Đại học Khoa ho ̣c Xã hô ̣i và Nhân văn – Đa ̣i ho ̣c Quốc gia Hà Nô ̣i , ban Chủ nhiệm khoa Xã hô ̣i ho ̣c đã trang bị những k ỹ năng, kiến thức khoa học xã hội Đặc biệt tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới thầy gia ́o PGS.TS
Nguyễn An Li ̣ch, người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, chỉ bảo cho tôi trong
suốt quá trình hoàn thành luâ ̣n văn này
Qua đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các cô chú , anh chị đặc biệt là các mẹ, các em trong làng trẻ SOS Hà Nô ̣i đã nhiệt tình giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình tìm hiểu thông tin, đóng góp ý kiến giúp tôi thực hiện thành công bài luâ ̣n văn này
Mặc dù tôi đã cố gắng hết sức nhưng do năng lực và thời gian có hạn nên chắc chắn luâ ̣n văn này không thể tránh khỏi những thiếu sót , hạn chế
Vì vậy , tôi rất mong nhận được những ý kiến nhận xét , đánh giá của các thầy, cô giáo và các bạn để luận văn này khắc phục được những hạn chế và hoàn thiện hơn
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, 2014
Nguyễn Thị Lan Anh
Trang 41
MỤC LỤC
BẢNG DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 5
DANH MỤC HÌNH VÀ BẢNG BIỂU 6
PHẦN MỞ ĐẦU 7
1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu 7
2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
3 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài Error! Bookmark not defined.
3.1 Ý nghĩa khoa học Error! Bookmark not defined 3.2 Ý nghĩa thực tiễn Error! Bookmark not defined.
4 Câu hỏi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
5 Mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
6 Giả thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
7 Đối tượng, khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined 7.1 Đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined 7.2 Khách thể nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
8 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 8.1 Phương pháp phân tích tài liệu Error! Bookmark not defined 8.2 Phương pháp trưng cầu ý kiến Error! Bookmark not defined 8.3 Phương pháp phỏng vấn sâu Error! Bookmark not defined 8.4 Phương pháp quan sát Error! Bookmark not defined 8.5 Phương pháp tổ chức trò chơi Error! Bookmark not defined.
9 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
Trang 5PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined.
1.1 Các khái niệm công cụ Error! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm trẻ em Error! Bookmark not defined 1.1.2 Khái niệm trẻ em mồ côi, nhóm trẻ em mồ côi Error! Bookmark not defined.
1.1.3 Khái niệm nâng cao năng lực nhóm Error! Bookmark not defined.
1.1.4 Khái niệm mô hình công tác xã hội nhóm Error! Bookmark not defined.
1.1.5 Khái niệm hoà nhập cộng đồng Error! Bookmark not defined.
1.1.6 Một số mô hình tiếp câ ̣n trong công tác xã hội nhóm Error! Bookmark not defined.
1.1.7 Phân loại nhóm Error! Bookmark not defined 1.2 Lý thuyết ứng dụng trong nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.2.1 Lý thuyết hệ thống sinh thái Error! Bookmark not defined.
1.2.2 Lý thuyết nhu cầu củ a Maslow Error! Bookmark not defined 1.3 Đặc điểm địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.3.1 Sơ lược về sự hình thành làng trẻ em SOS Hà Nội Error! Bookmark not defined.
1.3.2 Hệ thống tổ chức làng trẻ SOS Hà Nội Error! Bookmark not defined 1.3.3 Mục tiêu hoạt động của làng trẻ em SOS Hà nội Error! Bookmark not defined.
1.3.4 Chức năng, nhiệm vụ làng trẻ em SOS Hà Nội Error! Bookmark not defined.
Trang 63
1.4 Quan điểm Đảng, Nhà nước về bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em
Error! Bookmark not defined.
Chương 2: THỰC TRẠNG VỀ TRẺ EM MỒ CÔI VÀ CÁC HOA ̣T ĐỘNG
CÓ TÍNH CTXH TẠI LÀNG TRẺ EM SOS HÀ NỘI Error! Bookmark not defined.
2.1 Thực trạng trẻ em mồ côi tại làng trẻ em SOS Hà Nội Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Đặc điểm về cơ cấu nhóm trẻ em mồ côi Error! Bookmark not defined.
2.1.2 Đặc điểm tâm sinh lý của nhóm trẻ em mồ côi Error! Bookmark not defined.
2.1.2.1 Đặc điểm tâm sinh lý thành viên nhóm Error! Bookmark not defined.
2.1.2.2 Đặc điểm tâm lý nhóm thân chủ Error! Bookmark not defined 2.1.3 Đánh giá nhu cầu của nhóm trẻ em mồ côi Error! Bookmark not defined.
2.1.4 Những khó khăn trong việc hoà nhập cộng đồng của nhóm trẻ em mồ côi
Error! Bookmark not defined 2.2 Các hoạt động có tính công tác xã hội tại Làng trẻ em SOS Hà Nội Error! Bookmark not defined.
2.3 Đánh giá kết quả và tồn tại của các hoa ̣t đô ̣ng tại làng trẻ em SOS Hà Nội
Error! Bookmark not defined.
2.3.1 Kết quả đạt được củ a các hoa ̣t đô ̣ng Error! Bookmark not defined 2.3.2 Hạn chế của các hoạt động Error! Bookmark not defined.
Trang 7Chương 3: XÂY DỰNG MÔ HÌNH CÔNG TÁC XÃ HỘI NHÓM VỚI
NHÓM TRẺ MỒ CÔI HOÀ NHẬP CỘNG ĐỒNG TẠI LÀNG TRẺ SOS
HÀ NỘI Error! Bookmark not defined 3.1 Tiêu chí hoà nhập cộng đồng đối với nhóm trẻ em mồ côi Error! Bookmark not defined.
3.2 Tiêu chí xây dựng mô hình công tác xã hội nhóm hoa ̣t đô ̣ng có hiê ̣u quả
tại Làng trẻ SOS Hà Nội Error! Bookmark not defined.
3.3 Xây dựng các hoa ̣t đô ̣ng nhằm nâng cao hiê ̣u quả mô hình công tác xã hội
nhóm với trẻ em mồ côi hòa nhâ ̣p cô ̣ng đồng ta ̣i Làng trẻ SOS Hà Nô ̣i Error! Bookmark not defined.
3.3.1 Nâng cao nhận thức và kỹ năng công tác xã hội nhóm cho cán bô ̣ nhân
viên xã hô ̣i ta ̣i Làng trẻ Error! Bookmark not defined 3.3.2 Nâng cao hoạt động giáo dục của Làng đối với trẻ em Error! Bookmark not defined.
3.3.3 Tăng cường sự liên kết giữa Làng trẻ và các tổ chức xã hô ̣i Error! Bookmark not defined.
3.3.4 Tăng cườ ng hoạt động hướng nghiệp và dạy nghề Error! Bookmark not defined.
3.3.5 Đẩy mạnh các hoạt động tìm kiếm việc làm Error! Bookmark not defined.
3.3.6 Đẩy mạnh công tác truyền thông với cộng đồng Error! Bookmark not defined.
3.3.7 Thành lập nhóm và các hoạt động công tác xã hội nhóm với nhóm trẻ
em mồ côi ta ̣i Làng trẻ SOS Hà Nô ̣i Error! Bookmark not defined 3.3.7.1 Xác định mục đích hỗ trợ và khả năng thành lập nhóm Error! Bookmark not defined.
Trang 85
3.3.7.2 Các hoạt động công tác xã hội nhóm với nhóm trẻ em mồ côi…… 74
PHẦN KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined.
1 Kết luận Error! Bookmark not defined.
2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined 2.1 Đối với các nhà chức trách liên quan Error! Bookmark not defined 2.2 Đối với cộng đồng Error! Bookmark not defined 2.3 Đối với tổ chức làng trẻ SOS Hà Nô ̣i Error! Bookmark not defined 2.4 Đối với trẻ em mồ côi tại Làng trẻ em SOS Hà Nội Error! Bookmark not defined.
TÀI LIỆU THAM KHẢO 8
PHẦN PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.
BẢNG DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
CTXH : Công tác xã hội
Trang 9NVCTXH : Nhân viên công tác xã hội
TE : Trẻ em
TEHCĐBKK : Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn LĐTB&XH : Lao động thương binh và xã hội
PVS : Phỏng vấn sâu
DANH MỤC HÌNH VÀ BẢNG BIỂU
Trang 107
Hình 1.1: Sơ đồ hệ thống sinh thái đối với trẻ em Error! Bookmark not defined.
Hình 1.2: Bậc thang nhu cầu của A.Maslow Error! Bookmark not defined
Hình 1.3 Sơ đồ bộ máy tổ chức Làng trẻ em SOS Hà Nội……….38
Hình 2.1 Biểu đồ thể hiê ̣n thực tra ̣ng cơ cấu trẻ theo đô ̣ tuổi Error! Bookmark not defined.
Hình 2.2: Kết quả khảo sát về trình đô ̣ ho ̣c vấn của TEMC ta ̣i Làng
TE SOS Hà Nô ̣i Error! Bookmark not defined.
Bảng 2.1: Kết quả khảo sát nghề nghiê ̣p mà TEMC ta ̣i Làng trẻ
SOS Hà Nô ̣i mong muốn được làm Error! Bookmark not defined.
Bảng 2.2: Kết quả khảo sát về lý do mà TEMC ta ̣i Làng trẻ SOS Hà
Nô ̣i lựa cho ̣n nghề Error! Bookmark not defined.
Hình 2.3: Sơ đồ tương tác Nhóm do thành viên nhóm làm thủ lĩnh
nhóm có sự kiểm soát của NVCTXH Error! Bookmark not defined.
Bảng 2.3: Kết quả khảo sát về chế đô ̣ ăn uống của TEMC sống ta ̣i
làng TE SOS Hà Nội Error! Bookmark not defined.
Trang 11PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu
Trẻ em (TE) luôn là niềm hy vo ̣ng , tự hào của mỗi gia đình , là chủ nhân tương lai của đất nước và là m ối quan tâm hàng đầu của xã hô ̣i Để TE có thể phát triển đươ ̣c mô ̣t cách đầy đủ cả về mă ̣t thể chất lẫn tinh thần thì trẻ cần nhâ ̣n được sự quan tâm, chăm so ́c, yêu thương và sự giúp đỡ thường xuyên của toàn xã hô ̣i Điều đó càng quan tro ̣ng hơn với nhóm trẻ có hoàn cảnh đă ̣c biê ̣t khó khăn
(TEHCĐBKK) như: Trẻ em mồ côi (TEMC), TE lang thang, TE bi ̣ la ̣m du ̣ng sức lao đô ̣ng, TE bi ̣ xâm ha ̣i tình du ̣c và TE khuyết tâ ̣t… Giải quyết những vấn đề liên quan đến TEHCĐBKK sẽ góp phần ta ̣o nên sự phát triển bền vững của Q uốc gia Đó cũng chính là trách nhiê ̣m và nghĩa vu ̣ của toàn xã hội
Nhâ ̣n thức được tầm quan tro ̣ng của vấn đề này , trong những năm qua Viê ̣t Nam đã có rất nhiều mô hình, đề án và chương trình hành động nhằm giúp đỡ nhóm TEHCĐBKK với nhiều hình thức khác nhau Các Làng trẻ SOS trong cả nước là
mô ̣t trong n hững hình mẫu lý tưởng hoa ̣t đông theo mô hình dựa trên nền tảng 4 nguyên tắc sư phạm của Làng trẻ em SOS Quốc tế là bà mẹ, anh-chị-em, mái ấm gia đình và cộng đồng làng Mô hình đã mang la ̣i nhiều khả quan , có ý nghĩa xã hội
và nhân văn sâu sắc , giúp trẻ mồ côi cha và mẹ tiếp cận với các dịch vụ xã hội cơ bản về y tế, giáo dục… xoa dịu sự mất mát gia đình cũng như giảm bớt sự mặc cảm tự ti về số phâ ̣n của các em
Chương trình chăm sóc, hỗ trợ TEMC của Làng trẻ SOS Hà Nội đã đáp ứng được phần nào một số nhu cầu của trẻ như : nhu cầu vâ ̣t chất , nhu cầu an toàn… song vẫn còn gă ̣p nhiều khó khăn Đặc biệt là công tác hỗ trợ , tham vấn tâm lý cho trẻ còn thiếu tính chuyên nghiệp , viê ̣c tổ chức các hoa ̣t đô ̣ng nhóm giúp trẻ bớt mă ̣c cảm, tự ti, hòa nhập và gắn kết với nhau còn nhiều hạn chế do sự thiếu vắng đô ̣i ngũ công tác xã hô ̣i (CTXH) chuyên nghiê ̣p Những thực tế này tại Làng TE SOS là rào cản để các TEMC hòa nhập với cộng động tốt hơn
CTXH là một nghành khoa học , mô ̣t nghề chuyên môn mang tính ứng du ̣ng cao, nó đã và đang bước đầu tạo dựng những nền tảng và khẳng định vị thế tr ong
Trang 129
TÀI LIỆU THAM KHẢO
* Tài liệu tiếng Việt
1 G Endrweit và G Trommsdorff (2001), Từ điển xã hội học, Nhà xuất bản Thế
giới, Hà nội
2 Bùi Thị Xuân Mai , Nguyễn Thi ̣ Thái Lan (2008), Giáo trình tham vấn ,
Trường Đa ̣i ho ̣c Lao đô ̣ng và Xã hô ̣i Nhà xuất bản Lao động – Xã hội Hà Nội
3 Bùi Thị Bích (2013), Khảo sát nhu cầu về mặt tinh thần của trẻ mồ côi tại trung tâm nuôi dưỡng trẻ mồ côi ST.Joseph – Giáo xứ Hà Nội, Đại học Quốc
gia thành phố Hồ Chí Minh
4 Bùi Thế Hợp (2008), Đánh giá nhu cầu giáo dục của trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, Viện khoa học giáo dục Việt Nam
5 Chính phủ (2005), Văn kiện đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, Nxb Chính trị
Quốc gia Hà Nội (tr103)
6 Chính phủ (2004), Luật bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em
7 Đỗ Thị Ngọc Phương, Kỷ yếu hội thảo quốc tế Chia sẻ kinh nghiệm CTXH và
ASXH (2012), Một số kinh nghiệm quốc tế và những vấn đề đặt ra đối với việc phát triển các dịch vụ Công tác xã hội trong công tác bảo vệ trẻ em, trường
Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
8 Đỗ Thị Ngọc Phương , Luận án tiến sĩ (2002), Cơ cấu nhóm của trẻ em lang thang và các biê ̣n pháp giáo dục thông qua nhóm , trường Đại học Khoa học
Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
9 Hồ Chí Minh (2000), Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb chính trị Quốc gia – Sự thật
10 Lê Ngọc Hùng (2002), Lịch sử và lý th uyết xã hội học , Nhà xuất bản Đại học
quốc gia Hà Nô ̣i
11 Lê Văn Phú (2004), Công tác xã hội, Nhà xuất bản Đại ho ̣c quốc gia
12 Liên Hợp quốc (1989), Công ước quốc tế về Quyền trẻ em
13 Lê Chí An (2006), Công tác xã hội cá nhân, ĐH Mở bán công TPHCM
14 Lường Văn Tương (2010), Khái quát tình hình chung ở Làng trẻ em SOS Hà Nội, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam
Trang 1315 Mùa Thị Mai (2009), Tìm hiểu về làng trẻ em SOS Hà Nội, Học viện Thanh
thiếu niên Việt Nam
16 Nguyễn An Lịch (2013), Giáo trình nhập môn Công tác xã hội, Nhà xuất bản
Lao động Hà Nội
17 Nguyễn Thị Thái Lan (chủ biên) (2008), Giáo trình Công tác xã hội với nhóm
Trường Đại học Lao Động – Xã hội, Nhà xuất bản Lao động – Xã hội
18 Nguyễn Văn Gia, Bùi Xuân Mai (2000), Công tác xã hội cá nhân, Trường
Cao đẳng Lao động - Xã hội, Hà Nội
19 Nguyễn Ngọc Lâm (2005), Tâm lý trẻ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn,
Trường Đa ̣i ho ̣c mở bán công thành phố Hồ Chí Minh
20 Nguyễn Ngọc Lâm (2005), Công tác xã hội với trẻ em và gia đình , Trường
Đa ̣i ho ̣c mở bán công thành phố Hồ Chí Minh
21 Nguyễn Thị Oanh (2002), Công tác xã hội nhóm, Đại học Đà Lạt
22 Nguyễn Thị Oanh (1989), Công tác xã hội đại cương, Nhà xuất bản giáo dục
23 Nguyễn Thị Oanh (1995), Phát triển cộng đồng, ĐH Mở bán công TPHCM
24 Nguyễn Thu Trang (2011), Mô hình nhà xã hội chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn cấp xã, nền tảng triết lý và những bài học rút ra, Đại học
Khoa học Xã hội & Nhân văn
25 Nguyễn Văn Sơn (2008), Ứng dụng phương pháp công tác xã hội nhóm nhằm nâng cao năng lực cho trẻ em mồ côi, Đại học Lao động xã hội
26 Nguyễn Thị Quỳnh (2014), Nghiên cứu mô hình công tác xã hội tại Trung tâm nuôi dưỡng trẻ em mồ côi Hà Cầu, Hà Đông, Hà Nội, Đại học Khoa học Xã
hội và Nhân Văn
27 Nguyễn Thị Mỹ Dung, Bùi Đoàn Danh Thảo, Nguyễn Thị Kim Thanh (2008),
Trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt – Lý luận và thực tiễn, Trường Đại học luật
thành phố Hồ Chí Minh
28 Nguyễn Thiên Thanh (2013), Nâng cao kỹ năng hòa nhập cộng đồng cho trẻ
mồ côi sống trong trung tâm bảo trợ xã hội tỉnh Vĩnh Phúc hiện nay, Đại học
Quốc gia Hà Nội