Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự việt nam

Chương 2 : MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THỰC TRẠNG NHỮNG QUY PHẠM PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH CÓ LIÊN QUAN ĐẾN VIỆC BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƯỜIError!. Một số vấn đề về thực trạng những quy

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

GIÁP MẠNH HUY

MéT Sè VÊN §Ò Lý LUËN Vµ THùC TIÔN VÒ B¶O VÖ

C¸C QUYÒN CON NG¦êI B»NG PH¸P LUËT H×NH Sù VIÖT NAM

Chuyên ngành: Luật hình sự

Mã số: 60 38 40

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: GS TSKH LÊ VĂN CẢM

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Người cam đoan

Giáp Mạnh Huy

MỤC LỤC

Trang

Trang phu ̣ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mu ̣c từ viết tắt

Danh mục các bảng

MỞ ĐẦU 8

Chương 1 : MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ CÁC QUYỀN

CON NGƯỜI BẰNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 15

1.1 Ý nghĩa và khái niệm bảo vệ các quyền con người bằng pháp

luật hình sự 16

1.1.1 Ý nghĩa của việc bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự 16

1.1.2 Khái niệm bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự 16

1.2 Đặc điểm của việc bảo vệ các quyền con người bằng pháp

luật hình sự Error! Bookmark not defined

1.3 Nội dung của việc bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật

hình sự Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.3.1 Nội dung của việc bảo vệ các quyền con người bằng một số chế

định thuộc Phần chung PLHS Error! Bookmark not defined

1.3.2 Nội dung của việc bảo vệ các quyền con người bằng một số chế

định thuộc Phần các tội phạm PLHS Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2 : MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THỰC TRẠNG NHỮNG QUY

PHẠM PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH CÓ

LIÊN QUAN ĐẾN VIỆC BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƯỜIError! Bookmark not defined

2.1 Một số vấn đề về thực trạng những quy phạm Phần chung

pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành có liên quan đến việc

bảo vệ các quyền con người Error! Bookmark not defined

2.1.1 Những quy phạm thuộc chế định Đạo luật hình sự có liên quan

đến việc bảo vệ các quyền con người Error! Bookmark not defined

2.1.2 Những quy phạm thuộc chế định Tội phạm có liên quan đến việc

bảo vệ các quyền con người Error! Bookmark not defined

2.1.3 Những quy phạm thuộc chế định Các tình tiết loại trừ tính chất tội

phạm của hành vi có liên quan đến việc bảo vệ các quyền con ngườiError! Bookmark not defined

2.1.4 Những quy phạm thuộc chế định Trách nhiệm hình sự có liên

quan đến việc bảo vệ các quyền con ngườiError! Bookmark not defined

2.1.5 Những quy phạm thuộc chế định Hình phạt có liên quan đến việc

bảo vệ các quyền con người Error! Bookmark not defined

2.1.6 Những quy phạm thuộc chế định Các biện pháp tha miễn có liên

quan đến việc bảo vệ quyền con ngườiError! Bookmark not defined

2.2 Một số vấn đề về thực trạng những quy phạm Phần các tội

phạm pháp luật hình sự Việt Nam có liên quan đến việc bảo

vệ các quyền con người Error! Bookmark not defined

2.2.1 Những quy phạm thuộc chế định Các tội xâm phạm tính mạng,

sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của con người có liên quan đến

việc bảo vệ các quyền con người Error! Bookmark not defined

2.2.2 Những quy phạm thuộc chế định Các tội xâm phạm các quyền tự

do, dân chủ của công dân có liên quan đến việc bảo vệ các quyền

con người Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3 : MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG NHỮNG

QUY PHẠM PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH

CÓ LIÊN QUAN ĐẾN VIỆC BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON

NGƯỜI VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆNError! Bookmark not defined

3.1 Thực tiễn áp dụng pháp những quy phạm Phần chung pháp

luật hình sự Việt Nam có liên quan đến việc bảo vệ các quyền

con người và giải pháp hoàn thiện Error! Bookmark not defined

3.1.1 Thực tiễn áp dụng những quy phạm Phần chung pháp luật hình

sự Việt Nam có liên quan bảo vệ các quyền con người tại tỉnh

Bắc Giang giai đoạn 2009 - 2014 Error! Bookmark not defined

3.1.2 Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật:Error! Bookmark not defined

3.2 Thực tiễn áp dụng những quy phạm Phần các tội phạm pháp

luật hình sự Việt Nam có liên quan đến việc bảo vệ các quyền

con người và giải pháp hoàn thiện Error! Bookmark not defined

3.2.1 Thực tiễn áp dụng những quy phạm pháp luật Phần các tội phạm

pháp luật hình sự Việt Nam có liên quan đến việc bảo vệ các

quyền con người tại tỉnh Bắc Giang giai đoạn 2009 - 2014Error! Bookmark not defined 3.2.2 Một số giải pháp hoàn thiện Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

HPBS: Hình phạt bổ sung HPC: Hình phạt chính LHS: Luật hình sự NNPQ: Nhà nước pháp quyền PLHS: Pháp luật hình sự QĐHP: Quyết định hình phạt TCN: Trước công nguyên TNHS: Trách nhiệm hình sự TPHS: Tư pháp hình sự TTHS: Tố tụng hình sự VKS: Viện kiểm sát VPPL: Vi phạm pháp luật

Bảng 3.2: Số liệu các loại hình phạt được áp dụng trong xét xử án

hình sự tại tỉnh Bắc Giang từ năm 2009 đến năm 2014

Error! Bookmark not defined

Bảng 3.3: Số liệu về các biện pháp tha miễn được áp dụng từ

2009 đến 2014 tại tỉnh Bắc Giang

Error! Bookmark not defined

Bảng 3.4: Số lượng các vụ án hình sự xét xử về Các tội xâm

phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của con người và Các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân tại tỉnh Bắc Giang từ năm 2009 đến năm

2014

Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Quyền con người là những giá trị xã hội cao quý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại [10, tr.15]

Trong lịch sử, bảo vệ quyền, lợi ích của con người là nguyên nhân và cũng

là mục đích ra đời của pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng Tuy nhiên trong mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi chế độ chính trị, xã hội cũng như ở mỗi quốc gia khác nhau thì pháp luật bảo vệ quyền con người thể hiện khác nhau và quyền con người cũng được hiểu khác nhau

Tuyên ngôn nhân quyền đưa ra một chuẩn mực chung về quyền con người

cho tất cả các quốc gia Tại điều 1 nêu “Tất cả mọi người sinh ra tự do và bình đẳng về phẩm giá và các quyền” [42, Điều 1] Từ đó, chúng ta nhận thấy một

điều rằng “quyền con người” là dành cho tất cả mọi người trên cơ sở đảm bảo lợi ích chung cho cả cộng đồng trong một xã hội dân chủ Tại Điều 29 quy định:

Trong việc hưởng thụ các quyền và tự do, mỗi cá nhân chỉ có thể

bị pháp luật hạn chế các quyền và tự do đó vì mục đích đảm bảo sự thừa nhận và tôn trọng các quyền và tự do của người khác cũng như nhằm đảm bảo những yêu cầu về trật tự công cộng, đạo đức và phúc lợi chung trong một xã hội dân chủ [42, Điều 29]

Với sự ra đời của Hiến pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến các quyền con người đã được ghi nhận một cách trân trọng và tập trung thành 01 chương riêng biệt, đó là Chương 2 với tên gọi "Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân" với tổng số

36 điều luật

Với quy định tại khoản 1 Điều 14 "Ở nước Cộng hòa xã hôi chủ nghĩa Việt

Nam, các quyền con người, quyền công dân về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật" [33,

Điều 14, khoản 1], Hiến pháp 2013 không chỉ thừa nhận về mặt pháp lý các quyền con người trên 02 phương diện là quyền con người nói chung và quyền công dân nói riêng mà còn khẳng định một cách rõ ràng cơ chế bảo vệ, bảo đảm thực hiện các quyền này trong thực tiễn đó chính là Hiến pháp và pháp luật

Tư tưởng bảo vệ các quyền con người được thể hiện rõ nét thông qua việc Hiến pháp 2013 đã quy định rõ các trường hợp quyền con người, quyền công dân bị hạn chế Ngoài những trường hợp này, quyền con người, quyền công dân đòi hỏi phải được tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm thực hiện bởi toàn Đảng, toàn dân, toàn xã hội Theo đó, quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế trong bốn (04) trường hợp được quy định tại khoản 2 Điều 14 bao gồm:

- Vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia

- Vì lý do trật tự, an toàn xã hội

- Vì lý do đạo đức xã hội

- Vì lý do sức khỏe của cộng đồng [33, Điều 14, khoản 2]

Đồng thời thông qua quy định tại khoản 2 Điều 14, Hiến pháp 2013 cũng quy định rõ cách thức duy nhất để có thể hạn chế quyền con người, quyền công dân đó là theo quy định của pháp luật Theo đó quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo các quy định của pháp luật chứ không thể bị hạn chế bằng bất cứ hình thức nào khác

Quyền con người, quyền công dân là quyền vốn có, quyền tự nhiên của mỗi con người Những quyền này được Hiến pháp và pháp luật thừa nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm nên đã được nâng lên thành quyền hiến định, quyền luật định Tuy nhiên việc thực hiện các quyền con người, quyền công dân của mỗi người, mỗi cá nhân trong xã hội không thể tùy tiện, vô lối mà phải đặt trong những khuôn khổ nhất định, có như vậy mới đảm bảo được tính ổn định và phát triển bền vững

của xã hội từ đó có tác động ngược trở lại trong việc bảo đảm thực hiện các quyền con người, quyền công dân trong thực tiễn Khuôn khổ mà tác giả luận văn muốn

đề cập đến ở đây chính là "việc thực hiện quyền con người, quyền công dân không được xâm phạm lợi ích quốc gia, dân tộc, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác" (quy định tại khoản 4 Điều 15 Hiến pháp 2013)

Điều 16 Hiến pháp 2013 thực sự là một minh chứng rõ nét cho tính nhân văn, nhân đạo của bản Hiến pháp này Điều 16 Hiến pháp 2013 khẳng định:

1 Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật

2 Không ai bị phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội [33, Điều 16]

Không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận về mặt pháp lý một cách khái quát các quyền cơ bản của con người, của công dân gồm các quyền về chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội mà Hiến pháp 2013 còn ghi nhận nội dung cụ thể của từng loại quyền trong các nhóm quyền cơ bản nêu trên, trong số đó có một số quyền liên quan đến lĩnh vực tư pháp hình sự từ Điều 19 đến Điều 43

Trên tinh thần đó, pháp luật hình sự Việt Nam bảo vệ các quan hệ xã hội trong đó con người là chủ thể được bảo vệ khỏi sự xâm phạm của những hành vi nguy hiểm trái với chuẩn mực xử sự chung của toàn xã hội, mà kết quả của hành

vi đó trái với lợi ích của xã hội Trong quá trình đó, pháp luật hình sự Việt Nam buộc phải có những quy định về việc hạn chế quyền của người phạm tội nhằm mục đích trừng trị, răn đe, và giáo dục vì lợi ích của cộng đồng

Vấn đề đặt ra là quy định của pháp luật hình sự phải cân bằng giữa việc bảo

vệ quyền lợi ích đúng đắn (toàn xã hội ghi nhận) của mỗi cá nhân, tổ chức và xã hội với việc hạn chế, tước bỏ một số quyền của người phạm tội nhằm mục đích bảo vệ quyền con người Pháp luật hình sự Việt Nam với những quy định của mình mục đích cuối cùng là đảm bảo trật tự xã hội từ đó đảm bảo quyền con người chung cho

cả cộng đồng và đối với từng cá nhân cụ thể

Với sự ra đời của Hiến pháp 2013, nhu cầu hoàn thiện PLHS nói chung và BLHS nói riêng với tư cách là một trong những công cụ hữu hiệu nhất của Nhà nước trong việc bảo vệ các quyền con người cho phù hợp với tinh thần của bản hiến pháp mới này là tất yếu và khách quan

Xuất phát từ những lý do trên đây, tôi đã lựa chọn đề tài “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự Việt Nam” làm luận văn cao học luật của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Nghiên cứu khoa học về vấn đề bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự là vấn đề quan trọng và cần thiết Vấn đề này đòi hỏi những quan điểm, những nghiên cứu của nhiều tác giả khác nhau với nhiều khía cạnh và góc nhìn khác nhau Thực tế vấn đề này cũng được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu với nhiều công trình, bài viết có giá trị

Trước hết phải kể đến một số công trình nghiên cứu chuyên sâu trong ngành khoa học luật hình sự Việt Nam như:

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Đại học quốc gia Hà Nội "Bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình sự trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam" do GS.TSKH Lê Văn Cảm, TS

Nguyễn Ngọc Chí và TS.Trịnh Quốc Toản đồng chủ trì đề tài, nghiệm thu năm

2006

- Đề tài nghiên cứu khoa học trọng điểm cấp Đại học quốc gia Hà Nội "Bảo

vệ các quyền con người bằng pháp luật về tư pháp hình sự - lý luận, thực trạng và hoàn thiện pháp luật" (Mã số QĐ.TĐ.10.16) triển khai từ năm 2010 đến năm 2013

do GS.TSKH Lê Văn Cảm làm chủ trì

- Sách chuyên khảo "Bảo vệ an ninh quốc gia, an ninh quốc tế và các quyền con người bằng pháp luật hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền" do GS.TSKH Lê Văn Cảm làm chủ biên, Nxb Tư pháp Hà Nội,

2007

- Đề tài nghiên cứu khoa học cơ bản cấp Đại học Quốc gia Hà Nội “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về các tội xâm phạm quyền tự do, dân chủ của công dân theo luật hình sự Việt Nam” do TS Trịnh Tiến Việt chủ trì, nghiệm thu năm 2008

Kết quả: Tốt và đã được Nxb Chính trị Quốc gia in thành sách chuyên khảo năm

(đăng trên các số 11; 12, 13 và 14 năm 2006 của Tạp chí Toà án nhân dân); các bài

viết “ Những vấn đề pháp lý cơ bản về luật hình sự quốc tế và việc bảo vệ quyền con người” của TS Trịnh Tiến Việt, Khoa luật, Đại học Quốc gia Hà Nội (đăng trên các số 8, 9 và 10 năm 2009 Tạp chí Toà án nhân dân); "Bảo vệ quyền con người trong các quy định của Phần chung của Bộ luật hình sự năm 1999" của NCS.Phan Anh Tuấn; "Bảo vệ quyền trẻ em bằng pháp luật hình sự trong Phần các tội phạm Bộ luật hình sự năm 1999" của TS.Trần Quang Vinh; "Bảo vệ quyền con người thông qua các quy định củ Phần chung Bộ luật hình sự về hình phạt tử hình" của Ths.Vũ Thị Thúy

Các nghiên cứu nói trên đã đề cập đến các khía cạnh khác nhau với phạm

vi khác nhau về việc bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự nói chung và pháp luật hình sự Việt Nam nói riêng có ý nghĩa quan trong trong lý luận và thực tiễn bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự ở Việt

Nam

Với tình hình trên, đề tài "Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự Việt Nam" sẽ được nghiên cứu ở cấp độ

luận văn thạc sỹ một cách tương đối toàn diện, đầy đủ và đảm bảo được tính logic, không có sự trùng lặp với các công trình nghiên cứu khoa học đã được công bố

3 Mục tiêu, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu đề tài

* Mục tiêu nghiên cứu

Bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự Việt Nam là một vấn đề rộng, đa dạng và phức tạp Do trình độ nghiên cứu khoa học còn hạn chế và trong phạm vi của một luận văn thạc sỹ, tác giả chỉ có thể đưa ra những vấn đề nào mà theo quan điểm của tác giả là cơ bản và quan trọng hơn cả liên quan đến bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự Việt Nam Trên cơ sở làm rõ được một số vấn đề lý luận cơ bản và nội dung của một số quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành về bảo vệ các quyền con người, tác giả mạnh dạn chỉ ra một vài điểm mà theo quan điểm cá nhân của tác giả là còn thiếu sót hoặc chưa hợp lý trong những quy phạm mà tác giả có điều kiện nghiên cứu Đồng thời nêu lên một

số vấn đề cơ bản liên quan đến thực trạng áp dụng một số quy phạm pháp luật hình

sự về bảo vệ các quyền con người ở nước ta Trên cơ sở kết quả nghiên cứu tương đối tổng hợp, luận văn sẽ đề xuất một vài giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện và nâng cao hiệu quả thực thi trên thực tế của một số quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam trong việc bảo vệ các quyền con người

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục tiêu này, luận văn phải hoàn thành một số nhiệm vụ

nghiên cứu cụ thể sau:

- Nghiên cứu một số vấn đề lý luận cơ bản về bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự

- Nghiên cứu một số quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam cơ bản trong việc bảo vệ các quyền con người Từ đó chỉ ra một vài điểm thiếu sót trong những