Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hoạt động thanh tra, giám sát của thanh tra ngân hàng nhà nước tại hà nội

Thực tiễn hoạt động quản lý nhà nước về ngân hàng cho thấy, thanh tra ngân hàng đã chứng minh được khả năng là một công cụ hữu hiệu trong việc giúp nhà nước thực hiện nhiệm vụ thanh tra,

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ NGỌC LAN

MéT Sè VÊN §Ò Lý LUËN Vµ THùC TIÔN

VÒ HO¹T §éNG THANH TRA, GI¸M S¸T CñA THANH TRA

NG¢N HµNG NHµ N¦íC T¹I Hµ NéI

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ NGỌC LAN

MéT Sè VÊN §Ò Lý LUËN Vµ THùC TIÔN

VÒ HO¹T §éNG THANH TRA, GI¸M S¸T CñA THANH TRA

NG¢N HµNG NHµ N¦íC T¹I Hµ NéI

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS TRẦN NGỌC LIÊM

HÀ NỘI - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Nguyễn Thị Ngọc Lan

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục sơ đồ

MỞ ĐẦU 8

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA, GIÁM SÁT CỦA THANH TRA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC 11

1.1 Khái quát chung về thanh tra, giám sát 11

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm thanh tra, giám sát 11

1.1.2 Vai trò của thanh tra, giám sát 16

1.1.3 Phân loại hoạt động thanh tra, giám sát Error! Bookmark not defined

1.1.4 Hệ thống cơ quan thanh tra nhà nước Error! Bookmark not defined

1.2 Khái quát chung về thanh tra, giám sát ngân hàngError! Bookmark not defined

1.2.1 Khái niệm và đặc điểm của thanh tra, giám sát ngân hàngError! Bookmark not defined 1.2.2 Cơ chế thanh tra, giám sát ngân hàng Error! Bookmark not defined

1.2.3 Một số mô hình tổ chức thanh tra giám sát ngân hàng trên thế giớiError! Bookmark not defined KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT THANH TRA, GIÁM SÁT

NGÂN HÀNG VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI HÀ NỘIError! Bookmark not defined 2.1 Pháp luật về thanh tra, giám sát ngân hàng ở Việt NamError! Bookmark not defined

2.1.1 Quá trình hình thành và phát triển của pháp luật về thanh tra giám

sát ngân hàng ở Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.1.2 Mô hình tổ chức Thanh tra Ngân hàng Nhà nước ở Việt NamError! Bookmark not defined

2.1.3 Đối tượng thanh tra và đối tượng giám sát của Thanh tra, giám sát

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.1.4 Nguyên tắc thanh tra, giám sát ngân hàng của Thanh tra Ngân

hàng Nhà nước Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.1.5 Phương pháp thanh tra, giám sát của Thanh tra Ngân hàng Nhà

nước Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.1.6 Nội dung thanh tra, giám sát của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước

Việt Nam Error! Bookmark not defined

2.2 Thực tiễn thi hành pháp luật thanh tra, giám sát ngân hàng tại

Hà Nội Error! Bookmark not defined

2.2.1 Cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của Thanh tra

Ngân hàng Nhà nước tại Hà Nội Error! Bookmark not defined

2.2.2 Những kết quả đạt được trong công tác thi hành pháp luật thanh

tra, giám sát ngân hàng tại Hà Nội Error! Bookmark not defined

2.2.3 Một số tồn tại trong hoạt động thanh tra, giám sát của Thanh tra

Ngân hàng nhà nước tại Hà Nội Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC THANH

TRA, GIÁM SÁT CỦA THANH TRA NGÂN HÀNG NHÀ

NƯỚC TẠI HÀ NỘI Error! Bookmark not defined

3.1 Những yêu cầu để đảm bảo nâng cao năng lực thanh tra, giám

sát của Thanh tra Ngân hàng nhà nước tại Hà NộiError! Bookmark not defined 3.1.1 Yêu cầu về hoàn thiện pháp luật Error! Bookmark not defined

3.1.2 Yêu cầu về hoàn thiện cơ cấu tổ chức thanh tra, giám sát ngành

ngân hàng Error! Bookmark not defined

3.2 Giải pháp nâng cao năng lực thanh tra, giám sát của Thanh

tra Ngân hàng nhà nước tại Hà Nội Error! Bookmark not defined

3.2.1 Giải pháp hoàn thiện pháp luật Error! Bookmark not defined

3.2.2 Giải pháp hoàn thiện một số công tác khácError! Bookmark not defined

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 17

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

chức tài chính

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Số hiệu sơ

Sơ đồ 2.1: Mô hình tổ chức Thanh Tra Ngân hàng Nhà nước Việt

Nam (trước khi có Pháp lệnh Ngân hàng)

Error! Bookmark not defined

Sơ đồ 2.2: Mô hình tổ chức Thanh tra Ngân hàng Nhà nước Việt

Nam (sau khi có Luật Ngân hàng Nhà nước 1997)

Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế, thị trường tài chính Việt Nam ngày càng phát triển nhanh chóng với sự gia tăng mạnh mẽ về số lượng, chất lượng và

đa dạng hóa loại hình dịch vụ Việc Việt Nam trở thành thành viên thứ 150 của Tổ chức thương mại thế giới WTO đã tạo những tiền đề thuận lợi đồng thời cũng mang lại không ít thách thức đối với nền kinh tế Việt Nam nói chung, thị trường tài chính Việt Nam nói riêng Sự hiện diện của các tập đoàn tài chính quốc tế, sự xuất hiện của một số loại hình TCTD mới trên thị trường tài chính đòi hỏi sự quản lý, giám sát một cách chặt chẽ hơn nữa của các cơ quan chức năng có thẩm quyền

Hoạt động ngân hàng là một loại hình kinh doanh có đối tượng kinh doanh đặc biệt là tiền tệ Hoạt động kinh doanh này đóng vai trò là huyết mạch của nền kinh tế, bao gồm chức năng kinh doanh tiền tệ và dịch vụ ngân hàng, nó liên quan tới mọi hoạt động kinh doanh khác; tuy nhiên bản thân nó lại tiềm ẩn những rủi ro lớn không thể tránh khỏi

Ngân hàng Nhà nước Việt Nam với vai trò là ngân hàng trung ương, ngân hàng của các ngân hàng, là cơ quan thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước về hoạt động tiền tệ, hoạt động ngân hàng Một trong những mục tiêu và nhiệm vụ quan trọng của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đó là bảo đảm sự an toàn trong hoạt động của ngân hàng và các TCTD, đảm bảo sự bền vững của hoạt động tài chính

Để thực hiện được mục tiêu đó, Ngân hàng Nhà nước cần phải thực hiện tốt chức năng thanh tra, giám sát hoạt động ngân hàng Hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng được thực hiện qua những cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng trực thuộc Ngân hàng Nhà nước

Thực tiễn hoạt động quản lý nhà nước về ngân hàng cho thấy, thanh tra ngân hàng đã chứng minh được khả năng là một công cụ hữu hiệu trong việc giúp nhà nước thực hiện nhiệm vụ thanh tra, giám sát đối với hoạt động tín dụng như: bảo đảm pháp chế và nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực tiền tệ và hoạt động ngân hàng; Đảm bảo thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia, thúc đẩy kinh tế,

ổn định tiền tệ, kiểm soát lạm phát; Bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người

gửi tiền, đảm bảo an toàn tài sản, tiền gửi, vay vốn và dịch vụ tiện ích ngân hàng Tuy nhiên, hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng vẫn còn bộc lộ những điểm hạn chế từ khâu quy định pháp luật đến thực tiễn áp dụng

Xuất phát từ tầm quan trọng của hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng đối với toàn bộ nền tài chính quốc gia và những tồn tại hiện có, tác giả lựa chọn đề tài:

“Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về hoạt động thanh tra, giám sát của Thanh

tra Ngân hàng nhà nước tại Hà Nội” nhằm nghiên cứu những nét khái quát về lý

luận thanh tra, giám sát, thanh tra, giám sát Ngân hàng Nhà nước và thực tiễn hoạt động thanh tra, giám sát trên địa bàn thành phố Hà Nội, từ đó đưa ra một số nhận xét về ưu điểm, tồn tại cũng như đề ra phương hướng nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả của hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng

2 Tình hình nghiên cứu

Liên quan tới việc nghiên cứu các quy định của pháp luật về hoạt động thanh tra, giám sát của thanh tra ngân hàng nhà nước đã có một số đề tài, công trình nghiên cứu, bài viết như:

- Thanh tra Ngân hàng với tiến trình hội nhập của hệ thống Ngân hàng Nhà nước, Đề tài khoa học cấp ngành, Chủ nhiệm đề tài: TS Nguyễn Đình Tự;

- Nghiên cứu giải pháp hoàn thiện chiến lược tổng thể phát triển ngành Ngân hàng Việt Nam giai đoạn 2001- 2010, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp ngành

của TS Lê Xuân Nghĩa;

- Tăng cường thanh tra, giám sát ngân hàng trong tình hình mới, bài viết

của Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước trên website: www.thanhtra.gov.vn

- Mô hình Giám sát ngân hàng nào là phù hợp với bối cảnh đặc thù của Việt Nam trong kỷ nguyên mới, bài viết của Quỳnh Anh trên website: www.sbv.gov.vn

- Pháp luật về thanh tra, giám sát ngân hàng và phương hướng hoàn thiện,

Luận văn thạc sĩ Luật học, Vũ Khánh Linh, Hà Nội, 2009

Nhìn chung những tài liệu trên đều đã đề cập tới hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng, tuy nhiên mới chỉ đề cập ở những góc độ nhỏ Gần đây nhất, Luận

văn thạc sĩ Luật học của tác giả Vũ Khánh Linh với đề tài Pháp luật về thanh tra, giám sát ngân hàng và phương hướng hoàn thiện đã đưa tới một cái nhìn tương đối

tổng thể về lý luận và pháp luật thanh tra, giám sát ngân hàng ở Việt Nam, tuy

nhiên còn ở phạm vi khá rộng

Trong luận văn này, tác giả xin phép được tiếp thu những thành tựu nghiên cứu của những công trình khoa học trước và tiếp tục nghiên cứu hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng trên địa bàn thành phố Hà Nội

3 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn nhằm làm rõ những vấn đề lý luận về thanh tra, giám sát ngân hàng, thực trạng quy định của pháp luật hiện hành về hoạt động này Đồng thời, qua việc nghiên cứu thực tiễn hoạt động thanh tra giám sát ngân hàng tại Hà Nội để đưa ra những nhận xét, đánh giá về những quy định của pháp luật hiện hành áp dụng trên phạm vi cả nước nói chung và trên địa bàn thành phố Hà Nội nói riêng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các quan điểm khoa học về thanh tra, giám sát, thanh tra, giám sát ngân hàng; quy định của pháp luật Việt Nam về thanh tra, giám sát nói chung và thanh tra, giám sát ngân hàng nói riêng, tích hợp so sánh với quy định pháp luật trên thế giới về tổ chức, hoạt động của cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu hai khía cạnh sau:

Thứ nhất, về mặt lý luận: nghiên cứu những quy định của pháp luật Việt

Nam về hoạt động thanh tra, giám sát, thanh tra, giám sát ngân hàng

Thứ hai, về mặt thực tiễn: nghiên cứu, đánh giá hoạt động thanh tra, giám

sát ngân hàng của thanh tra ngân hàng nhà nước tại Hà Nội từ năm 2012 đến 9 tháng đầu năm 2014

5 Phương pháp nghiên cứu

Để làm rõ các vấn đề nghiên cứu trên, luận văn chủ yếu sử dụng phương pháp tổng hợp, phân tích Thông qua quá trình tổng hợp và phân tích các công trình nghiên cứu của các tác giả khác nhau cũng như những quy định của pháp luật

về hoạt động thanh tra, giám sát của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước, tác giả tiến hành đánh giá ưu điểm và tồn tại của quy định đó trong thực tiễn và đưa ra phương

hướng hoàn thiện

Ngoài ra, luận văn còn sử dụng tích hợp một số phương pháp: so sánh, thống kê…để đưa tới cho người đọc một cái nhìn toàn diện về lý luận cũng như thực tiễn hoạt động thanh tra, giám sát của Thanh tra Ngân hàng nhà nước tại Hà Nội

6 Những đóng góp mới của đề tài

Hiện nay, chưa có một tài liệu nào nghiên cứu một cách chuyên biệt về những quy định của pháp luật liên quan tới hoạt động thanh tra, giám sát ngân hàng cũng như thực tiễn áp dụng tại Hà Nội - một trong những thành phố có hoạt động tài chính phát triển mạnh nhất cả nước Trong luận văn này, bằng những nghiên cứu lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật thanh tra, giám sát ngân hàng của Thanh tra Ngân hàng Nhà nước tại Hà Nội, tác giả sẽ đưa ra một số phương hướng hoàn thiện pháp luật về thanh tra, giám sát ngân hàng cũng như phương hướng áp dụng pháp luật theo hướng lựa chọn một mô hình thanh tra ngân hàng đảm bảo được hiệu lực, hiệu quả của hoạt động thanh tra, phù hợp với xu thế hội nhập chung, thực hiện tốt mục tiêu bảo đảm an toàn của hệ thống tín dụng

7 Tổng quan tài liệu

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, phần nội dung chính của luận văn được kết cấu thành ba chương:

- Chương 1: Một số vấn đề lý luận về hoạt động thanh tra, giám sát của

Thanh tra Ngân hàng nhà nước

- Chương 2: Thực trạng pháp luật thanh tra, giám sát ngân hàng và thực tiễn

áp dụng tại Hà Nội

- Chương 3: Một số giải pháp nâng cao năng lực thanh tra, giám sát của

thanh tra Ngân hàng nhà nước tại Hà Nội

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG THANH TRA, GIÁM SÁT CỦA THANH TRA NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC

1.1 Khái quát chung về thanh tra, giám sát

1.1.1 Khái niệm và đặc điểm thanh tra, giám sát

1.1.1.1 Khái niệm thanh tra, giám sát

Theo tiếng Latinh, thanh tra có nghĩa là “nhìn vào bên trong”, chỉ một sự

kiểm tra, xem xét từ bên ngoài đối với hoạt động của một đối tượng nhất định;

Theo Từ điển tiếng Việt, “Thanh tra là kiểm soát, xem xét tại chỗ việc làm của địa phương, cơ quan, xí nghiệp” [30]

Theo Từ điển pháp luật Anh - Việt, thanh tra là “sự kiểm soát, kiểm kê đối với đối tượng bị thanh tra” [10]

Theo Từ điển Luật học, thanh tra “là sự tác động của chủ thể đến đối tượng đã

và đang thực hiện thẩm quyền được giao nhằm đạt được mục đích nhất định” [10]

Với những nghĩa trên đây, thanh tra bao hàm trong đó nghĩa kiểm soát nhằm xem xét và phát hiện, ngăn chặn những gì trái với quy định Ngoài ra, thanh tra còn được hiểu là sự xem xét, kiểm soát, kiểm tra thường xuyên, định kỳ nhằm rút ra những nhận xét, kết luận cần thiết để kiến nghị với các cơ quan nhà nước nhằm khắc phục những nhược điểm, phát huy ưu điểm, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước Hoạt động thanh tra do cơ quan Thanh tra Nhà nước thực hiện

Thanh tra Nhà nước là việc xem xét, đánh giá, xử lý của cơ quan quản lý Nhà nước đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự quản lý theo thẩm quyền, trình tự, thủ tục do pháp luật qui định Thanh tra Nhà nước được tổ chức ở 3 cấp: Ở Trung ương (gọi là thanh tra Chính phủ); Thanh tra cấp tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (gọi chung là thanh tra tỉnh) và thanh tra huyện, quận, thị xã, thành phố trực thuộc tỉnh (gọi chung là thanh tra huyện) Thanh tra nhà nước bao gồm 2 loại:

- Thanh tra hành chính: là hoạt động thanh tra của cơ quan quản lý nhà

nước theo cấp hành chính đối với việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ của cơ quan, tổ chức, cá nhân thuộc quyền quản lý trực tiếp

- Thanh tra chuyên ngành: là hoạt động thanh tra của cơ quan quản lý nhà

nước theo ngành, lĩnh vực đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc chấp hành pháp luật cũng như những qui định về chuyên môn - kỹ thuật, qui tắc quản lý ngành, lĩnh vực thuộc thẩm quyền quản lý

Như vậy, Thanh tra là phạm trù dùng để chỉ hoạt động của các tổ chức

thanh tra theo cấp hành chính và thanh tra chuyên ngành, lĩnh vực Cơ quan thanh