ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN LÊ THỊ THANH HƯƠNG NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG NGUỒN CÂY THUỐC ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở TỈNH THÁI NGUYÊN NH
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
LÊ THỊ THANH HƯƠNG
NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG NGUỒN CÂY THUỐC
ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC
THIỂU SỐ Ở TỈNH THÁI NGUYÊN NHẰM BẢO TỒN
VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC
HÀ NỘI – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
LÊ THỊ THANH HƯƠNG
NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG NGUỒN CÂY THUỐC
ĐƯỢC SỬ DỤNG TRONG CỘNG ĐỒNG CÁC DÂN TỘC
THIỂU SỐ Ở TỈNH THÁI NGUYÊN NHẰM BẢO TỒN
VÀ PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
Chuyên ngành: Thực vật học
Mã số: 62420111 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1 PGS.TS Nguyễn Trung Thành
2 GS.TSKH Nguyễn Nghĩa Thìn
HÀ NỘI – 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng
dẫn của tập thể hướng dẫn Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và
chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác
Tác giả
Lê Thị Thanh Hương
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình học tập và thực hiện đề tài luận án, tôi đã nhận được sự
giúp đỡ vô cùng quý báu của các thầy, cô giáo, các nhà khoa học cùng với sự ủng
hộ của các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình
Trước tiên, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến thầy giáo
PGS.TS Nguyễn Trung Thành và GS.TSKH.NGƯT Nguyễn Nghĩa Thìn, Bộ môn
Thực vật học, khoa Sinh học, trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia
Hà Nội đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt những kiến thức và kinh nghiệm quý báu
để tôi có thể hoàn thành luận án
Tôi xin chân thành cảm ơn Sở Văn hóa Thông tin, Ủy ban Nhân dân , Cục
Kiểm lâm, phòng Thống kê tỉnh Thái Nguyên và đồng bào các dân tộc Tày, Nùng,
Sán Dìu, Sán Chay và Dao ở các xã, huyện của tỉnh Thái Nguyên
Tôi cũng xin bày tỏ lời cảm ơn tới các thầy, cô và anh chị tại bộ phận Sau Đại
học của khoa Sinh học, của trường Đại học Khoa học Tự nhiên đã tổ chức mọi hoạt
động liên quan đến việc học tập và nghiên cứu của tôi một cách tận tình, chu đáo
Tôi xin cảm ơn sự hợp tác, giúp đỡ của các nhà khoa học thuộc khoa Tài
nguyên Dược liệu, Viện Dược liệu Trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ để tiến hành các
nghiên cứu thực nghiệm của GS Francis Megraud, TS Christine Varon, TS
Nguyễn Phú Hùng thuộc phòng thí nghiệm Helicobacter và Ung thư – INSERM
U853, Viện Y học Quốc gia Pháp, tại Đại học Bordeaux, Pháp Cảm ơn NCS Chu
Thành Huy, khoa Môi trường và Trái đất, Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên
đã hỗ trợ thực hiện xây dựng bản đồ GIS
Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến trường Đại học Khoa học, Đại học
Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong suốt thời gian
nghiên cứu sinh Trong thời gian thực hiện luận án, tôi luôn nhận được sự động viên
của các đồng nghiệp, bạn bè và sự hợp tác của các em sinh viên trong các đề tài
nghiên cứu liên quan đến luận án Tôi luôn ghi nhớ và cảm ơn sự động viên, giúp
đỡ quý báu đó
Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới bố mẹ, những người thân yêu
trong gia đình tôi, đặc biệt là chồng và con tôi là những nguồn động viên tinh thần
quý giá để tôi hoàn thành luận án
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, ngày 14 tháng 09 năm 2015
Tác giả luận án: Lê Thị Thanh Hương
Trang 5MỤC LỤC
Trang
Lời cam đoan
Lời cảm ơn
Mục lục 1
Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt 5
Danh mục các bảng 6
Danh mục các hình 7
MỞ ĐẦU 9
1 Đặt vấn đề 9
2 Mục tiêu nghiên cứu 10
3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 10
4 Những đóng góp mới của luận án 10
Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 11
1.1 Tài nguyên cây thuốc trên thế giới 11
1.1.1 Lịch sử nghiên cứu và sử dụng tài nguyên cây thuốc trên thế giới 11
1.1.2 Tình hình nghiên cứu cây thuốc dân tộc trên thế giới 16
1.2 Tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam 20
1.2.1 Lịch sử nghiên cứu và sử dụng tài nguyên cây thuốc ở Việt Nam 20
1.2.2 Tình hình nghiên cứu cây thuốc dân tộc ở Việt Nam 22
1.2.3 Tình hình nghiên cứu cây thuốc ở tỉnh Thái Nguyên 25
1.3 Bảo tồn tài nguyên cây thuốc 26
1.4 Vai trò của cây thuốc dân tộc trong nghiên cứu thuốc kháng ung thư 31
Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 35 2.1 Đối tượng, vật liệu và thời gian nghiên cứu 35
2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 35
2.1.2 Vật liệu nghiên cứu 35
2.1.3 Trang thiết bị nghiên cứu 36
2.1.4 Địa điểm và thời gian điều tra nghiên cứu 36
Trang 62.2 Nội dung nghiên cứu 38
2.2.1 Điều tra cây thuốc trong cộng đồng các dân tộc thiểu số Tày, Nùng, Sán Dìu, Sán Chay, Dao ở tỉnh Thái Nguyên 38
2.2.2 Đánh giá tính đa dạng của nguồn tài nguyên cây thuốc đã ghi nhận được ở tỉnh Thái Nguyên 38
2.2.3 Vốn tri thức bản địa trong việc sử dụng cây thuốc của cộng đồng các dân tộc thiểu số ở tỉnh Thái Nguyên 38
2.2.4 Kiểm chứng cơ sở khoa học về khả năng kháng tế bào ung thư dạ dày của cây Lá khôi (Ardisia gigantifolia Stapf.) 38
2.2.5 Vấn đề bảo tồn cây thuốc ở khu vực nghiên cứu 39
2.3 Phương pháp nghiên cứu 39
2.3.1 Phương pháp điều tra cộng đồng 39
2.3.2 Phương pháp thu thập, xử lí mẫu vật và định loại 40
2.3.3 Phương pháp kế thừa 41
2.3.4 Phương pháp đánh giá tính đa dạng nguồn tài nguyên cây thuốc 41
2.3.5 Phương pháp xây dựng bản đồ phân bố điểm các cây thuốc nằm trong diện bảo tồn 42
2.3.6 Phương pháp xử lý số liệu thực địa 42
2.3.7 Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm 42
Chương 3 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 45
3.1 Điều kiện tự nhiên 45
3.1.1 Vị trí địa lý 45
3.1.2 Địa hình 45
3.1.3 Tài nguyên đất 46
3.1.4 Khí hậu, thời tiết 47
3.1.5 Chế độ thủy văn 48
3.1.6 Tài nguyên rừng 49
3.2 Điều kiện xã hội 50
3.2.1 Dân cư 50
3.2.2 Dân tộc 51
Trang 7Chương 4 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 54
4.1 Nguồn tài nguyên cây thuốc được sử dụng trong cộng đồng các dân tộc thiểu số ở tỉnh Thái Nguyên 54
4.1.1 Sự đa dạng trong các bậc taxon 54
4.1.2 Đa dạng về dạng cây của nguồn cây thuốc ở tỉnh Thái Nguyên 60
4.2 Tiềm năng khai thác và sử dụng cây thuốc ở tỉnh Thái Nguyên 61
4.3 Những cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn ở Việt Nam đã ghi nhận được ở tỉnh Thái Nguyên 66
4.3.1 Số loài cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn ở tỉnh Thái Nguyên 66
4.3.2 Ứng dụng công nghệ GIS xây dựng cơ sở dữ liệu về các loài câ y thuốc cần bảo tồn ở tỉnh Thái Nguyên 69
4.3.3 Các loài cây thuốc thuộc diện cần bảo tồn ở tỉnh Thái Nguyên 71
4.3.4 Những loài cây thuốc đặc hữu Việt Nam 91
4.4 Vốn tri thức bản địa trong việc sử dụng cây thuốc của cộng đồng các dân tộc thiểu số ở tỉnh Thái Nguyên 93
4.4.1 Một số kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của đồng bào các dân tộc thiểu số ở tỉnh Thái Nguyên 93
4.4.2 Ảnh hưởng của sự giao thoa giữa các dân tộc đến vốn tri thức bản đị a trong việc sử dụng cây thuốc 109
4.4.3 Vấn đề truyền thụ kiến thức về cây thuốc trong cộng đồng các dân tộc thiểu số ở tỉnh Thái Nguyên 119
4.5 Nghiên cứu khả năng kháng tế bào ung thư dạ dày của dịch chiết cây Lá khôi (Ardisia gigantifolia Stapf.) 121
4.5.1 Đánh giá khả năng ức chế của dịch chiết Lá khôi (Ardisia gigantifolia) đến sự phân chia của các dòng tế bào ung thư dạ dày 121
4.5.2 Đánh giá tác động của dịch chiết Lá khôi (Ardisia gigantifolia) lên quá trình apoptosis của tế bào ung thư dạ dày 123
4.5.3 Ảnh hưởng của dịch chiết Lá khôi (Ardisia gigantifolia) đến sự điều hòa chu kỳ của tế bào ung thư dạ dày 124
4.5.4 Ảnh hưởng của dịch chiết Lá khôi (Ardisia gigantifolia) đến sự điều hòa giảm các đặc tính của tế bào gốc ung thư dạ dày dòng MKN45 125
Trang 84.6 Một số giải pháp về việc bảo tồn, phát triển bền vững nguồn cây thuốc
và vốn tri thức bản địa của cộng đồng các dân tộc ở tỉnh Thái Nguyên 128
4.6.1 Bảo tồn cây thuốc có nguy cơ bị tuyệt chủng, đi đôi với phát triển trồng thêm 128 4.6.2 Khai thác hợp lý, chú ý đến bảo vệ tái sinh 131
4.6.3 Bảo tồn vốn tri thức bản địa của cộng đồng, nghiên cứu kế thừa và phát huy 132 4.6.4 Tuyên truyền nâng cao nhận thức của cộng đồng 133
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 134
1 Kết luận 134
2 Đề nghị 135
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 136
TÀI LIỆU THAM KHẢO 137
PHỤ LỤC Phụ lục 1 Phiếu điều tra cây thuốc và bài thuốc dân gian
-1-Phụ lục 2 Danh lục cây thuốc được đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Thái Nguyên sử dụng
-2-Phụ lục 3 Những bài thuốc theo kinh nghiệm của đồng bào dân tộc thiểu số ở tỉnh Thái Nguyên
-60-Phụ lục 4 Địa điểm và thời gian nghiên cứu thực địa
-86-Phụ lục 5 Hình ảnh các địa điểm nghiên cứu
-88-Phụ lục 6 Hoạt động sơ chế và sử dụng cây thuốc
-90-Phụ lục 7 Lưu trữ và bảo quản mẫu cây thuốc
-91-Phụ lục 8 Danh sách các thầy thuốc đã phỏng vấn ở tỉnh Thái Nguyên
-93-Phụ lục 9 Hình ảnh một số loài cây thuốc ở Thái Nguyên theo từng dân tộc
-97-Phụ lục 10 Mật độ OD đo được trên máy quang phổ Nano Spectro đối với các dòng tế bào được xử lý bởi DCLK ở các nồng độ khác nhau từ 50 - 500 µg/ml trong 48 giờ
-102-Phụ lục 11 Xác định giá trị IC50 của DCLK đối với các dòng tế bào ung thư dạ dày -102-Phụ lục 12 Ảnh hưởng của DCLK lên sự hình thành các sphere của tế bào gốc ung thư dạ dày dòng MKN45 (*p < 0,05; n = 5)
-102-Phụ lục 13 Khả năng ức chế sự hình thành các sphere của DCLK ở nồng độ 50 µg/ml -103-Phụ lục 14 Ảnh hưởng của DCLK lên kích thước của các sphere và số lượng các tế bào gốc ung thư dạ dày trong mỗi sphere của dòng MKN45
-103-Phụ lục 15 Bổ sung các loài cho Danh lục cây thuốc Việt Nam
Trang 9-104-DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
ALDH Aldehyde Dehydrogenase
ATCC American Type Culture Collection
BAAA ODIPY™-aminoacetaldehyde
BPSD Bộ phận sử dụng
BSA Bovine Serum Albumin
BTTN Bảo tồn Thiên nhiên
CREDEP Centre for Research and Development of Ethnomedicinal Plants - Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển cây thuốc dân tộc cổ truyền
DCLK Dịch chiết Lá khôi
DEAB N,N-diethylaminobenzaldehyde
DMEM Dulbecco's Modified Eagle's Medium
DMSO Dimethyl Sulfoxide
ĐDSH Đa dạng sinh học
EDTA Ethylenediaminetetraacetic Acid
FBS Fetal Bovine Serum
IUCN International Union for Conservation of Nature and Natural Resources -Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên
KVNC Khu vực nghiên cứu
MTT 3-(4, 5-dimethylthiazolyl-2)-2, 5-diphenyltetrazolium bromide
GIS Geographic Information System - Hệ thống thông tin địa lý
GPS Global Positioning System - Hệ thống định vị toàn cầu
polyHEMA Polyhydroxyethylmethacrylate
RPMI 1640 Roswell Park Memorial Institute 1640
SL Số loài
TCN Trước Công nguyên
VQG Vườn Quốc gia
WHO World Health Organization - Tổ chức Y tế thế giới
WWF World Wildlife Fund - Quỹ quốc tế Bảo tồn động vật hoang dã
Trang 10DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 3.1 Dân số của các dân tộc chủ yếu ở tỉnh Thái Nguyên 51
Bảng 4.1 Sự phân bố các taxon trong các ngành 54
Bảng 4.2 So sánh nguồn cây thuốc Thái Nguyên với thực vật làm thuốc ở Việt Nam 55
Bảng 4.3 Số lượng họ, chi, loài ở hai lớp của ngành Mộc lan 55
Bảng 4.4 Chỉ số đa dạng ở các cấp độ của ngành và tổng số cây thuốc ở KVNC 56
Bảng 4.5 Các họ đa dạng nhất ở khu vực nghiên cứu 58
Bảng 4.6 So sánh các họ giàu loài cây thuốc ở KVNC (1) với các họ giàu loài của hệ thực vật Việt Nam (2) 59
Bảng 4.7 Các chi đa dạng nhất ở khu vực nghiên cứu 60
Bảng 4.8 Đa dạng về dạng cây của các loài cây thuốc 60
Bảng 4.9 Các loài cây thuốc có tiềm năng khai thác tại tỉnh Thái Nguyên 62
Bảng 4.10 Các cây thuốc thuộc diện bảo tồn ghi nhận ở tỉnh Thái Nguyên 66
Bảng 4.11 Cơ sở dữ liệu thuộc tính của bản đồ phân bố cây thuốc cần bảo tồn ở tỉnh Thái Nguyên 70
Bảng 4.12 Sự đa dạng về bộ phận sử dụng làm thuốc theo kinh nghiệm của các dân tộc thiểu số ở tỉnh Thái Nguyên 105
Bảng 4.13 Tỷ lệ các cây thuốc đã xác định trong các bài thuốc 107
Bảng 4.14 Kết quả thu thập bài thuốc kinh nghiệm của cộng đồng các dân tộc thiểu số ở tỉnh Thái Nguyên 108
Bảng 4.15 Danh sách cây thuốc được cả 5 dân tộc ở tỉnh Thái Nguyên sử dụng 110
Bảng 4.16 Danh sách cây thuốc các dân tộc cùng sử dụng chữa bệnh về xương khớp 113
Bảng 4.17 Danh sách cây thuốc các dân tộc cùng sử dụng chữa bệnh về gan, thận, dạ dày 115
Bảng 4.18 Số lượng thầy thuốc được phỏng vấn theo từng dân tộc ở KVNC 119
Bảng 4.19 Tỷ lệ về độ tuổi và giới tính của các thầy thuốc ở KVNC 120
Trang 11TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1 Ban chỉ đạo Tổng điều tra dân số và nhà ở Trung ương (2010), Tổng điều tra dân
số và nhà ở Việt Nam năm 2009: Kết quả toàn bộ, Nxb Thống kê, Hà Nội, tr 11.
2 Phạm Hồng Ban & Nguyễn Thượng Hải (2013), “Cây thuốc truyền thống của
đồng bào dân tộc Thái ở hai huyện Quỳ Hợp và Quế Phong, miến núi tỉnh Nghệ
An”, Báo cáo Khoa học về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật - Hội nghị Khoa học
Toàn quốc lần thứ năm, tr 939 - 944, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội.
3 Ninh Khắc Bản, Vũ Hương Giang, Trần Mỹ Linh, Lê Quỳnh Liên, Nguyễn Quốc
Bình, Trần Thiện Ân, Huỳnh Văn Kéo, Jaciato Regalado (2013), “Tri thức sử
dụng các loài cây thuốc của cộng đồng dân tộc Cơ Tu và Vân Kiều tại vùng đệm
VQG Bạch Mã”, Báo cáo Khoa học về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật - Hội
nghị Khoa học Toàn quốc lần thứ năm, tr 950 - 956, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội.
4 Nguyễn Tiến Bân (2000), Thực vật chí Việt Nam, tập I, họ Na - Annonaceae
Juss., Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội
5 Nguyễn Tiến Bân (chủ biên) và cộng sự (2003), Danh lục các loài thực vật Việt
Nam, tập II, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội.
6 Nguyễn Tiến Bân (chủ biên) và cộng sự (2005), Danh lục các loài thực vật Việt
Nam, tập III, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội.
7 Đỗ Huy Bích & Bùi Xuân Chương (1980), Sổ tay cây thuốc Việt Nam, Nxb Y
học, Hà Nội
8 Đỗ Huy Bích, Bùi Xuân Chương, Nguyễn Thượng Dong, Đỗ Trung Đàn, Phạm
Văn Hiển, Vũ Ngọc Lộ, Phạm Duy Mai, Phạm Kim Mẫn, Đoàn Thị Nhu, Nguyễn
Tập, Trần Toàn - Viện Dược liệu (2003, 2006, 2011), Cây thuốc và động vật làm
thuốc ở Việt Nam, tập I, II, III, Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội.
9 Lê Kim Biên (2007), Thực vật chí Việt Nam, tập VII, họ Cúc - Asteraceae
Dumort., Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội
10 Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam (2007),
Sách đỏ Việt Nam (phần Thực vật), Nxb Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, Hà
Nội
11 Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2002), Chiến lược Quốc gia quản lý hệ
thống khu bảo tồn của Việt Nam 2002-2010.
12 Bộ Y tế (2013), Thông tư Ban hành Danh mục thuốc thiết yếu thuốc đông y và
thuốc từ dược liệu lần VI, số 40/2013/TT-BYT ngày 18/11/2013, 47 tr
13 Lê Trần Chấn (chủ biên) và cộng sự (1999), Một số đặc điểm cơ bản của hệ thực vật
Việt Nam, Nxb Khoa học Kỹ thuật, Hà Nội.
14 Võ Văn Chi (1996), Từ điển cây thuốc Việt Nam, Nxb Y học, Hà Nội.
15 Võ Văn Chi (2003), Từ điển thực vật thông dụng, tập I, II, Nxb Khoa học và Kỹ
thuật, Hà Nội
16 Võ Văn Chi (2012), Từ điển cây thuốc Việt Nam, tập I, II, Nxb Y học, Hà Nội.
Trang 1217 Võ Văn Chi, Trần Hợp (1999, 2005), Cây có ích ở Việt Nam, tập I, II, Nxb Giáo
dục, Hà Nội
18 Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2006), Nghị định
32/2006/CP - NĐ về Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý,
hiếm, Hà Nội, 13 tr
19 Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2013), Nghị quyết số 27/
NQ- CP về Quy hoạch sử dụng đất đến năm 2020 và kế hoạch sử dụng đất 5 năm
(2011-2015) tỉnh Thái Nguyên, Hà Nội, 7 tr
20 Vũ Văn Chuyên (1976), Tóm tắt đặc điểm các họ cây thuốc, Nxb Y học, Hà Nội.
21 Lưu Đàm Cư, Trương Anh Thư, Hà Tuấn Anh (2005), “Thực trạng sử dụng cây
thuốc hoang dại của người H'mông xã Sa Pả, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai”, Báo
cáo Khoa học về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật - Hội nghị Khoa học Toàn
quốc lần thứ nhất, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội.
22 Nguyễn Thượng Dong (chủ biên) và cộng sự (2006), Nghiên cứu thuốc từ thảo
dược, Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội.
23 Nguyễn Thị Đỏ (2007), Thực vật chí Việt Nam, tập VIII, bộ Hoa loa kèn - Liliales
Perleb, Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội
24 Nguyễn Thị Đỏ (2007), Thực vật chí Việt Nam, tập XI, họ Rau răm
-Polygonaceae Juss., Nxb Khoa học và Kỹ thuật, Hà Nội
25 Lê Trần Đức (1970), Thân thế và sự nghiệp của Hải Thượng Lãn Ông, Nxb Y
28 Trần Văn Hải, Trần Minh Hợi, Đỗ Thị Xuyến (2011), “Các loài thực vật được
đồng bào dân tộc H’mông tại Khu BTTN Hoàng Liên, Văn Bàn sử dụng làm
thuốc trị bệnh gan”, Báo cáo Khoa học về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật - Hội
nghị Khoa học Toàn quốc lần thứ tư, tr 1112 - 1115, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội.
29 Nguyễn Phương Hạnh & Lưu Đàm Cư (2013), “Kinh nghiệm sử dụng cây thuốc
của dân tộc M’nông tỉnh Đắk Lắk”, Báo cáo Khoa học về Sinh thái và Tài nguyên
Sinh vật - Hội nghị Khoa học Toàn quốc lần thứ năm, tr 1026 - 1030, Nxb Nông
nghiệp, Hà Nội
30 Đỗ Sĩ Hiến & Đỗ Thị Xuyến (2011), “Các loài thực vật được đồng bào dân tộc
Mường tại Khu BTTN Hang Kia - Pà Cò sử dụng làm thuốc trị bệnh thận”, Báo
cáo Khoa học về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật - Hội nghị Khoa học Toàn
quốc lần thứ tư, tr 1121 - 1126, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội.
31 Đinh Thị Hoa & Trần Minh Hợi (2009), “Một số kết quả nghiên cứu về nguồn tài
nguyên cây thuốc tại khu BTTN Côpia, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La”, Báo
cáo Khoa học về Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật - Hội nghị Khoa học Toàn
quốc lần thứ ba, Nxb Nông nghiệp, Hà Nội.
32 Phạm Hoàng Hộ (1999 - 2000), Cây cỏ Việt Nam, tập I, II, III, Nxb Trẻ, Tp Hồ
Chí Minh