ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA SAU ĐẠI HỌC NGUYỄN QUANG KHẢI ĐÁNH GIÁ CHUYỂN ĐỔI SINH KẾ THEO HƯỚNG TĂNG TRƯỞNG XANH Ở XÃ VÂN HÒA, HUYỆN BA VÌ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI LUẬN
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SAU ĐẠI HỌC
NGUYỄN QUANG KHẢI
ĐÁNH GIÁ CHUYỂN ĐỔI SINH KẾ THEO HƯỚNG TĂNGTRƯỞNG XANH Ở XÃ
VÂN HÒA, HUYỆN BA VÌ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI
LUẬN VĂN THẠC SĨ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Hà Nội – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SAU ĐẠI HỌC
NGUYỄN QUANG KHẢI
ĐÁNH GIÁ CHUYỂN ĐỔI SINH KẾ THEO HƯỚNG TĂNG TRƯỞNG XANH Ở XÃ
VÂN HÒA, HUYỆN BA VÌ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI
LUẬN VĂN THẠC SĨ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Chuyên ngành: BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Mã số: Chương trình đào tạo thí điểm
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Văn Cự
Hà Nội - 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, với các số liệu và kết quả trong luận văn là trung thực Tôi xin cam đoan mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này đã đƣợc cảm ơn và trích dẫn rõ ràng nguồn gốc
HỌC VIÊN THỰC HIỆN
Nguyễn Quang Khải
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới PGS TS Phạm Văn Cự, người thầy đã nhiệt tình hướng dẫn, chỉnh sửa cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn Xin cảm ơn trung tâm ICARGC, Trung tâm nghiên cứu Bò và Đồng cỏ Ba Vì, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội đã hỗ trợ giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập và xử lý số liệu phục vụ việc thực hiện luận văn
Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo, cán bộ khoa Sau đại học, Đại học Quốc Gia
Hà Nội đã hết lòng giảng dạy, truyền đạt kiến thức và tạo điều kiện cho tôi hoàn thành chương trình đào tạo thạc sĩ Biến đổi khí hậu
Tôi cũng xin cảm ơn sự giúp đỡ của cán bộ UBND xã Vân Hòa, huyện Ba
Vì, thành phố Hà Nội, phòng Tài nguyên môi trường huyện Ba Vì, thành phố Hà
Nô ̣i đã nhiệt tình cung cấp thông tin giúp tôi hoàn thành luận văn này
Cuối cùng tôi xin cảm ơn sự động viên, khích lệ của gia đình và bạn bè và đồng nghiệp trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận văn
Ba Vì, ngày tháng năm Học viên cao học
Nguyễn Quang Khải
Trang 5MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 8
1 Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu 8
2 Câu hỏi nghiên cứu, cách tiếp cận và mục tiêu nghiên cứuError! Bookmark not defined.
3 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
4 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined Chương 1 Error! Bookmark not defined.
TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN C ỨU VỀ TĂNG TRƯỞNG XANH, CÁC VẤN
ĐỀ PHÁT THẢI VÀ SINH KẾ Error! Bookmark not defined 1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Error! Bookmark not defined.
1.1.1 Các nghiên cứu về tăng trưởng xanh Error! Bookmark not defined.
1.1.2.Các nghiên cứu liên quan đến ti ́nh toán phát thải khí nhà kính Error!
Bookmark not defined.
1.1.3.Tình hình nghiên cứu về sinh kế Error! Bookmark not defined.
1.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước Error! Bookmark not defined.
1.2.1.Các nghiên cứu về tăng trưởng xanh Error! Bookmark not defined.
1.2.2.Các nghiên cứu trong nước liên quan đến việc ti ́nh toán phát thải khí
nhà kính Error! Bookmark not defined 1.2.3.Tình hình nghiên cứu sinh kế ở trong nước Error! Bookmark not
defined.
1.3 Đặc điểm khu vực nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
1.3.1 Điều kiện tự nhiên Error! Bookmark not defined 1.3.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội Error! Bookmark not defined.
Chương 2 Error! Bookmark not defined CÁC PHƯƠNG PHÁP TÍNH TOÁN VÀ XỬ LÝ SỐ LIỆUError! Bookmark not defined.
2.1 Phương pháp tính phát thải Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Phương pháp tính phát thải mê-tan từ trồng lúa Error! Bookmark
not defined.
2.1.2 Phương pháp tính phát thải mê-tan từ chăn nuôi bò sữa Error!
Bookmark not defined.
2.2 Phương pháp xác định và đánh giá sinh kế Error! Bookmark not defined.
Trang 62.2.1.Phương pha ́ p thu thập và tổng hợp số liê ̣u Error! Bookmark not
defined.
2.2.2.Phương pháp đánh giá sinh kế Error! Bookmark not defined.
2.3 Dữ liệu về hiện trạng hai loại hình sinh kế Error! Bookmark not defined.
2.3.1 Hiện trạng trồng lúa và chăn nuôi bò sữa ở xã Vân Hòa Error!
Bookmark not defined.
2.3.2 Số liệu nhiệt độ trung bình các tháng giai đoạn 2001-2010 Error!
Bookmark not defined.
Chương 3 Error! Bookmark not defined.
CHUYỂN ĐỔI SINH KẾ THEO HƯỚNG TĂNG TRƯỞNG XANH Ở XÃ
VÂN HÒA, HUYỆN BA VÌ, THÀNH PHỐ HÀ NỘIError! Bookmark not defined.
3.1 Hiện trạng sử dụng đất xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội Error! Bookmark not defined.
3.2 Hiện trạng chuyển đổi sinh kế và vai trò của các nguồn vốn trong chuyển
đổi sinh kế ở xã Vân Hòa Error! Bookmark not defined.
3.2.1 Hiện trạng chuyển đổi sinh kế Error! Bookmark not defined.
3.2.2 Vai tro ̀ của các nguồn vốn trong chuyển đổi sinh kế theo hướng tăng
trưởng xanh Error! Bookmark not defined.
3.3 Sư thay đổi phát thải khi chuyển đổi sinh kế t ừ trồng lúa sang chăn nuôi bò
sữa Error! Bookmark not defined.
defined.
defined.
3.4 Sự thay đổi thu nh ập khi chuyển đổi sinh kế từ trồng lú a sang chăn nuôi bò sữa
Er ror! Bookmark not defined.
3.4.1 Thu nhập từ lúa của người dân xã Vân Hòa Error! Bookmark not
defined.
3.4.2 Thu nhập từ chăn nuôi bò sữa của người dân xã Vân Hòa Error!
Bookmark not defined.
3.4.3 Đánh giá thu nhập từ hai loại hình sinh kế trên lượng phát thải
Error! Bookmark not defined.
Trang 73.5 Đánh giá chuyển đổi sinh kế theo hướng tăng trưởng xanh Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined.
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Albedo - Lượng bức xạ bề mặt trái đất
BĐKH - Biến đổi khí hậu
CH4 - Mê-tan
CO2 - Cacbon đioxit
DFID - Tổ chức phát triển Anh
EF - Hệ số phát thải
Gg - Một tỷ gam (tương đương 1.000 tấn)
IPCC - Ban liên chính phủ về BĐKH
MDG - Mục tiêu thiên niên kỷ
Mha - Triệu ha
PH - Độ chua của đất
UBND - Ủy ban nhân dân
UNEP - Tổ chức môi trường Liên Hợp Quốc
Trang 8VNĐ(Vnđ)
KHKT
- Đồng Việt Nam
- Khoa học kỹ thuật
DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1 Hệ số phát thải của một số quốc gia theo IPCC……….8 Bảng 1.2 Hệ số phát thải theo nhiệt độ ở Thổ Nhĩ Kỳ 9 Bảng 1.3 Hệ số phát thải từ lên men tiêu hóa của bò sữa đang vắt sữa ở một số khu vực 13 Bảng 1.4 Hệ số phát thải từ lên men tiêu hóa của bò sữa chƣa vắt sữa ở một số khu vực 15 Bảng 1.5 Hệ số phát thải khí Mê-tan từ quản lý phân bón của bò sữa đang vắt sữa ở một số khu vực 16 Bảng 1.6 Hệ số phát thải khí Mê-tan từ quản lý phân bón của bò sữa chƣa vắt sữa ở một số khu vực 17
Bảng 1.7 Số lƣợng vật nuôi thay đổi qua các năm (2003 - 2013) Error! Bookmark not defined
Bảng 2.1 Hệ số phát thải của lúa ở Việt Nam Error! Bookmark not defined
Bảng 2.2 Tỷ số chuyển đổi CH4 áp dụng cho bò sữaError! Bookmark not defined
Trang 9Bảng 2.3 Tính toán hệ số năng lượng thuần cho bò sữaError! Bookmark not defined
Bảng 2.4 Diện tích và năng suất lúa xã Vân HòaError! Bookmark not defined
Bảng 2.5 Số lượng bò sữa ở xã Vân Hòa Error! Bookmark not defined
Bảng 2.6 Nhiệt độ trung bình tháng tại trạm Ba Vì và trạm Sơn Tây giai đoạn
2001-2010 Error! Bookmark not defined
Bảng 3.1 Phát thải CH4 từ lúa vụ Đông Xuân ở xã Vân Hòa , huyện Ba Vì,
TP.Hà Nội Error! Bookmark not defined
Bảng 3.2 Phát thải CH4 từ trồng lúa vụ Hè Thu ở xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, TP
Hà Nội Error! Bookmark not defined
Bảng 3.3 Phát thải CH4 từ quá trình lên men tiêu hóa của bò sữa đang khai thác
sữa ở xã Vân Hòa Error! Bookmark not defined
Bảng 3.4 Phát thải CH4 từ quản lý phân bón của bò sữa chưa khai thác sữa
Error! Bookmark not defined
Bảng 3.5 Thu nhập từ lúa của người dân xã Vân Hòa, huyện Ba, thành phố Hà
Nội từ 2003-2013 Error! Bookmark not defined
Bảng 3.6 Tính toán thu nhập từ bán bê con của các nông hộ chăn nuôi bò sữa
Error! Bookmark not defined
Bảng 3.7 Tính toán thu nhập từ sữa của các hộ chăn nuôi bò sữa xã Vân Hòa
Error! Bookmark not defined Bảng 3.8 So sánh thu nhập/ đơn vị phát thải của hai loại hình sinh kế Error! Bookmark not defined
Bảng 3.9 Bảng điều tra sinh kế nông hộ(chọn ngẫu nhiên) tại ba thôn Bơn, thôn
Bặn và thôn Đồng Chay Error! Bookmark not defined
DANH MỤC BIỂU ĐỒ - HÌNH VẼ Hình 1.1 Sơ đồ vị trí địa lý xã Vân Hòa, huyện Ba vì, Thành phố Hà Nội Error! Bookmark not defined
Hình 1.2 Bản đồ độ cao của huyện Ba Vì,Thành phố Hà NộiError! Bookmark not defined
Hình 1.3 Diện tích đât trồng cây nông nghiệp của xã Vân Hòa, huyện Ba Vì,
Thành phố Hà Nội (2003 - 2013) Error! Bookmark not defined
Trang 10Hình 1.4 Diện tích và năng suất lúa qua các năm từ 2003-2013 Error! Bookmark not defined
Hình 1.5 Thu nhập bình quân của người dân xã Vân Hòa 2007-2013 32
Hình 1.6 Tỷ lệ lao động của xã Vân Hòa năm 2011Error! Bookmark not defined
Hình 2.1 Khung sinh kế bền vững của DFID 43
Hình 3.1 Hiện trạng sử dụng đất xã Vân Hòa Error! Bookmark not defined
Hình 3.2 Thay đổi diê ̣n tích trồng lúa và diê ̣n tích trồng cỏ ở xã Vân Hòa……50 Hình 3.3 Phát thải CH4 ở quá trình lên men tiêu hóa đối với bò sữa chưa khai thác sữa ở xã Vân Hòa………55 Hình 3.4 Phát thải CH4 ở quá trình quản lý phân bón đối với bò đang khai thác sữa ở xã Vân Hòa………58
Trang 11MỞ ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu
Vân Hòa là một xã thuần nông thuộc vùng đệm của Vườn Quốc gia Ba Vì, đại đa số người dân sinh sống chủ yếu bằng nghề sản xuất nông nghiệp Diện
tích đất nông nghiệp toàn xã năm 2000 là 1.081 ha, trong đó có 303 ha đất trồng
lúa, 5 ha đất trồng cỏ Tuy nhiên, năm 2013 thì diện tích đất trồng lúa giảm đi chỉ còn 200,2 ha trong khi dịên tích đất trồng cỏ nuôi bò sữa tăng lên 230 ha Số lượng bò sữa năm 2000 là 40 con, năm 2013 tăng lên là 2.431 con (UBND xã Vân Hòa, 2013) Nhờ có sự chuyển đổi sinh kế từ trồng lúa và các loại hoa màu cho năng suất thấp sang trồng cỏ để chăn nuôi bò sữa mà đời sống kinh tế xã hội của địa phương ngày một đi lên, nhiều bà con ở đây thoát nghèo Tuy nhiên, hạn chế của sự chuyển đổi sinh kế này là gì và sự chuyển đổi sinh kế này có thực sự bền vững hay không? Để trả lời câu hỏi này học viên đã lựa chọn nghiên cứu sự chuyển đổi sinh kế ở xã Vân Hòa
Sau khi có chính sách hỗ trợ của nhà nước và sự mạnh dạn chuyển đổi hướng sinh kế từ trồng lúa sang trồng cỏ nuôi bò sữa từ năm 2000 thì đời sống người dân xã Vân Hòa không ngừng được cải thiện Bản tính cần cù chịu khó và biết áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất, tận dụng tốt các nguồn lực tự nhiên
và xã hội, các hộ nông dân đã từng bước cải thiện đời sống kinh tế Cơ sở hạ tầng ngày một khang trang, bộ mặt nông thôn đã đổi mới Sinh kế chăn nuôi bò sữa theo hướng phát thải ít CO2 ngàymột phát triển Môi trường tự nhiên ít bị ảnh hưởng, một diện tích rộng lớn đất đai được bao phủ bởi màu xanh của cỏ, hạn chế albedo của mặt đất, chống xói mòn rửa trôi Điều này là hết sức quan trọng bởi Vân Hòa có địa hình dốc từ 42,57m - 268m (Hình 1.2) bao gồm rất nhiều quả đồi lớn nhỏ Vân Hòa còn là một trong 7 xã nằm trong vùng đệm của Vườn Quốc gia Ba Vì, khu dự trữ sinh quyển, lá phổi xanh của thành phố Hà Nội Đất đai và khí hậu của xã Vân Hoà có nhiều tiềm năng để phát triển giống
cỏ voi (tên khoa học là Pennisetum purpurreum) (Nguyễn Thiện, 2009), là cơ sở
để phát triển sinh kế chăn nuôi bò sữa Đây có thể là sinh kế xanh đang được
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO Tiếng Việt
[1] Bộ Tài Nguyên Và Môi Trường (2000) Thông báo quốc gia kiểm kê khí nhà kính
[2] Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2011) Quyết định phê duyệt chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu, Thủ tướng chính phủ
[3] Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2012) Chiến lược tăng trưởng xanh
[4] Lê Thị Hải Uyên (2012) Nghiên cứu đánh giá tiềm năng, thực trạngvà đề xuất giải pháp phát triển du lịch khu vực xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, Đề tài NCKH cấp cơ sở, Trung tâm hỗ trợ đào tạo và phát triển đô thị đại học, Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
[5] Mai Thanh Cúc (2006) Nghiên cứu sinh kế các cộng đồng nghèo vùng ven biển Việt Nam, Tạp chí KHKT Nông nghiệp
[6] Ngô Quang Sơn (2014) Phát triển mô hình cải thiện sinh kế bền vững cho Cộngđồng dựa trên tiềm năng tri thức bản địa của các dân tộc thiểu số, Hội
thảo quốc tế về "Phát triển bền và xóa đói giảm nghèo", World Bank 09/2014
[7] Nguyễn Đăng Khôi (1972) Đồng cỏ Ba Vì, Tập san sinh vật – Địa học,
tr.97-106, Hà Nội
[8] Nguyễn Đức Ngữ (2008) Biến đổi khí hậu, Nhà xuất bản Khoa học Kỹ thuật [9] Nguyễn Thị Bích Hảo (2009) Những yếu tố tác động tới nghèo và giải pháp giảm nghèo đối với người dân sống trong Khu Bảo Tồn Biển Vịnh Nha Trang
Luận văn Thạc sĩ, Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG TP.HCM
[10] Nguyễn Quang Khải, Lưu Thị Toán, Nguyễn Thị Lan Anh, Trịnh Vân Hương, Nguyễn Quang Tuân, Lê Thị Phượng, Hoàng Thị Ngọc Hà,Vũ Thị Thúy
Hằng (2013) Tìm hiểu vai trò của sinh kế nuôi bò sữa với giảm thiểu biến đổi khí hậu tại xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, Hà Nội, Hội thảo khoa học quốc gia “Tài
nguyên thiên nhiên và Tăng trưởng xanh” Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường, ĐHQGHN ngày 22/11/2013 tại Hà Nội
[11] Nguyễn Thiện (2009) Bí Quyết Làm Giàu Từ Chăn Nuôi, Nhà xuất bản
Nông nghiệp
[12] Trần Tiến Khai và Nguyễn Ngọc Danh (2012) Quan hệ giữa sinh kế và tình trạng nghèo ở nông thôn Việt Nam, Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường
mã số CS-2012-02, Khoa Kinh tế phát triển, Đại học Kinh tế TP.HCM
[13] Nguyễn Việt Anh (2006) Một số kết quả nghiên cứu về quản lý nước mặt ruộng, nhằm giảm phát thải mê tan, tiết kiệm nước và không giảm năng suất lúa trên đất phù sa trung tính Đồng bằng Sông Hồng, Báo cáo tổng kết đề tài:
"Nghiên cứu giải pháp quản lý nước mặt ruộng để giảm thiểu phát thải khí Mê tan trên ruộng lúa vùng Đồng bằng Sông Hồng, Viện Khoa học Thủy Lợi 12/2006
Trang 13[14] UBND xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội (2003) Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ kinh tế xã hội năm 2003, Hà Nội
[15] UBND xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nô ̣i (2007) Báo cáo tình hình phát triển kinh tế xã hội năm 2007, Hà Nội
[16] UBND xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, Thành phố Hà Nội (2010) Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội năm 2010, Hà Nội
[17] UBND xã Vân Hòa, huyện Ba vì, thành phố Hà Nội (2011) Báo cáo thuyết minh Quy hoạch SDĐ đến năm 2020 và KHSDĐ 5 năm kỳ đầu (2011-2015), Hà
Nội
[18] UBND xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, Thành phố Hà Nội (2012) Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội năm 2012, Hà Nội
[19] UBND xã Vân Hòa, huyện BaVì, thành phố Hà Nội (2013) Báo cáo kết quả thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội năm 2013, Hà Nội
[20] UBND xã Vân Hòa, huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội (2014) Báo cáo tình hình phát triển chăn nuôi bò sữa trên địa bàn xã năm 2014, Hà Nội
hợp nhất để thực hiện phát triển bền vững mà nhiều nước trên thế giới đang theo
đuổi, trong đó có Việt Nam, Hội thảo khoa học quốc gia “Tài nguyên thiên nhiên và Tăng trưởng xanh” Trung tâm Nghiên cứu Tài nguyên và Môi trường, ĐHQGHN ngày 22/11/2013 tại Hà Nội
Tiếng Anh
[22] ADB (2009) Low-carbon green growth in Asia: Policies and Practices [23] DFID (1999) Sustainable Livelihoods Guidance Sheets, London
[24] DFID (2001) Options analysis, Department For International Development
e- Businsess Strategy
[25] Filiz Onder and Kismet Akcasoy (2002) Methodology on GHG Emission Used by Turkey, State Institute of Statistics, Environmental Statistics Division,
Ankara, Turkey
[26] Hubert E Meena and Paul O„Keefe (2007) Case Study of Kilimanjano Region, The Netherlands Climate Assitance Programme, Netherlands
[27] IPCC (2000) Good Practice Guidance and Uncertainty Management in National Greenhouse Gas Inventories, IPCC National Greenhouse Gas
Inventories Programme
[28] IPCC (2006) Guidelines Top, IPCC Guidelines for National Greenhouse
Gas Inventories
[29] K R Manjunath et al (2011) Methane Emission Pattern of Indian Rice-Ecosystems, Journal Indian Society Remote Sensing, 39(3):307–313 DOI
10.1007/s12524-011-0114-2