VỀ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY VÀ TỔ CHỨC VIỆC TỰ HỌC, THẢO LUẬN CỦA SINH VIÊN ĐỐI VỚI CÁC MÔN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ Nguyễn Huỳnh Bích Phương* Trước hết, cần phải nói rằng, việc g
Trang 1VỀ ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY VÀ TỔ CHỨC VIỆC TỰ HỌC, THẢO LUẬN CỦA SINH VIÊN
ĐỐI VỚI CÁC MÔN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
Nguyễn Huỳnh Bích Phương*
Trước hết, cần phải nói rằng, việc giảng dạy các môn Lý luận chính trị đang gặp rất nhiều khó khăn Người giảng viên đang đứng
trước những yêu cầu và thách thức mới Một mặt, cần phải đứng
vững trên lập trường chính trị mác-xít, giữ vững nguyên tắc của Đảng trước sự công kích của những kẻ cơ hội và các thế lực thù
địch; mặt khác, lại phải bắt nhịp được với hơi thở của cuộc sống, do
đó phải thay đổi phương pháp cho phù hợp với nội dung môn học và
xu hướng phát triển của thời đại Chính vì thế, trong các trường đại học và cao đẳng hiện nay, đổi mới phương pháp giảng dạy các môn
Lý luận chính trị đang được bàn luận rất nhiều, nhất là từ khi có chương trình mới của Bộ Giáo dục – Đào tạo
Đặc biệt, Nghị quyết số 29, Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế đã thổi một luồng gió mới trong đời sống chính trị – xã hội của nước ta hiện nay Nghị quyết nhấn mạnh: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng
Trang 2lực của người học”1 Mặt khác, hiện nay khi nội dung chương trình cũng như thời lượng lên lớp các môn Lý luận chính trị có sự rút gọn
và giảm tải đáng kể thì hơn bao giờ hết, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học các môn học này ngày càng trở nên bức bách
Với tinh thần ấy, tôi xin có một số ý kiến về vấn đề đổi mới phương pháp giảng dạy và tổ chức việc tự học, thảo luận của sinh viên đối với các môn Lý luận chính trị nhằm phát triển năng lực khoa học và phẩm chất nghề nghiệp tương lai của sinh viên
1 Về đổi mới phương pháp giảng dạy các môn Lý luận chính trị
Đổi mới phương pháp giảng dạy các môn Lý luận chính trị theo cách tiếp cận năng lực khoa học và phẩm chất nghề nghiệp tương lai của sinh viên có nghĩa là thế nào ?
Để phát triển năng lực khoa học là cần phải rèn luyện cho sinh viên phong cách tư duy và phương pháp nghiên cứu mang tính khoa học, tính tự chủ, tự giác, độc lập, sáng tạo,…; còn để bồi dưỡng và phát triển phẩm chất nghề nghiệp tương lai là cần phải rèn luyện cho sinh viên cách thức tổ chức hoạt động chuyên môn, thuyết trình, thảo luận trên lớp, phong cách ứng xử, cách thức giao tiếp với tập thể, với xã hội,… Tức là phải đổi mới phương pháp dạy học sao cho không phải chủ yếu là nhồi nhét kiến thức mà là làm sao cho sinh viên biết làm theo năng lực và phẩm chất của mình, thông qua đó phát triển năng lực và phẩm chất của mình
Do vậy, theo tôi, đổi mới phương pháp dạy học các môn Lý luận chính trị hiện nay bao gồm những nội dung cơ bản sau đây:
Thứ nhất, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát triển năng lực khoa học của sinh viên
* Thạc sĩ, Khoa Giáo dục chính trị - Trường ĐH Sư phạm TP Hồ Chí Minh
1 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ tám Ban chấp hành Trung ương
khóa XI, Văn phòng Trung ương Đảng, Hà Nội, 2013, tr 127
Trang 3Trước hết, mục đích của việc đổi mới phương pháp giảng dạy
là nhằm phát huy tính tích cực, năng động, sáng tạo của sinh viên; tránh thái độ thụ động, rập khuôn theo bài giảng của thầy, từ đó sinh viên có được phong cách tư duy độc lập trong học tập cũng như trong nghiên cứu khoa học Đặc biệt, việc đổi mới phương pháp giảng dạy các môn Lý luận chính trị sẽ góp phần làm cho sinh viên thêm quan tâm, hứng thú học tập và nghiên cứu, từ đó sẽ thúc đẩy chất lượng và hiệu quả của việc dạy và học các môn khoa học này
Điều đó đòi hỏi trước hết phải thường xuyên khơi dậy, rèn luyện và phát triển năng lực tự học, tự nghiên cứu, tự đặt vấn đề và
tự giải quyết vấn đề của sinh viên ngay trong quá trình học tập ở
nhà trường Ngoài ra, giảng viên cần hướng dẫn sinh viên cách ghi chép, đọc tài liệu, chuẩn bị xêmina,…Đặc biệt, khi nội dung chương trình và thời lượng lên lớp có sự giảm tải đáng kể thì việc kết hợp giữa việc hướng dẫn của thầy với sự tự nghiên cứu của trò là hết sức quan trọng Cụ thể là, cần kết hợp thuyết trình với nêu vấn đề, hướng dẫn những tài liệu mới, định hướng nghiên cứu và gợi ý giải quyết những vấn đề mà khoa học và thực tiễn cuộc sống đặt ra Nhưng điều quan trọng là phải giúp sinh viên nắm được những nguyên lý cơ bản, vận dụng chúng trong những điều kiện mới, những môn học và những chuyên ngành mới
Đây là quá trình rèn luyện cho sinh viên có năng lực tư duy chính xác và phẩm chất tư duy biện chứng Mà điều này thì cực kỳ cần thiết, vì như Ph Ăngghen đã chỉ rõ: “Một dân tộc muốn đứng vững trên đỉnh cao của khoa học thì không thể không có tư duy lý luận”2
Cần phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác, sáng tạo của sinh viên trong quá trình lĩnh hội tri thức Điều đó có thể thực hiện
được thông qua việc sử dụng các phương pháp dạy học tích cực: phương pháp động não, phương pháp nêu vấn đề, vấn đáp, phương pháp đàm thoại, thảo luận nhóm, trực quan và sự kết hợp một cách nhuần nhuyễn các phương pháp với nhau tùy điều kiện cụ thể Giảng viên cần phải có phương pháp xây dựng các tình huống đòi hỏi sự tìm tòi, đào sâu suy nghĩ, phát triển và mở rộng kiến thức của
Trang 4sinh viên Bản thân các phương pháp đều có những ưu, nhược điểm,
do vậy không nên coi bất kỳ phương pháp nào là tối ưu, là chìa khóa vạn năng cho việc truyền thụ tri thức Thậm chí, cùng một bài giảng nhưng khi giảng cho các lớp khác nhau thì phương pháp cũng phải vận dụng khác nhau
Điều đó đòi hỏi người giảng viên phải có kiến thức sâu rộng
và thường xuyên cập nhật những tri thức, thông tin mới C Mác đã từng nói: “chính những con người làm thay đổi hoàn cảnh và bản thân nhà giáo dục cũng cần phải được giáo dục”3
Thứ hai, đổi mới phương pháp dạy học theo hướng bồi dưỡng
và phát triển phẩm chất nghề nghiệp tương lai của sinh viên
Việc đổi mới phương pháp dạy học các môn Lý luận chính trị theo hướng này cần phải có sự phối hợp nhiều giải pháp, mức độ ưu tiên các giải pháp tùy theo đối tượng sinh viên Trên cơ sở nắm vững đặc điểm đối tượng, đổi mới phương pháp dạy học các môn
Lý luận chính trị cần chú ý những điểm chủ yếu sau:
- Thực hiện triệt để phương châm “lấy người học làm trung tâm”, cho nên người giảng viên cần kết hợp nhiều phương pháp dạy
học khác nhau tùy thuộc vào nội dung bài giảng và đối tượng sinh viên Thông qua đó, sinh viên rèn luyện được các kỹ năng cần thiết như: Kỹ năng diễn đạt, thuyết trình, tranh luận, thảo luận; kỹ năng đặt vấn đề và giải quyết vấn đề; kỹ năng nói trước đám đông; kỹ năng tổ chức các hoạt động chuyên môn;.v.v…
Để kích thích tính chủ động của sinh viên thì người giảng viên cũng phải luôn luôn động não, phát huy tính sáng tạo của mình trong quá trình triển khai bài giảng, đồng thời người học phải tập trung vào bài giảng, phải suy nghĩ, đóng góp ý kiến xây dựng bài học
- Giảng viên có thể và cần phải kết hợp sử dụng các phương tiện hiện đại trong quá trình dạy học Để phương tiện dạy học hiện
3 C Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, t 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr 10
Trang 5đại phát huy hiệu quả, giảng viên cần có sự đầu tư ứng dụng các phần mềm tin học như tạo ra các mô hình, sơ đồ hóa kiến thức, sưu tầm phim, các hình ảnh liên quan đến nội dung bài học,.v.v…Tuy nhiên, việc sử dụng các phương tiện công nghệ hiện đại chỉ mang tính chất hỗ trợ, bản thân nó không thể thay thế nội dung tri thức khoa học, do đó sự vận dụng linh hoạt, sáng tạo các phương pháp của giảng viên là điều hết sức cần thiết Muốn vậy, giảng viên phải đầu tư thời gian mới có thể chuẩn bị tốt để nêu vấn đề và cùng sinh viên giải quyết vấn đề
Định hướng chung của đổi mới phương pháp giảng dạy các môn Lý luận chính trị là cần phải trình bày các luận cứ có tính chất kinh điển, những nội dung cơ bản, đặc biệt là vận dụng, liên hệ với thực tiễn của đất nước và chuyên ngành đào tạo của sinh viên Vì
vậy, cần phải có sự kết hợp việc giảng dạy của thầy với việc tự học, thảo luận của trò
Điều này càng trở nên quan trọng và bức thiết khi quỹ thời gian lên lớp hết sức hạn chế Cho nên, cần kết hợp thuyết trình với nêu vấn đề; hướng dẫn những tài liệu mới; định hướng nghiên cứu, đặt câu hỏi để sinh viên trả lời, gợi ý, giải quyết những vấn đề mà khoa học và thực tiễn cuộc sống đặt ra Nhưng điều quan trọng là giúp sinh viên nắm vững những quan điểm lý luận cơ bản, vận dụng chúng trong nhận thức và thực tiễn
Với quan điểm trên đây, để thực hiện tốt việc đổi mới phương pháp giảng dạy các môn Lý luận chính trị cần phải đảm bảo những nguyên tắc cơ bản sau đây:
Một là, phải giữ vững bản chất khoa học và cách mạng cũng
như vai trò kim chỉ nam của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh đối với sự phát triển kinh tế – xã hội
Hai là, phải thực sự quán triệt nguyên tắc thống nhất giữa lý
luận và thực tiễn, học đi đôi với hành, vận dụng lý luận vào việc giải quyết các vấn đề của thực tiễn cuộc sống
Trang 6Ba là, cần xác định phương pháp giảng dạy đúng đắn trên cơ
sở nắm vững đối tượng, bản chất và đặc điểm của từng môn Lý luận chính trị
Xác định rõ điều đó sẽ đưa lại sự hứng thú và say mê cho người học, giúp ích thiết thực cho việc mở mang trí tuệ, nhất là khả năng tư duy, khả năng dùng lý trí và lập luận lôgíc để giải thích, chứng minh hay phản bác một vấn đề nào đó
Bốn là, cần kết hợp giảng dạy lý luận với giáo dục tư tưởng
chính trị, lý tưởng, lối sống và đạo đức
Giảng dạy các môn Lý luận chính trị không phải đơn thuần trang bị cho sinh viên một mớ kiến thức lý luận, mà quan trọng là thông qua những kiến thức ấy sinh viên có được tư tưởng chính trị vững vàng, có lối sống và phẩm chất đạo đức tốt đẹp Đó là giáo dục thế giới quan và phương pháp luận duy vật biện chứng, nâng cao sự hiểu biết và niềm tin vào con đường đi lên chủ nghĩa xã hội của nước ta, từ đó tự khẳng định được những giá trị trong cuộc sống, biết lựa chọn lối sống chân chính, có ích cho xã hội Yêu cầu này đòi hỏi các giảng viên Lý luận chính trị càng có trách nhiệm nặng nề hơn Cùng với việc trang bị cho sinh viên những kiến thức
về các nguyên lý, quy luật, phạm trù ,…thì các giảng viên Lý luận chính trị còn có nhiệm vụ giáo dục lý tưởng sống, tình cảm nghề nghiệp cho họ
2 Về tổ chức việc tự học, thảo luận của sinh viên
Trước hết phải nói rằng, việc phân chia, quy định số tiết và nội dung giảng dạy của giảng viên với số tiết và nội dung tự học, thảo luận của sinh viên là hết sức quan trọng Tuy nhiên, cần tránh rập khuôn, máy móc khi áp dụng cụ thể đối với từng chương, từng mục,
mà phải hết sức linh hoạt, nhạy bén cho phù hợp với từng đối tượng sinh viên, cũng như những điều kiện cụ thể nhất định
Vậy tổ chức việc tự học, thảo luận của sinh viên như thế nào ? Điều kiện bắt buộc đối với mọi sinh viên là phải có giáo trình khi thực hiện môn học Nhưng không ít các vấn đề trong giáo trình
Trang 7lại được trình bày một cách hết sức chung chung, nên nếu chỉ đọc giáo trình không thôi thì khó có thể hiểu được bản chất của vấn đề Chính vì vậy, giảng viên có thể hướng dẫn sinh viên tham khảo các tài liệu khác nhau để có thể hiểu sâu sắc hơn và từ đó vận dụng một cách phù hợp những quan điểm lý luận cơ bản vào trong cuộc sống
và trong chuyên ngành đào tạo của mình
Về vấn đề tự học của sinh viên:
Để học tốt các môn Lý luận chính trị, sinh viên không chỉ bằng
ý chí quyết tâm mà phải bằng cả tình cảm sâu sắc, không chỉ bằng khối óc mà phải bằng cả trái tim của chính mình Chỉ có sự kết hợp giữa khối óc với trái tim, giữa trí tuệ với tình cảm mới mang lại hiệu quả thiết thực Do vậy, việc tự học của sinh viên phải quán triệt yêu cầu đó
Cụ thể là, có những nội dung tự học của sinh viên nhất thiết phải có sự hướng dẫn trực tiếp của giảng viên, nhưng cũng có những nội dung sinh viên có thể tự đọc, tự nghiên cứu là có thể hiểu được Vì vậy, để sử dụng hợp lý thời gian có thể có của sinh viên, tránh sự nhàm chán, thụ động và để nâng cao hiệu quả của việc tự
học thì nên có sự kết hợp tự học ở trên lớp với tự học ở nhà có sự định hướng, kiểm tra, đánh giá của giảng viên
Chẳng hạn, những nội dung liên quan đến đề tài thảo luận thì giảng viên có thể giao nhiệm vụ cho sinh viên về nhà tự nghiên cứu, viết bài thuyết trình chuẩn bị cho buổi thảo luận một cách sôi nổi, có hiệu quả thiết thực Việc chuẩn bị ấy phải được giảng viên kiểm tra, đánh giá một cách nghiêm túc Còn những nội dung mang tính học thuật trừu tượng thì phải được tiến hành trên lớp có sự giải thích, gợi mở của giảng viên, giải đáp những thắc mắc và trả lời những câu hỏi của sinh viên Để thực hiện tốt điều đó, giảng viên cần giao nhiệm vụ cụ thể để sinh viên tự nghiên cứu và chuẩn bị trước cho những tiết học sau
Về vấn đề thảo luận của sinh viên:
Cần phải nhạy bén, linh hoạt trong việc tiến hành các buổi thảo
Trang 8gắn kết lý luận với thực tiễn, đặc biệt là thực tiễn đổi mới của đất nước, cũng như chuyên ngành đào tạo của sinh viên Để thực hiện tốt điều đó, giảng viên có thể phân chia thành các nhóm thảo luận với quy mô hợp lý, trong đó mỗi nhóm thực hiện những nội dung trọng tâm nhất định Đặc biệt, giảng viên cần có những gợi mở, đặt vấn đề để sinh viên suy nghĩ trả lời và tranh luận Khi kết thúc thời gian thảo luận, giảng viên cần tổng kết lại những nội dung đã thực hiện được, chưa thực hiện được của buổi thảo luận, giải đáp cụ thể những thắc mắc có thể nảy sinh từ sinh viên
Để nâng cao hiệu quả việc tự học và thảo luận của sinh viên thì nên có những biện pháp cụ thể (chẳng hạn cộng điểm vào cột điểm quá trình) trong việc đánh giá kết quả theo hướng tạo động lực cho sinh viên trong tu dưỡng, học tập, nghiên cứu khoa học
Trên đây là một số ý kiến về đổi mới phương pháp giảng dạy
và tổ chức việc tự học, thảo luận của sinh viên đối với các môn Lý luận chính trị nhằm nâng cao năng lực khoa học và phẩm chất nghề nghiệp tương lai của sinh viên Những vấn đề đó chỉ có thể thực hiện được khi có tinh thần tự giác, hợp tác của mỗi sinh viên; đặc biệt, khi mỗi giảng viên thực sự có tình cảm và trách nhiệm đối với nghề nghiệp của mình, tình cảm và trách nhiệm đối với thế hệ trẻ