Sử dụng hợp lý các hệ sinh thái tiêu biểu ở vùng ven bờ việt nam (giai đoạn 1991 1995) hoạt động và kết quả khoa học

Nhiệm: tụ: 1.1 Kiểm kê và đánh giá tổng hợp tiểm năng tài nguyên sinh vật và phi sinh vật, trong các hệ sinh thái tiêu biểu vùng triều cửa sông.. sử dụng ngưồn lợi trong các hệ sinh thá

TRUNG TAM KHOA HOC TY NINEN VA CONG NGHE QUOC GIA

Chuong trinh bién KT-03

Chủ nhiệm: GS TS Dang Ngoc Thanh

SỬ BỤNG HỢP LÝ CÁC HỆ SINH THÁI TIÊU HIỂU

VUNG BIEN VEN BO VIET NAM

(GIAT DOAN 1991-1995)

Cơ quan chủ trì : Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng ˆ Chủ nhiệm đề tài: TS Nguyễn Chu Hồi

Thu kf dé tai : CN Lang Van Kén

BAO CAO TONG KET

HOAT DONG VA KET QUA KHOA HOC

Biên tập : IPTS Nguyễn Chu Hồi

TRUNG TAM KITOA HOC TU NUJEN VA CONG NGHE QUOC GIA

Chuong trinh bién KT- 03

Chủ nhiệm: GS TS Đặng Ngọc Thanh

Dé tai KT-03-11

SU DUNG HOP LY CAC HE SINT THAI THEU BLEU

VUNG BIEN VEN BO VIET NAM

(GIAT DOAN 1991-1995)

Cơ quan chủ trì : Phan vién Hai duong hoc tai Hai Phong Chủ nhiệm đề tài: PTS Nguyén Chu Hoi

Thu kf dé tai : CN Lang Van Kén

BAO CAO TONG KET

HOAT DONG VA KET QUA KHOA HOC

Các cơ quan tham gia:

Viện Hải dương học Nha Trang

Trung tâm sinh thái thành phố Hồ Chí Minh Đại học tổng hợp Huế

Đại học tổng hợp Hà Nội

Những người tham gia chính:

PGS Nguyễn Văn Chung

PTS Nguyễn Đức Cự PTS Phạm Văn Huấn

GS TS Dang Ngoc Thanh PTS Trần Đức Thạnh

PTS Nguyễn Nhật Thí PTS Nguyễn Văn Tiền

CN Võ ST Tuần PGS Bùi Lai

PTS Nguyễn Huy Vếi

Hải Phòng, 1995

MUC LUC

Nhiệm vụ và tình hình hoạt động của đề tài từ 1991-1995 ¬—

TV Thing birt vb 16 san nổ e 1

H Các nhiệm vụ của đề tài trong chương (rÌHẲ, co keseeekeeeseeesee 1

IH Tình hình hoạt động của đề tôi Ăn HSiekscekseerserserseeseeree 2

Il N8 18866 he 8

Phần HỊ

Các kết quả dạt được của đề tài cà cesiehetiitettiriiirerieriririiarerrenrree 10

I1 Phương pháp tÍÊT cẬn - ee.s đt ng ng re đt seseesse 10

TT, Cc KEL 7.6 an nan nh nen 18

TIT, Cie kết quả ng dụng Uc TẾ cv HH HH1 H1 141cc, 20

IW Các kết quả về xây dựng phát triển tiềm lực của đơn tị : o 27

V Đánh giá chung kết quả thực hiện

Phụ lục

PHAN I

NHIÊM VU VA TINH HINH HOAT DONG CUA DE TÀI TỪ 1991-1995

1 Thong tin vé dé tài:

1 Tên đt tài: Sử dụng hợp lý các hệ sinh thái tiêu biểu vùng biển ven bờ Việt nam (giai đoạn I991-1995) - Mã số : KT-03-11

2, Cơ quan chủ trì: ‘

Phản viện Hải dương học tại Hải Phong

3 Tực lượng tham gia chính:

- Phan viện Hải dương học tại Hải Phòng

- Viện Hải dương học, Nha Trang

- Viện sinh học nhiệt dới, Thành phố Hồ Chí Minh

- Trường dại học tổng hợn Hà Nội

- Trường dại học tổng hợp Huế

- Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật -

4 Chủ nhiêm đề tài: P7S Nguyễn Chu Hồi

Š Thư ký đề tài: CN làng Văn Kén

H Các nhiệm vụ của đề tài trong chương trình

! Nhiệm: tụ:

1.1 Kiểm kê và đánh giá tổng hợp tiểm năng tài nguyên (sinh vật và phi sinh vật),

trong các hệ sinh thái tiêu biểu (vùng triều cửa sông đầm phá miền trung và các rạn san hô ven hờ Việt Nam) ở vùng biển ven bờ Việt Nam

1.2 Đánh giá và làm sáng tò tính đặc thù về môi trường tự nhiên và sinh thái của fimg loại hình hệ sinh thái

1.3 Nghiên cứu các mối quan hệ tương tác chủ yếu xảy ra bên trong các hệ sinh thái

và hậu quả tương ứng Hiệu ứng biến đổi môi trường sinh thái nẩy sinh do khai thác sử dụng ngưồn lợi trong các hệ sinh thái

1.4 Nghiên cứu các phương án sử dụng hợp lý và tiến hành lựa chọn các qui trình

sử dụng ngườn lợi sinh vật đạt hiệu quả

1.5 Xây dựng mô hình và lập luận chứng KII-KT cho các trọng điểm Cụ thể đã lập

mô hình sử dụng đối với vùng triều cửa sông Hồng, sông Đồng Nai đam phá Tam Giang - Cầu lai (Thừa Thiên - Huế) Riêng mô hình và luận chứng sử

dụng hệ sinh thái rạn san hô vùng Cát Bà, Hòn Mun Côn Đảo đã được chuyển cho Chương trình biển và hải đảo Đề lài này chỉ đừng lại ở mức đề xuất các

vùng rạn san hô có tiềm năng bảo Tòn

{.c, Thử triển khai kết quả nghiên cứu (nếu có địa phương hỗ trợ)

Với sự giúp đỡ của WWE và UBND tỉnh Khánh Tiòa công viên biển Hòn Mun (Ilon

Mun Marine Park) đã được thiết lập trên cơ sở các kết quả nghiên cứu của đề tài và

Nam 1995 - 100 tri¢u dong

Trong đó kinh phí thực hiện là 97 % = 470.9 triệu đồng kinh phí quản ly: 3% =

HH Tình hình hoạt động cửa đề tài:

ï Các hoại động điều tra, khảo sát ( xem hình 1)

© Nain 1992:

+ Khảo sát rạn san hô đông nam đảo Cát Bà

Thời giam: 37/9 - 3/10/1992

Nội dung:

- Sự phân hố cửa san hô theo độ sâu ý

- Định tính và định lượng sinh vật đầy trên rạn

- Năng suất sơ cấn cửa rạn san hô

- Điều kiện địa chất trên rạn san hô

+ Khảo sát rạn san hô Phú Quốc, Kiên Giang

Thôi gian: 6/1992 và 10/1992

Nội dụng:

- Phân bố không pian của rạn san hô

~ Định tính và định lượng san hô

- Định tính các nhóm sinh vật trên rạn,

+ Khao sdt 6 sinh thal viing tritu ctra song Tien Yen

Ther gian thing R nÑm [992

Nội dung:

- Điều tra cÁc hợp phần môi sinh và sinh học của san hô

+ Khảo sát hệ sinh thái vũng triều cửa sông Bạch Đằng và cửa sông Hồng 'Ƒ bởi pian:- tháng 8 năm {992 `

Noi dung:

- Điều tra các hợp phần vô sinh và hữu sinh của hệ sinh thải

+ Khảo sát vùng triều cửa sông Đồng Nai,

Thời gian: thắng 9-10/ 1992

Nội dung:

- Khảo sát các hợp phần tự nhiên và sinh học tại huyện Cần Giờ

+ Khảo sÁt vùng đầm phá ven biển miền Trung từ Huế đến Tuy Lòa

?hởi gian: tháng 6/1992

Nei dung:

- Khảo sát các yếu tố tự nhiên và địa chất, địa mạo, cũng như kiểu loại

‘Ac đầm phá

+ Khảo sÁt đầm Ô [oan và đâm Thị Nại

Thot pian: théng & va thang (0 nam 1992

Nội dụng:

- Điều tra các yếu tố thủy lý, thủy hóa, địa chất sinh học của hai đầm

trên

Nem 199}:

+ Khao sdf ving dong nam CAt BA

Thor pian: thang 6 va thang 10 nam 1994

Noi dung:

- Da dang sinh hye, sir dung ngudn Igi va im nang bao ton ving rạn san hô Cát là,

+ Khao sat khu vuc bién dao Rach Long Vi

Thời giam: tháng 7 nam 1993

Nội dung:

\

- Khảo sát rạn san ho va ngudn tof trén ran, céc yếu tố mới trường sinh

thái và tiềm năng bảo (on ran

+ Khảo sát san hô ở các đảo Hòn Me, Hòn Nom, Con Co va HAL Van

Thôi gian: tháng 8-9/1994

Nói dung

- Khảo sát thành nhần loài và phân bế của san hô

+ Khảo sắt rạn san hồ quần dao Co To

Thải gian: tháng 10/1993

Nội dung:

- Khảo sát nguồn lợi sinh vật trên rạn

+ Khảo sát rạn san hô ở Hòn Mun Iiòn Hố, Tiòn Đụn, Bích Đầm, Hòn Một, Tlòn Miều (vịnh Nha Trang)

Thời giam: tháng 3 nAm 1993,

Nér dung:

- Diinh pid da dang sinh hoc ving ran

+ Nghiên cứu rạn san hồ ở vùng vịnh Nha Trang

Thời pian: thắng 5, tháng fT-Í2 năm 1993,

Nadi dunp:

- Đánh piá các đặc điểm môi trường, sinh thái ving ran

+ Khio sát các rạn san hồ ven bờ huyện Tuy Phong, Cù Lao Cau (Binh Thuận)

Phối pứưm- tháng 5 và 7 năm T901

Nội dưng

- Đặc trimp môi trường và đa đạng sinh học của rạn san hô,

+ Khảo sát 3 vững cửa sông: Tiên Yên Hạch Đằng, và Ba Lạt :

Phối ofan: thang 3-4 năm 1091,

Ndi dune:

- Các đặc trmp môi trường và đa dạng sinh học mùa khô

+ Khảo sát vùng huyện Cần Ciiờ

Phi pm, thắng 6, 7 vÀ TÔ năm 1993

Noi dung:

- Hiện trạng sử dụng đất huyện Cần Giờ, chế độ và chất lượng nước

v vùng cửa sông Giàn XAy

+ Khảo sát vùng đầm phá Tam Œiang- Cầu Hai

Thời gian: thắng 3-4 năm 1993

Nội dưng:

- Các đặc điểm môi trường đa dạng sinh học mùa khô

+ Khảo sát đâm Thị Nại và đầm Ô Loan

Thời gian: tháng 7 và tháng 8 năm 1993

Noi dung:

- Các đặc điểm môi trường và sinh học

© Nam 1994

+ Khao sAt cdc RSH quan dao Co Ta Cét Ba, vinh Ia Long-B4i Ta Long |

Thời gian: tháng 6 - 1994 (Có Tô), 9/1994 (Cát Bà), 10/1994 (Hạ Long)

Nội dung:

- Đa dạng sinh học sử dụng ngưồn lợi và tiềm năng bảo tồn SRH, thành

phần loài sinh vật và nhân bố của chúng trên các RSH

+ Điều tra RSIT quần đảo An Thới (Phú Quốc), Cù Lao Chàm bán đảo Sơn Trà Con Dao

Thời gian tháng 3/1994 (An Thới), 4-5/1994 (Cù Lao Chàm, Sơn Trà) 7/1994

(Côn Đảo)

Nội dung:

- Đa dạng sinh học sử dụng ngồn lợi và tiềm nang bao ton RSH

+ Điều tra vùng cửa sông Hồng và cửa sông Đồng Nai

Thời gian: tháng 4 - 5 - 6/1994

N6i dung: ‘

- Về các mô hình sử dụng vùng triều cửa sông và bổ xung các khía cạnh kinh tế-xã hội

+ Khảo sát bổ xung đầm pha Tam Giang - Cau Hai

Thời gian: thắng 4 năm 1994,

Noi dung:

- Các yếu tố môi sinh và sinh học, vấn đề kinh (ế-xã hội và các mô hình

str dung HST

2 Đánh giá nguồn tài liệu thứ cấp

Trong quá trình thực hiện đề tài các cán bộ tham gia đề tài đã thu thập, xử lý các tài liệu đã có ở các cơ quan tham gia đề tài từ trước đến năm 1991 Đáng chú ý

hơn cả là:

- Các lài liệu điều tra về quần xã sinh vật RSH của chương trình hợp tác Việt -

Xô (1980- 1990) của Viện nghiên cứu biển

- Kế thừa tài liệu của các đề tài thuộc chương trình biển: 48B-04-02 về các "đặc trưng co ban cha HST ving triều miền Bác (1990) và 48B-05-02 về sử dụng

hợp lý các bãi triều lầy cửa sông ven biển bắc Việt Nam (1990)

~- Các kết quả nghiên cứu của trường ĐHTII Huế về đầm phá Tam Giang - Cau

Hai

Ngoài ra còn xử lý nhiều bài báo và công trình có liên quan được thực hiện trong và ngoài nước với tư cách tham khảo Các tài liệu này đều đã được ghỉ nhận

trong tài liệu tham khảo của các báo cáo của đề tài

3 Các hoạt động Ñghiên cứu

Các hoạt động nghiên cứu đã được triển khai một cách tích cực từ giữa năm 1992

Mang HST ving ran san hô

Mang nay trong d& tài được thực hiện bởi cán bộ khoa học của Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng và Hải học viện Nha Trang Kinh phí là 15 % so

với tổng kinh phí của đề tài Những cán bộ tham gia đã tận dụng mọi ngưồn

kinh phí bổ xưng để hoàn thành khối lượng được giao Đã điều tra về phân bố của san hô dọc dải ven bờ Việt Nam Trong đó đã đi sâu nghiên cứu hai vùng

biển: Cát Bà (Hải Phòng ) và Hòn Mun ( Nha Trang ) để có cơ sở xây dựng thành khu bảo tồn biển

Mang IIST vùng triều

Mảng này được thực hiện bởi cán bộ khoa học của Phân viện Hải đương

học tại Hải Phòng Trưng tâm sinh thái của Viện sinh học nhiệt đới thành phố

Hồ Chí Minh Ngoài ra còn có sự tham gia thêm của các cán bộ: Nguyễn Đình Cương Ban quản lý rừng phòng hộ thành phố Hồ Chí Minh, Nguyễn Việt Thắng Viện nghiên cứu Thủy sản Iï, Nguyễn Văn Minh Viện nghiên cứu cây có

đầu, Nguyễn Phương Thúy Viện kinh tế thành phố Hồ Chí Minh Mảng này được tiến hành tại hai vùng cửa sông chính là vùng triều cửa sông Hồng và sông Đồng Nai

Mang HIST dam pha:

ˆ Mảng này được Phân viện Hải dương học tại Hải Phòng, trường ĐHTH

Huế và Viện Hải đương học Nha Trang thực hiện Trong quá trình thực hiện đã

mừi thêm trường ĐITTIT Hà Nội tham gia Các nội dưng chủ yếu của mảng này

là phân loại các kiểu loại đầm phá ở miền Trung Việt Nam Các đặc trưng động

lực học, môi sinh và sinh học của đâm phá Tam Giang-Cầu Hai ( Huế ) 0 Loan Tuy Hòa va damThi Nai ( Ninh Thuận ) Đưa ra mô hình sử dung hợp lý dam pha Tam Giang - Cau Hai

Cac hoạt động hop tác Quốc tế

Nhiều hoạt động hợp tác Quốc tế đã được tiến hành Đáng chú ý hơn cả là hợp tác với Tổ chức WWIE: để khảo sát một loạt địa điểm có khả năng xây dựng khu, bảo tìn biển trên cơ sở các rạn san hô: Cát Bà Có To, Cù lao Chàm Hòn Mun

Hòn Cau, Phú Quốc và Côn Đo Đã có sự tham gia của nhà khoa học Mỹ G

Hodgson, Uc J.E.N Veron, Anh V Strauts Ket hop vdi Vien ky thuat hat nhân cùng

hợp tác hợp tác với Phòng thí nghiệm môi trường biển ở Monaco thuộc Viện năng

lượng nguyên từ Quốc tế, khảo sát về dư lượng thuốc trừ sâu trong nước trong đất

và trong sinh vật ở vùng châu thổ và ven hiển sông Hồng sông Thái Bình

Liợp tác với IDRC và DATAR nghiên cứu môi trường và quản lý nguồn | lợi vũng triều vịnh Tĩạ Long và đầm phá Tam Giang - Cau Hai

Trên cơ sở các lài liệu của đề tài các cán bộ khoa học đã tham gia các Hội nghị quốc tế về khu bảo ton bién & Bali, Indonexia, về san hô ở Úc Hội nghị của chương trình Biển Đông Á ở Thái Lan

Dao tan cain bộ

- Trong thời gian thực hiện d@ tai, 7 nghién ctu sinh ngdn han da va dang str

đứng tư liệu theo nội dụng của đề tài để viết luận án IƑTS Ba người đã bảo vệ tốt luận án Phó tiến sĩ

- Đo tạo được trên 20 thợ lặn sử dụng kỹ thuật điving SCUBA để khảo sát sinh

thái dưới nước được cấp bằng của PADI (MY)

, Kinh phí

s® Kinh phí đề tài được cấn trong 5 năm là 500 triệu đông và thực hiện trên một không gian rộng lớn từ Bắc vào Nam Đây thực sự là một ngưồn kinh phí quá ít

Ỏi so với mục tiêu mà đề tài đã được giao

e Việc phân chia kinh nhí được thực hiện như sau:

- Phần điều tra khảo sát thu thập xử lý số liệu và viết báo cáo hàng năm (92-

94): 320 triệu

- Quản lý điều hành, hội thảo (02-04): 80 triệu

- Viết báo cáo tổng kết đề tài và hình thành các sản phẩm cuối cùng theo hợp

dong: 100 tri¢u

® - Trong quá trình thực hiện các mảng trong đề tài được phân kinh phí như sau:

- Miắng IIST san hô: 60 triệu

- Mang HST vùng triều: !60 triệu

- Mang HST dam pha: 150 triệu

- liáo cáo tổng hợp: 30 triệu

- Xây dựng mô hình của từng loại hình sử dụng HIST: 20 triệu

+ llầng năm đều có tổ chức nghiệm thu đề tài và thanh-quyết toán kinh phí với Ban chủ nhiệm chương trình và các cơ quan hữu trách

1V Đánh piá chung

Các hoạt động của đề tài đã hám sát mục tiêu và nhiệm vụ của đề tài đề ra Lần đầu tiên tiềm năng tài nguyên của ba hệ sinh thái tiêu biểu: HŠT rạn san hô, vùng triều cửa sông và đầm phá suốt dải ven bờ Việt Nam đã được kiểm kê, đánh giá một cách khoa học về các mặt: tài nguyên sinh học phi sinh học đa

dạng sinh học, tiềm năng bảo tồn, các đe dọa và đề xuất các giải pháp kỹ thuật

sử dụng hợp lý và quản lý lâu ben cdc HST

“Đi sâu nghiên cứu một số đặc thù của từng hệ các mối tương tác chủ yếu như

tương tác sông-biển trone hệ sinh thái vùng triều, các tương tác nội tại bên trong

của hệ sinh thái đầm phá như động lực nội sinh phân dị vực nước quá trình nông hóa, dịch chuyển và đóng mở cửa đầm phá Đối với hệ sinh thái rạn san

hô đáng quan tâm hơn cả là mối tương tác con người - rạn san hô - các yếu tố

môi sinh ,Các mối tương tác một số dc đọa mang tính tai biến của các yếu tố tự nhiên ( khí hậu -khí tượng) và con người như chặt phá rừng đầu ngưồn khai

hoang lấn biển chặt phá rừmg phòng hộ, khai thác cạn kiệt nguồn lợi hay khai thác hằng các phương tiện mang tính hủy điệt như đánh mìn dùng điện bằng bóa chất cũng đã được đánh giá qua sự biến đổi của các yếu tố môi sinh và sinh học của hệ sinh thái

Trên cơ sở đánh giá các hau quả xây ra do các hoạt động của con người khí chuyển từ hệ tự nhiên sang hệ sử dụng đề tài đã đề xuất các phương án sử dụng

bợp lý các HST như: Lập các khu hảo tồn tự nhiên (MPAs) để bảo tồn ngưồn

gcn bảo vệ tôi sinh, các mô hình khai thác tổng hợp các HST vùng triều cửa

sông đầm phá theo những chỉ tiêu và nhu cầu của sự phát triển kinh tế xã hội

của khu vực

Để lập được các mô hình khai thác và sử dụng hợp lý các HST, đề tài đã đi sâu nghiên cứu các trọng điểm: Cát Hà Hòn Mun, Côn Đảo, vùng cửa sông Hồng và sông lòng Nai, phá Tam Giang-Cầu Hai Kết quả đã đề xuất được các mô hình

sử dụng TIST vùng triều cửa sông Ifồng và sông Đồng Nai, HST Tam Giang-Cầu lai Đối với các HST ran san hd do có những kết quả khả quan trong giai đoạn 1991-1993 và khả năng kinh phí có hạn của đề tài, một đề tài khác đã được mở

để giải quyết nội đụng “ Đề xuất mô hình sử dụng hợp lý các ESH Cát Bà, Hòn Mun Con Dao ” thuộc chương trình Biển và Hải đảo ( Trung tâm KHTIN &

CNQQ) trong đó khu bảo tôn Tin Mun đã được dua vào sử dụng thử nghiệm

Nhì vậy đề tài đã hoàn thành các nhiệm vụ được giao ở mức độ tốt Kết quả của đề tài đã được áp dụng theo yêu cầu của một số địa phương và đạt được kết quả tối Một *$ố nhần đã tạo ra tiền đè để tiếp tục mở rộng nàng cấp thành các đề tài hoặc

dự án độc lập cấp Nhà nước/Quốc tế, Cơ quan chủ trì đề tài hoặc tham gia đã được giao chủ trì các dự án kể trên.

PHAN IL

CAC KET QUA DAT DUGC CUA DE TAL

L Phương pháp tiếp cận

Các tài nguyên ven biển (coastal resources) bằng cách này hay cách khác tạo

nên phần chính của nguồn thu nhập của cộng đồng ven biển và góp phần không nhỏ-

vào công cuộc phát triển kinh tế đất nước Trong đó, các hé sinh thai ven bién (coastal |

ecosystemx) chiếm một vị trí quan trọng nhất Ở nước ta một lượng lớn hải sản được

khai thác từ các hệ sinh thái ven biển (gần 5O % tổng lượng đánh bắt hàng năm) Đặc

biệt trong điều kiện các ngưồn lực kinh tế và khoa học của đất nước còn yếu, thì khả -

nang (4p trung khai thác tiềm năng dải ven biển càng lớn Đồng thời Nhà nước đang ˆ

tích cực chuẩn bị cho việc tiến ra biển xa để khai thác tài nguyên và thực hiện chủ -„

quyền trên vùng biển của đất nước, Trong bối cảnh đó các hệ sinh thái ven bờ dễ đàng

bị khai thác bất hợp lý: cạn kiệt tài nguyên, ö nhiễm sự cố về sinh thái và môi trường,

đa dang sinh học không được bảo vệ Vì (hế, sử đụng hợp lý và quản lý khôn khéo

các hệ sinh thái nói riêng và tài nguyên ven bờ nói chung sẽ góp phần quan trọng cho

như câu phát triển lâu bền các hệ sinh thái và thậm chí hạn chế được các xung đột về

lợi ích có thể nây sinh giữa những người và ngành hưởng dụng tài nguyên ven bờ

Các phương nháp nghiên cứu các hệ sinh thái đã hình thành một cách cơ bản và -

có hệ thống, nên còn lâu chúng ta mới có thể nghiên cứu đầy đủ và toàn diện chúng

trong điều kiện của Việt Nam Việc thảo luận các luận điểm làm cỡn cứ lựa chọn hệ

phương pháp nào đó áp dụng cho tiệc nghiên cứu sử dụng hợp lý các hệ sinh thái en

be trong diều kiện Việt Nam là hết sức cần thiết Đó là nền tảng định hình cho các

triển khai nghiên cứu cụ thể của đề tài này

Một hệ phương pháp được lựa chọn đúng phải phù hợp với:

- Mục tiêu và nhiệm vụ đề tài đã được xác định

~ Đối tượng nghiên cứu và bản chất đặc thù của chúng

- Thời gian và ngân sách đầu tư của đề tài

- Nhu cầu sản xuất đòi hỏi

1 Các hệ sinh thái tiêu biểu ở vùng biển ven bờ Việt Nam

Đải ven bờ Việt Nam hiện diện các hệ sinh thái khác nhau như: bãi triều lầy

(tiđal marsh), rừng ngập mặn (mangrove), cửa sông (estuary), đầm phá (lagoon),

vũng vịnh nhỏ (hay and cmhaymenl) và các ám tiêu san hô (coral reef) Chúng

đồng thời cũng là các hệ tự nhiên ven boy (coastal natural systems) có độc trưng

riêng về phát sinh, phát triển, tiến hóa suy tần, về sinh thái và tài nguyên đòi hôi

phải có phương pháp khai thác phù hợp Các hệ này thường có năng suất sinh học

cao và là nơi diễn ra các hoạt động quan trọng của nghề cá nuôi trồng hải sản, giao

thông cảng và các hoạt động kinh tế ven biển khác Điều này cũng cắt nghĩa tại sao

10

céc HIST ven be lai thu hit su cd ¥ của các nhà kinh tế, quản lý và khoa hợc nhữ ˆ° :

vậy Cần nhấn mạnh rằng các IIST ven bờ đóng vai trò điều hòa sinh thái, môi

trường và đình dưỡng cho các khu vực biển lân cận

Trong số các hệ tự nhiên ven hờ thì các ám tiêu san hô đầm phá và vùng -

triều ? bãi triều lầy ven cửa sông là tiêu biểu cho các HẸT nhiệt dới Ở ven bờ nước

ta chúng có quy mô phân hố lớn và là đối tượng khai thác của nhiều ngành kinh tế

ˆ ven biển So với các HST lục địa và biển khơi thì các HST ven bờ có ranh giới

phân định tương đối để cả về mặt quá trình và cấu trúc hình thái (giới hạn tự

nhiên) Việc nhân định ranh giới HST cũng chính là quá trình xác nhận qui mô của |

hệ mà trong đó có sự “ đồng nhất nội tại tương đối '” của các mối tương tác quy

định sự khác biệt của hệ này đối với các hệ khác lân cận Chính vì vậy, sự thiếu

chính xác Irong phân định ranh giới sẽ tạo ra những tư duy sai fam cho việc hiểu

biết bản chất tự nhiên của hệ, còn nếu định rõ ranh giới thì việc phân tích HST sẽ

có được những kết quả thực tiễn đặc biệt khi kết luận về bản chất của hệ C(UIF Le,

1983) Về mặt phân định ranh giới thì HIST dam phá là dễ đàng hơn cả kể cả xem

xét về mặt hình thái cấu trúc và quá trình IÏST vùng triều cửa sông là một hệ hở

phức tạp hơm cả, còn TIŠT rạn san hô mặc dù hở về mặt hình thái cấu trúc nhưng lại

rất kí về mặt quá trình Chính vì vậy, vùng rạn san hô tiềm chứa các dạng nguồn

lợi sinh vật mang tính đặc hữu Theo nguyên-tấc trên có thể phân chia và nghiên -

cứu HIST thco các quy mô khác nhau (Ï Odưm 1971)

Phản loại các hệ sinh thái ven bo (coastal ecosystems)

Như đã nói các HST ven bờ có thể phân định được ranh giới qui định quy mô

của hệ, và trên thực tế HIST sẽ được xác định dựa theo các hợp phần cấu trúc như

địa hình, thủy văn, trầm tích và sinh học Trong chừng mực nhất định các HST

ven hờ cũng tương đương với các hệ ven bờ khác (các /z hệ) cấp khác nhau Như

vậy ở những cấp tương đương hoàn toàn có thể phân loại các HST ven bờ thành

một số kiểu loại có những đặc trưng riêng về quá trình và tài nguyên Các [ST vén

hờ dưới đây có thể xếp vào cùng một cấp: cửa sông, đầm phá rạn san hô, bãi triều

Tay, bãi bùn tri8u (muddy tidal fat) rừng ngập mặn, hệ cò biển, vũng ven bY (bays)

hay các tùng áng (theo cách gọi dân gian phía Bác) Ngoài các ám tiêu san hô và

các vũng ven bờ số còn lại được gộp thành tên gọi “các HÁT ving triều” (theo UƯ

Lie, 1983)

Mếu xem HST như là một tổ hợp các yếu tố sinh học và phi sinh học có quan

hệ với nhau theo một chức năng thống nhất thì rõ ràng quy mô HST rất khác nhau:

có thể rất nhỏ có thể chỉ là một hệ “ kín ” về mặt quá trình không có hình thái cụ

thể, Ngược lại các địa hệ chỉ phân chia được đến cáp mà hình thái của chúng có

thể xác định được HST ám tiêu san hô thường phát triển trong một khu vực mà

điều kiệh môi trường khá ồn định Còn các HST vùng triều lại nằm trong khu vực

đặc trưng bởi các quá trình tương tác mạnh mẽ giữa biển và lục địa-một đới động và

nhay cam

iM

;_ Nghiên cứu các HŠT ven hờ ít nhất cũng phải xác định được các hợp phần cơ

hẳn của hệ (sinh học và vô sinh) và vì nó cũng chính †à một hệ tự nhiên nên cần xác định cấu trúc hình thát của hệ Các hợp phần cấu trúc hình thái gồm các đổi tượng hình thái cấu thành hệ mỗi đối tượng hay hợp phần này sẽ đóng một vai trò nhất định trong mối quan hệ sinh thái chưng của hệ Về mặt này HST san hô “đơn điệu”

hơm HIST đầm phá và vùng triều phức tạp hơn (nhiều hợp phần cấu trúc hình thái

hơn)

Nghiên cứu động lực của hệ sinh thái

Margalef R (1978) cho rầng động lực của HẸT có lẽ phụ thuộc vào các yếu

tổ tr nhiên nhiều hơn yếu tố sinh học

lối với rạn san hô sinh vật đặc trưng nhất lại chính là san hô và kèm theo nó

là các loài nguyên sinh khác nhau trên rạn Cấu trúc và chức năng của các rạn lại phụ thuộc vào các yếu tố sinh học trong điều kiện ổn định tương đối về môi trường

tự nhiên,

“Trên quan điểm năng suất sơ cấn trong các rạn san hô thì loại thực vật đáng quan tầm nhất là tảo nâu và có thể cả tảo roi sống cộng sinh bên trong cơ thể san

ho Theo L Muscatine (1977) g4n 90 ?% nhu cầu cacbon của mot số san hô có lẽ do

tảo nâu cộng sinh cung cấp "¬ -

San hô là sinh vật tiêu thụ chủ yếu các sản phẩm sơ cấp của rạn và bản thân

nó lại nuôi dưỡng đa số các loài khác sống trên rạn (ỦW Lic 1983) Cho nén dé bao

vệ đa dạng sinh học trên rạn trước hết cần phải báo vệ san hó Nói khác đi phải tiến hành nghiên cứu các tác nhận gây chết và sự hủy hoại rạn Thí dụ như: bão, lũ, khả

năng ngọt hóa đối với các RSIl ven bờ, khả năng đục hóa và gây ô nhiễm Các

hành động phá hoại của con người như khai thác bừa bãi sử dụng các phương tiện

đánh bất hủy diệt (nổ mìn hóa chất độc), khai thác làm mỹ nghệ và nung vôi sẽ

dẫn đến các hậu quả làm biến đổi môi trường sinh thái, phá vỡ cân bằng sinh thái

nội tại và giảm sút đa dạng sinh học trong vùng RSH Về mặt sinh thái-môi trường, việc duy trì động lực hệ thống RSH sé gdp phan bảo vệ được RSH và ngườn lợi di

kèm cùng với khả năng điều hòa dinh dưỡng của hệ Trái lại khi đánh giá giá trị tài

ngu yên của IIST rạn san hô có người còn lầm lẫn coi san hô là tài nguyên chính của

hệ dẫn đến tận trung khai thác gan hô làm đồ mỹ nghệ và nung vôi Trong khi chính các sinh uật đi kèm trên rạn mới tạo nên giá trị tài nguyên đặc hữu của hệ và phụ thuộc rất nhiều vào mức độ bảo tồn rạn (habitat của chúng)

Khác với các RSH đầm phá (lagoon) chỉ thông nối với biển nhờ các lạch hẹp

(cửa đâm phá) và đôi khi có thể tách hẳn với biển trong mội khoảng thời gian nhất

định Đồng thời các dam pha thường nhận được trao đổi nước với lục địa qua các

sông đổ vào, Cho nên trong đầm nhá có dao động lớn về độ mặn theo mùa và cấu tric phan tầng điều này kéo theo bức tranh phân bố tài nguyên cũng có những nét

đặc biệt Mức độ trao đổi nước trong đầm phá tùy thuộc vào hình dáng và kích

thước cửa nó, vào số lượng và chiều đài của các cửa đầm pha (inlets), vao dao động

12

,

triều và lưu lượng nước sông đồ vào vào quy luật dịch chuyển cửa đầm phá, Toàn

bộ quá trình trên là động lực cơ bản của [ST đầm phá Chính điều này sẽ quyết

định động thái dinh dưỡng quy định ra tính khác biệt sinh thái môi trường ở các khu vực cụ thể trong đầm nhá Vì thế cũng quyết định luôn cơ cấu quần xã và khả năng khai thác ngưồn lợi sinh vật Nghiên cứu đầm phá phải bát đầu từ việc nghiên cứu các nhóm vấn đề nêu trên Mọi tác động trong qúa trình sử đụng làm thay đổi bản chất quy luật trên sẽ làm cho hệ không bền và ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kinh tế Đđy' 0à cách tiếp cận động lực trong nghiên cứu các đầm-phá ven bờ miền

Trung nước ta,

Hệ sinh thái bãi triều Tây (tiđal marshes) phân hố ven các cửa sông lớn trong đới triều trung bình đến cao triều Đây là một hệ hở về mặt cấu trúc hình thái Các hop phan chủ yếu của hệ gồm 3 nhóm: đái - nước - sinh vật Chính vì thế chúng được quan niệm là một đạng tài nguyên tổng hợp, chịu ảnh hưởng thường xuyên của động lực thủy triều và được sông trực tiến bể xung nước ngọt và phù sa Theo UI

Lúc (193) các hệ này là những cái “hẫy trầm tích ” thực sự theo cơ chế : các chát

hữu cơ chưa vào trong hệ nhờ dòng nước lục địa và từ biển hoặc được sản sinh ra

trone chính hệ sinh thái và được lắng dọng trong trầm tích nền bãi triều Nước của

các H[ST này thường bị khuấy động mạnh piầu phù sa gây cản trở ánh sáng xâm

nhập và hạn chế sự sinh trường cửa các vị tảo trong khối nước

Ranh giái dưới của bãi triều lầy, theo Phieger, 1970 ứng với mực triều cao kỳ

nước kém Địa hình của nó phụ thuộc vào biên độ đao động triều và mở rộng tới

mực triều cao nhất Bãi lầy cao và thấn được-phân biệt và chứa đựng những phức hệ động vật và thực vật khác nhau #anh giới bãi lầy cao và thấp nằm ở mực triều cao

trung bình kỳ nước cường V thế độ cao ranh giới bãi lay có thể được đùng để xác

định biên độ đao động triều trong khu vực

Yêu tố dong luc chi phi HST bai triều lay un thể là thủy triều và dòng triều Thủy triều tác động vào hệ có tính pha nhịn và thực hiện vai trò lưu thông - trao đổi nước trong hệ thông qua hệ lạch viéu (tidal channel va tidal creek) Vai trò này phát huy khác nhau sẽ hình thành các khu vực khác nhau về tính chất sinh thái và ngưồn lợi và đương nhiên phải có quan điểm sử dụng thích hợp

Các yếu tố sản xuất chủ yếu của HIST này là các thực vật có khả năng chịu nước và chịu mặn ở mức khác nhau các chất đỉnh dưỡng của môi trường nước và

độ chiếu sáng trên mặt nước Đó là các loài cỏ biển, rong tảo và thực vật ngập mặn (sti, vet) Su phat triển của thảm thực vật chịu mặn và ngập nước về phần mình lại

tạo ra điều kiện môi trường khử, yếm khí Hậu quả dẫn đến là đất nền bãi lầy chuyển sang môi trường “đâm lầy, yếm khí" tạo than bùn hoặc mức thấp nhất là “

tầng trầm tích khử ” mầu xám xanh Một HST như trên chỉ bền vững khi vai trò của thủy triều được đuy trì và xây ra khả năng lưu thông nước thông qua hệ lạch triều

Mọi hành động ngăn cản vai trò hoạt động của thủy triều sẽ gây ra sự cố về sinh

thái chuyển thành hệ nghèo da dạng sinh học Vì vậy nghiên cứu động lực HST vừng triều (bãi triều) phải bắt đầu từ động lực thủy triều và vai trò của các lạch

13

triều Ngoài ra trong việc xác định “mặt bằng sinh thái” cho vùng một trong các chỉ tiêu cư bản là tư liệu địa hóa và trầm tích nền bãi triều

4 Đánh giá vai trà, chức năng và các quan hệ sinh thái của hệ

Như trên đã trình bày, các HST vùng triều, đầm phá và RSHI ven bờ nước ta

tượng đương với các địa hệ cùng tên Các hệ này có quy mô và đạng hình học nhất định và gồm một số hợp phần tự nhiên sinh học cũng như các yếu tố cấu trúc hình thái Để nghiên cứu các vấn đề liên quan tới tiềm năng sinh vật vai trò hệ và thiết lận định tính các quan hệ sinh thái (tính độc lập và tương hỗ) giữa các hợp phần không nhất thiết phải sử dựng những nguyên fÁc của phương pháp điều tra cơ bản, cũng như không coi trọng quá nhiều vào việc tìm ra một vài loài mới nào đó làm

mục tiêu chính Ở đây dựa trên nền “mặt bằng sinh thái” và các yếu tố cấu trúc

hình thái sẽ đồng bộ tiến hành các khảo sát thu thập tài liệu theo từng đơn vị sinh

thái cấn nhỏ đã được phân định hên trong hệ Tĩnh đồng bộ cả về các yếu tố vô sinh

và hữu sinh sẽ được xem xét theo một vài mặt cất thẳng đứng và nầm ngang

Việc nhân Ích sinh vật trong phòng cố gắng đại tới mức xác định mật độ và

sinh khối của sinh vật trong HST theo các thành phần sinh thái (sinh vật sản xuất,

sinh vật sản xuất trong tầng dị dưỡng, sinh vật lớn hiếu động và vỉ sinh vậ(-sinh vật tiêu thụ) Cùng với kết quả phân tích các yếu tố vô sinh như dinh dưỡng đất và

nước mùn bã hữu cơ, pÏ] và các chỉ tiêu giống trứng cá con sẽ lập các biểu tổng

hợp để so sánh kết quả giữa các đơn vị sinh thái cấp nhỏ trong hệ Đơn vị nào

“giản có” vết cả về nguồn lợi lấn tiềm năng môi trường sẽ được chọn xem HÌ có vai trò quan trọng trong hệ Mọi ý đồ hoặc phương án sử dụng khai thác quá mức

các đơn vị có vai trò quan trọng đó sẽ dẫn đến xu hướng làm nghèo kiệt toàn hệ Trong khi đáng lẽ chúng phải được bảo vệ nhằm duy trì chức năng chính về mat sinh thái và tài nguyên của toàn hệ

Để sử dụng hợp lý và làm cho hệ bền vững thì phải thận trọng với các đơn vị

có vai frò quan trọng, có nghĩa phải tìm được ngưỡng an toàn sinh thái trong khai thác Muốn an toàn phải tôn trọng bản chất tự nhiên của hệ và của các đơn vị sinh thái quan trọng nhất trong toàn hệ như đã nói ở trên,

Việc xác định các quan hệ sinh thái chủ yếu và chức năng trong HST có thể còn thông qua nghiên cứu thí điểm một vài chu trình vật chất-năng lượng Trong

điều kiện của đề tài có thể chọn chư trình lưu huỳnh (HST vùng triều) chư trình

đỉnh dudng (IST dam pha va RSID

5 Đánh giá tác động của con người đến các hệ sinh thái

Các HŠT ven bờ nêu trên được khai thác vào các mục tiêu và hình thức sử dụng khác nhau, các bãi lAy vùng cửa sông và đầm phá cho phép phát triển nuôi

trồng thủy sản những nơi hãi lầy rộng lớn được khai khẩn thành các vùng đất nông

nghiệp liệ san hô là nơi khai thác các đặc hải sản quý, và du lịch sinh thái Tuy nhiên do nhận thức về piá trị tài nguyên còn khác nhau, cũng như về bản chất các USF con hạn chế nên tài nguyên các lIST đang bị suy giảm, môi trường bị suy

14