Sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhằm phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh trong quá trình dạy học chương “chất khí” lớp 10 ban khoa học tự nhiên

HỒ CHÍ MINH LÊ PHÚ ĐĂNG KHOA SỬ DỤNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC CỦA HỌC SINH TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC CHƯƠNG “CHẤT KHÍ” LỚP 10 BAN KHOA HỌC TỰ NH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

LÊ PHÚ ĐĂNG KHOA

SỬ DỤNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC CỦA HỌC SINH TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC CHƯƠNG “CHẤT KHÍ” LỚP 10 BAN

KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học môn Vật lý

Mã số: 60 14 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS NGUYỄN VĂN HOA

Thành phố Hồ Chí Minh – 2008

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong một công trình khoa học nào

Tác giả

Lê Phú Đăng Khoa

Lời cảm ơn

Tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc đến:

 TS Nguyễn Văn Hoa - người đã trực tiếp khuyến khích, hướng dẫn tôi thực hiện hoàn thành đề tài bằng tất cả sự tận tình và trách nhiệm

 Quý thầy cô trong Khoa Vật Lý, trường Đại học Sư phạm Thành Phố Hồ Chí Minh, Phòng Khoa Học Công Nghệ - Sau Đại Học đã khuyến khích, quan tâm giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong thời gian học tập và thực hiện đề tài

 Sở Giáo Dục và Đào tạo, UBND tỉnh Long An, Ban Giám Hiệu trường Trung học phổ thông Cần Giuộc, huyện Cần Giuộc đã tạo nhiều thuận lợi trong quá trình học tập và thực hiện đề tài

 Gia đình, bạn bè, các thầy cô, bạn đồng nghiệp đã giúp

đỡ, động viên tôi hoàn thành luận văn này

Thành phố Hồ Chí Minh tháng 9 năm 2008

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

CHTL : câu hỏi tự luận

CHTNKQ : câu hỏi trắc nghiệm khách quan

Đ : đúng

ĐC : đối chứng

GV : giáo viên

HS : học sinh

S : sai

TN : thực nghiệm

TNKQ : trắc nghiệm khách quan

TNSP : thực nghiệm sư phạm

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang Bảng 1.1: So sánh giữa dạy học truyền thống và dạy học tích cực………… 7 Bảng 1.2: Biểu hiện hành vi của tính tự lực học tập trong và ngoài

giờ học……… 12 Bảng 3.1: Kết quả học tập ở học học kì I của học sinh hai lớp 10A3

và 10A5… 68 Bảng 3.2: Cấu trúc hai chiều của bài kiểm tra một tiết……… 69 Bảng 3.3: Thống kê các điểm số, tần số và tần suất tích lũy của bài kiểm

tra một tiết……… 69 Bảng 3.4: Các tham số đặc trưng thống kê của nhóm đối chứng và

thực nghiệm……… 71

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Trang Biểu đồ 3.1: Phân phối điểm của nhóm đối chứng và thực nghiệm……… 72 Biểu đồ 3.2: Phân phối tần suất của nhóm đối chứng và thực nghiệm…… 72 Biểu đồ 3.3: Phân phối tần suất tích lũy của nhóm đối chứng và thực

nghiệm……… 73

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Thực tế hiện nay còn một số học sinh (HS) học tập còn thụ động, chưa có thói quen tự lực trong học tập, tiếp thu kiến thức một cách máy móc, không tự tìm tòi phát hiện kiến thức mà chỉ trông chờ vào giáo viên (GV) Do đó xu hướng dạy học hiện nay là “phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” [20] Lúc đó vai trò của HS trong học tập được nhìn nhận và đánh giá đúng đắn hơn, HS được coi là chủ thể của hoạt động học tập Nói như thế không có nghĩa là phủ nhận vai trò của GV mà ngược lại còn đòi hỏi cao hơn Lúc này nhiệm vụ của GV không những là truyền thụ tri thức mà còn là người tổ chức, điều khiển quá trình HS lĩnh hội kiến thức, phát hiện vấn đề và thảo luận để tìm tòi kiến thức mới

Trong thời gian qua, việc tự học được quan tâm rất nhiều như Hội nghị ban chấp hành Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ 2, khóa VIII đã xác địmh rõ: “Phát triển mạnh phong trào tự học - tự đào tạo thường xuyên và rộng khắp trong toàn dân” [5] Ngành giáo dục đã có nhiều cách thức và bước đi thích hợp nhằm nâng cao chất lượng dạy học, tiến hành phân ban, biên soạn lại chương trình sách giáo khoa, đổi mới phương pháp dạy học, thay đổi các hình thức thi cử,…Toàn ngành giáo dục quyết tâm thực hiện tốt cuộc vận động: “Nói không với tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục” Thư của Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết nhân dịp khai giảng năm học mới 2006 - 2007 đã chỉ rõ: “Hãy dạy thực chất, học thực chất, thi thực chất” Những việc làm này đã thay đổi chất lượng giáo dục, đẩy mạnh phong trào tự học đối với người học Bên cạnh đó, HS lớp 10 là lớp đầu cấp trung học phổ thông – cấp đòi hỏi tính tích cực và tự lực học tập cao hơn so với cấp trung học cơ sở, vì do yêu cầu

về tính chất và nội dung phức tạp của kiến thức

Với mục tiêu giáo dục được đổi mới thì hiện nay câu hỏi trắc nghiệm khách quan (CHTNKQ) được dùng để thi tốt nghiệp và thi tuyển sinh vào đại học Ngoài ra trong các bài kiểm tra việc sử dụng CHTNKQ cũng rất phổ biến

Việc nghiên cứu sử dụng CHTNKQ trong dạy học cũng đã được quan tâm nhưng chưa phân tích rõ quy trình để thiết kế một câu trắc nghiệm và khi đó HS chưa có thể chỉ rõ một số lỗi có thể sai lầm khi làm trắc nghiệm lẫn việc HS có thể tự mình thiết kế CHTNKQ dạng bài tập Nếu HS được chỉ rõ sẽ cảm thấy thích thú học tập hơn, tích cực, tự lực tìm tòi kiến thức trong quá trình học tập

Bởi lẽ đó, việc lựa chọn đề tài: “Sử dụng câu hỏi trắc nghiệm khách quan nhằm phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh trong quá trình dạy học chương “Chất khí” lớp 10 ban khoa học tự nhiên” là hết sức cần thiết

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Xây dựng các CHTNKQ và sử dụng trong quá trình dạy học chương

“Chất khí” lớp 10 ban khoa học tự nhiên nhằm phát tính tích cực, tự lực của HS trong quá trình dạy học

Chỉ rõ HS cách phân tích câu trắc nghiệm để nhận xét được những sai lầm hay mắc phải khi làm phần bài tập và khi đó HS có thể tự thiết kế được câu trắc nghiệm khách quan về phần bài tập

3 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Khách thể nghiên cứu là HS lớp 10 ban khoa học tự nhiên trong quá trình học tập chương “Chất khí”

Đối tượng nghiên cứu là các CHTNKQ chương “Chất khí” lớp 10 ban khoa học tự nhiên, hoạt động của HS và hoạt động dạy của GV trong quá trình

sử dụng CHTNKQ để hướng dẫn HS học tập

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Trong quá trình dạy học chương “Chất khí” lớp 10 ban khoa học tự nhiên, nếu GV sử dụng CHTNKQ một cách hợp lí sẽ phát huy được tính tích cực, tự lực của HS trong học tập

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu cơ sở lí luận về phát huy tính tích cực, tự lực của HS và CHTNKQ

Xây dựng các CHTNKQ để dùng trong quá trình dạy học nhằm phát huy được tính tích cực, tự lực của HS trong học tập và qua đó giúp HS có thể tự mình thiết kế CHTNKQ về phần bài tập

Thực nghiệm sư phạm nghiên cứu hiệu quả của đề tài

Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm để rút ra kết luận về khả năng sử dụng CHTNKQ đã đề xuất

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu cơ sở lí luận về tính tích cực, tính tự lực của HS và CHTNKQ

Vận dụng lí luận và thực tiễn để xây dựng các CHTNKQ để dùng trong quá trình dạy học nhằm phát huy được tính tích cực, tự lực của HS trong học tập

và qua đó giúp HS có thể tự mình thiết kế CHTNKQ về phần bài tập

Thực nghiệm sư phạm nghiên cứu hiệu quả đạt được thực tế của đề tài ở chương “Chất khí” lớp 10 ban khoa học tự nhiên

Phương pháp thống kê toán học: xử lí, thống kê, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm

Rút ra kết luận về tính thực tiễn của đề tài

7 GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI

Đề tài chỉ thực hiện thử nghiệm ở chương “Chất khí” lớp 10 ban khoa học

tự nhiên tại trường trung học phổ thông Cần Giuộc

8 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN

MỞ ĐẦU

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ SỬ DỤNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC CỦA HỌC SINH

Chương 2: SỬ DỤNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC CỦA HỌC SINH TRONG QUÁ TRÌNH DẠY HỌC CHƯƠNG “CHẤT KHÍ” LỚP 10 BAN KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM

KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ SỬ DỤNG CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM KHÁCH QUAN NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ

LỰC CỦA HỌC SINH

1.1 Một số xu hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay [2], [42]

Trên thế giới và ở nước ta hiện nay đang có một số xu hướng đổi mới cơ bản:

Phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo của người học Chuyển trọng tâm hoạt động từ GV sang HS Chuyển lối học từ thông báo tái hiện sang tìm tòi, khám phá, tạo điều kiện cho HS học tập tích cực, chủ động, sáng tạo

Ngày càng chú trọng đến hoạt động tự học và biết cách tự học suốt đời

GV không chỉ dạy kiến thức mà còn dạy cách học, trang bị cho HS phương pháp học tập, phương pháp tự học để thực hiện phương châm học tập suốt đời

Tăng cường rèn luyện năng lực tư duy, khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế cuộc sống Chuyển từ lối học nặng về kiến thức sang lối học coi trọng việc vận dụng kiến thức

Tăng cường sử dụng thông tin trên mạng, sử dụng tối ưu các phương tiện dạy học, đặc biệt là ứng dụng của công nghệ thông tin trong dạy học

Từng bước đổi mới việc kiểm tra đánh giá, giảm việc kiểm tra trí nhớ đơn thuần, khuyến khích việc kiểm tra khả năng suy luận, vận dụng kiến thức, sử dụng nhiều loại hình kiểm tra thích hợp với từng môn học

1.2 Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học [2], [41], [42]

Định hướng đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương 4 khóa VII (1 - 1993), Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII (12 - 1996) được thể chế hóa trong Luật giáo dục (2005), được cụ thể hóa trong các chỉ thị số 14 (4 - 1999)

Luật giáo dục điều 28.2 đã ghi “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS”

Có thể nói đổi mới hoạt động dạy và học là hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động

Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học đã được các tác giả viết sách quán triệt vào quá trình lựa chọn nội dung sách giáo khoa, vào việc trình bày sách giáo khoa và sách GV Tuy nhiên đổi mới phương pháp dạy học không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp truyền thống mà phải vận dụng một cách hiệu quả các phương pháp truyền thống mà phải vận dụng một cách hiệu quả các phương pháp dạy học hiện có theo quan điểm dạy học tích cực phối hợp với phương pháp hiện đại

Dạy học tích cực có thể xem là một trong những đặc điểm quan trọng nhất của nhà trường hiện đại và có thể lấy đó phân biệt với nhà trường truyền thống được trình bày ở bảng 1.1 [41]

Bảng 1.1: So sánh giữa dạy học truyền thống và dạy học tích cực Tiêu chí Dạy học truyền thống Dạy học tích cực

1 Cung cấp sự kiện, nhớ tốt,

học thuộc lòng

Cung cấp kiến thức cơ bản có chọn lọc

2 GV là nguồn kiến thức

duy nhất

Ngoài kiến thức học được ở lớp, còn

có nhiều nguồn kiến thức khác: bạn bè, phương tiện thông tin đại chúng

3 HS làm việc một mình Tự học, kết hợp với nhóm, tổ và sự

giúp đỡ của thầy giáo

4 Dạy thành từng bài riêng

5 Coi trọng trí nhớ

Coi trọng độ sâu của kiến thức, không chỉ nhớ mà còn suy nghĩ, đặt ra nhiều vấn đề mới

6 Ghi chép tóm tắt

Làm sơ đồ, mô hình, làm bộc lộ cấu trúc bài học, giúp HS dễ nhớ và vận dụng

7 Chỉ dừng lại ở câu hỏi, bài

tập Thực hành nêu ý kiến riêng

8 Không gắn lí thuyết với

thực hành

Lí thuyết kết hợp với thực hành, vận dụng kiến thức vào cuộc sống

9

Dùng thời gian học tập để nắm kiến thức do thầy giáo truyền thụ

Cổ vũ cho HS tìm tòi bổ sung kiến thức từ việc nghiên cứu lí luận và từ những bài học kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn

10 Nguồn kiến thức hạn hẹp Nguồn kiến thức rộng lớn

1.3 Mục tiêu của chương trình Vật lí trung học phổ thông [26], [42], [47]

Trên cơ sở mục tiêu chung của chương trình trung học phổ thông mới, mục tiêu của môn học vật lí trong lần phân ban này gồm:

1.3.1 Mục tiêu kiến thức: Chương trình Vật lí phổ thông có mục tiêu hoàn

thiện kiến thức phổ thông để đi vào các ngành khoa học kĩ thuật và để sống thích nghi trong một xã hội công nghệ hiện đại Cụ thể:

a Những khái niệm tương đối chính xác về các sự vật, hiện tượng và các quá

trình vật lí thường gặp trong đời sống và trong sản xuất

b Những định luật và nguyên lí vật lí cơ bản được trình bày phù hợp với năng

lực toán học và năng lực suy luận lôgic của HS

c Những nét chính của các thuyết vật lí quan trọng nhất

d Những hiểu biết cần thiết về phương pháp thực nghiệm và phương pháp tương

tự trong vật lí

e Những nguyên tắc cơ bản của các ứng dụng quan trọng thuộc vật lí trong đời

sống và sản xuất

1.3.2 Mục tiêu kĩ năng: Trong việc dạy học vật lí phải chú ý rèn luyện cho HS

những kĩ năng sau:

a Kĩ năng thu lượm thông tin về vật lí từ quan sát, từ thực tế, từ thí nghiệm, từ

điều tra, từ các phương tiện thông tin đại chúng…

b Kĩ năng xử lí thông tin về vật lí: lập bảng, biểu đồ, vẽ đồ thị, suy luận, khái

quát hoá…

c Kĩ năng truyền đạt thông tin về vật lí: viết báo cáo, thảo luận khoa học…

d Kĩ năng vận dụng kiến thức để giải thích hiện tượng, giải bài tập vật lí phổ

thông

e Kĩ năng thực hành vật lí: sử dụng được các dụng cụ đo vật lí đơn giản, lắp ráp

thí nghiệm,…

f Kĩ năng đề xuất dự đoán khoa học và phương án thí nghiệm

1.3.3 Mục tiêu thái độ: Thông qua dạy môn Vật lí , bồi dưỡng cho HS những

tình cảm, thái độ, tác phong mà môn vật lí có nhiều ưu thế để thực hiện:

a Hứng thú học tập, yêu thích khoa học

b Ý thức sẵn sàng áp dụng những hiểu biết về vật lí của mình vào các hoạt động

trong gia đình, xã hội nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống

c Tác phong làm việc khoa học, trung thực trong khoa học

d Tinh thần hợp tác trong học tập, nghiên cứu…

1.4 Tính tích cực của HS trong học tập [2], [7], [14], [21], [34], [40], [41], [48]

1.4.1 Khái niệm tính tích cực trong học tập

Chủ nghĩa duy vật lịch sử xem tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội Khác với động vật, con người không chỉ biế tiêu thụ những gì sẳn có trong thiên nhiên cho sự tồn tại và phát triển của xã hội

mà còn chủ động cải biến môi trường tự nhiên, cải tạo xã hội, sáng tạo ra nền văn hóa ở mỗi thời đại Hình thành và phát triển tính tích cực xã hội là một nhiệm vụ chủ yếu của giáo dục nhằm đào tạo ra những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng Có thể xem tính tíc cực như là điều kiện, đồng thời là kết quả của sự phát triển nhân cách trẻ trong quá trình giáo dục [48]

Tính tích cực là một thuộc tính của nhân cách, nó liên quan và phụ thuộc vào các thuộc tính khá đặc biệt là thái độ, nhu cầu và động cơ của chủ thể Tính tích cực luôn gắn với một hoạt động cụ thể nào đó Nó nằm trong hoạt động, biểu hiện qua hành động và ảnh hưởng rất lớn đến kết quả hoạt động Trong hoạt động nhận thức, tính tích cực biểu hiện ở sự nỗ lực của mỗi cá nhân biến nhu cầu thành hiện thực Nó làm cho quá trình học tập, tìm tòi, sáng tạo có tính định hướng cao hơn, từ đó con người dễ làm chủ và điều khiển các hoạt động của mình

Theo I.U.C Babanxki, tính tích cực trong học tập được hiểu là “sự phản ánh vai trò tích cực của cá nhân trong HS trong quá trình học, nhấn mạnh rằng,

HS là chủ thể của quá trình học chứ không phải là đối tượng thụ động Tính tích cực của HS không chỉ tập trung vào việc ghi chép, ghi nhớ đơn giản hay thể hịện

sự chú ý mà còn hướng dẫn HS tự lĩnh hội các tri thức mới, tự nghiên cứu các sự kiện, tự rút ra kết luận và tự khái quát sao cho dễ hiểu, tự cụ thể hóa kiến thức mới nhằm tiếp thu kiến thức mới” [2]