Khuất nguyên con người và thơ ca trong văn học trung đại việt nam

Nghiên cứu con người và thơ ca của Khuất Nguyên trong thời điểm hiện nay là một vấn đề nan giải, bởi lẽ tài liệu về cuộc đời ông không nhiều, thơ ca của ông để lại cho người đời sau cũng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

Võ Hương Giang

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2008

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

VÕ HƯƠNG GIANG

Chuyên ngành : Văn học nước ngoài

Mã số : 60 22 30

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

PGS TRẦN XUÂN ĐỀ

Thành phố Hồ Chí Minh – 2008

LỜI CẢM ƠN

Nhờ sự giúp đõ của thầy cô, gia đình và bạn bè, luận văn của tôi đã được hoàn thành

Để tỏ lòng tri ân tôi xin gởi những lời cảm ơn chân thành đến tất cả mọi người

Trước hết tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc PGS TRẦN XUÂN

ĐỀ, nguời đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Xin gửi lời cảm ơn đến các giáo sư đã giảng dạy tôi trong thời gian học tập tại trường Đại học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh

Xin gửi lời cảm ơn đến Ban Giám hiệu, Phòng Khoa học công nghệ Sau đại học đã tạo điều kiện để tôi được hoàn thành luận văn

Xin cảm ơn quý thầy cô của tổ bộ môn Văn học nước ngoài, khoa Ngữ văn trường Đại học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh đã động viên cũng như tạo mọi điều kiện cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu

và hoàn thành luận văn

Xin cảm ơn chân thành và sự tri ân sâu sắc đến ba mẹ và những người thân trong gia đình đã giúp đỡ và động viên trong suốt thời gian tôi học tập và nghiên cứu

Cuối cùng là lời cảm ơn đến bạn bè đã chia sẻ, động viên giúp tôi hoàn thành luận văn này

Võ Hương Giang

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nếu như ở Phương Tây - Hi Lạp cổ đại là đỉnh cao của văn minh nhân loại, thì ở Phương Đông - Trung Quốc cổ đại cũng được đánh giá như vậy Một trong những đỉnh cao của văn minh Trung Hoa chính là văn học nghệ thuật, đặc biệt là thơ ca Khái niệm thi (thơ ca) ra đời từ rất sớm ở Trung Quốc, ít ra là đã ba nghìn năm [33, tr 212] Có thể hiểu thơ dưới nhiều cách

khác nhau, nhưng “thời này phổ biến công nhận lối cắt nghĩa thơ (thi) xuyên

qua chí, nhìn thấy trong thơ một rung động tinh thần nảy sinh trong tim nhà thơ và sau đó thể hiện ra lời” [33, tr 213] Đã nghìn năm trôi qua, khái niệm

thơ có nhiều thay đổi nhưng nó vẫn là tiếng lòng, tiếng nói của tình cảm, tiếng

nói tri âm Thi (thơ ca) dù được hiểu như thế nào đi chăng nữa thì “nó vẫn là

một trong những khái niệm quan trọng nhất của tư tưởng văn học truyền thống của Trung Hoa” [33, tr 211]

Từ khi ra đời cho đến nay, không biết bao nhiêu lời nhận xét được các

nhà nghiên cứu gán cho thơ Trung Hoa đó là “Trung Quốc là đỉnh cao của

thơ ca nhân loại” hay “Thơ quả là tôn giáo của người Trung Hoa” [18, tr

94] Theo Lâm Ngữ Đường, ở Trung Quốc thơ có nhiệm vụ thay thế tôn giáo, nghĩa là có nhiệm vụ làm cho tâm hồn thanh khiết, cảm được cái bí mật cùng cái đẹp của vũ trụ, gây cho con người tấm lòng thương đồng loại và mọi sinh vật [18, tr 92] Quả nhiên, đối với người Trung Quốc, thơ ca có một sức mạnh vô biên, nó dạy cho con người biết bao điều trong cuộc sống: biết yêu con người, yêu thiên nhiên, biết tận hưởng cuộc đời bình dị, biết giữ được một

lý tưởng hiền lương, thanh khiết, biết vượt lên mọi kiếp trần lao khổ… Những điều mà thơ ca dạy cho người Trung Hoa thật vô cùng quý báu cho mỗi người chúng ta Cái muốn biết thật vô cùng, vô tận trong kho tàng kiến thức của

nhân loại nhưng những cái cần biết kia mới là nền tảng để con người tiếp tục một cuộc hành trình dài trong cuộc đời của mỗi con người

Có lẽ trong thời buổi hiện đại này không còn mấy ai mặn mà với thơ ca

để rồi còn được học những bài học quý báu ấy Nhưng giữa bộn bề của sự mưu sinh, giữa lo toan nhọc nhằn của cuộc sống đôi lúc con người cũng cần lắng lại lòng mình, nhìn lại mình, trở về với chính mình, và chính lúc này đây thơ ca như dòng suối ngọt ngào thấm vào mảnh đất khô cằn của tâm hồn con người khiến họ biết mở rộng lòng mình để đón nhận vạn vật, biết lắng nghe, chia sẻ và đồng cảm với mọi người xung quanh Cuộc đời này cần lắm những con người như vậy

Có hiểu được tầm quan trọng của thơ ca trong thế giới tinh thần của người Trung Quốc chúng ta mới hiểu được vì sao người Trung Quốc lại biết làm thơ sớm như vậy? Kinh thi là một bộ tổng tập thơ ca sớm nhất của người Trung Quốc xuất hiện ở Phương Bắc Ở Phương Nam lại hưng khởi một thể thơ mới - Sở từ - mang âm hưởng dân ca Sở, đậm đà màu sắc địa phương Sở

và nhà thơ vĩ đại Khuất Nguyên là người đại diện bất hủ Nghiên cứu con người và thơ ca của Khuất Nguyên trong thời điểm hiện nay là một vấn đề nan giải, bởi lẽ tài liệu về cuộc đời ông không nhiều, thơ ca của ông để lại cho

người đời sau cũng ít (khoảng 25 bài) “nhưng qua những bài thơ còn lại của

ông, chúng ta có thể biết tường tận về cuộc đời chìm nổi của một con người từng ôm ấp những hoài bão lớn lao và đã đấu tranh đến cùng để bảo vệ nó”

[15, tr 34]

Là một nhà chính trị trẻ đầy triển vọng, là một người có nhân cách cao quý, luôn hết lòng vì nước, vì dân, hơn lúc nào hết Khuất Nguyên muốn đem tài đức của mình ra phục vụ cho nước, cho dân nhưng không được vua tin dùng, còn bị ghen ghét gièm pha Hụt hẫng, thất vọng, đau buồn, chán nản không khiến ông lùi bước dù phía trước còn lắm chông gai Có nhà nghiên

cứu đã nhận xét: “Phẩm chất trong sáng được rèn luyện, ý chí kiên cường đến

chết cũng không thay đổi, đã giúp ông trong nghịch cảnh viết được những bài thơ rạng rỡ như thời trăng” [49, tr 43] Do đó nghiên cứu con người và thơ

ca của Khuất Nguyên càng giúp chúng ta có điều kiện hiểu rõ hơn nhân cách của ông và những vần thơ bay bổng diệu kì của con người hết mực tài hoa này

Việt Nam trải qua hơn một ngàn năm Bắc thuộc, chịu sự đô hộ của phong kiến phương Bắc nên những phong tục, tập quán dường như đã thấm sâu trong tâm trí của mỗi người Không chỉ có phong tục, tập quán mà văn chương cũng có những ảnh hưởng khá sâu đậm đối với chúng ta, đặc biệt là các nhà tư tưởng lớn, nhà thơ và thơ ca của họ đã trở thành nguồn đề tài để các nhà thơ Việt Nam khai thác và khám phá Do vậy, tìm hiểu con người và thơ ca Khuất Nguyên trong sự so sánh đối chiếu với các nhà thơ Việt Nam cũng giúp cho ta có dịp hiểu rõ hơn, sâu hơn tấm lòng của các nhà thơ Việt Nam dành cho bậc vĩ nhân

Theo sự quan sát của chúng tôi, hiện nay ở Việt Nam, việc nghiên cứu thơ ca Khuất Nguyên nói riêng, cũng như việc nghiên cứu sự ảnh hưởng của Khuất Nguyên đối với các nhà thơ Việt Nam nói chung cũng còn hạn chế Với tấm lòng kính trọng và yêu mến một người có nhân cách lớn và với

những lý do đã nêu ở trên, chúng tôi quyết định nghiên cứu đề tài “Khuất

Nguyên - con người và thơ ca trong văn học Trung Đại Việt Nam” một

phần để bài tỏ tình cảm và quan trọng hơn là góp một phần công sức nhỏ bé của mình vào việc bổ sung cho nền nghiên cứu văn học nước nhà thêm những công trình mới

2 Lịch sử vấn đề

Thơ Khuất Nguyên ra đời cách chúng ta hơn hai nghìn năm, đó là một quãng thời gian khá dài để có thể thay đổi mọi thứ trong cuộc đời Thế nhưng,

những gì còn đọng lại cho thế hệ hôm nay từ thơ ca cũng như nhân cách của Khuất Nguyên thì vẫn còn nguyên vẹn

Trong suốt tiến trình phát triển của lịch sử thơ ca nói riêng cũng như lịch

sử văn học Trung Quốc nói chung không thể không nhắc đến “hai đỉnh cao

xuất hiện sớm nhất trong lịch sử văn học Trung Quốc” là Kinh thi và Sở từ

Và ngôi sao sáng của thời đại này không ai xa lạ chính là Khuất Nguyên Sau này khi thơ ca của Trung Quốc thực sự phát triển lên đến đỉnh cao của nhân loại thì trên thi đàn văn học của xứ sở thơ ca này không chỉ có một hay vài ngôi sao sáng nữa mà xuất hiện rất nhiều ngôi sao sáng khác Tài năng và tên tuổi của họ mãi được lưu danh hậu thế Mặc dù Khuất Nguyên không được chúng ta nhắc nhiều như Đào Tiềm, Đỗ Phủ, Lý Bạch…có thể do thời đại của ông đã cách quá xa chúng ta, hoặc tư tưỏng thời ấy còn quá sơ khai, thế nhưng những gì chúng ta biết được về con người tài giỏi cả về chính trị lẫn thơ ca vẫn đáng để chúng ta khám phá và học hỏi Có thể nói, nghiên cứu thơ

ca cũng như những nét cao đẹp về phẩm chất và nhân cách của Khuất Nguyên được khá nhiều nhà nghiên cứu bàn đến, tuy chưa đầy đủ và hệ thống nhưng

dù sao cũng giúp người đọc hình dung được về con người tài giỏi này Dù chưa có nhiều bài viết theo dạng khảo luận, chuyên đề…nhưng cuộc đời và thơ ca của Khuất Nguyên cũng được đề cập ở các bài viết dưói dạng tìm hiểu hoặc điểm qua một vài nhận xét chung về địa vị và ảnh hưởng trên văn đàn văn học sử của Trung Quốc nói chung và nền văn học cổ điển của Việt Nam nói riêng Qua đó, người viết có những cơ sở ban đầu trong việc đánh giá, nhận xét về vị trí của Khuất Nguyên trong lòng độc giả Việt Nam

Ở Trung Quốc, Khuất Nguyên được các nhà nghiên cứu viết khá kỹ về những ảnh hưởng của ông trên thi đàn văn học Trong cuốn “Lịch sử văn học Trung Quốc”, Dư Quan Anh, Tiềm Chung Thư, Phạm Ninh dành hơn hai trang giấy để nói về địa vị và ảnh hưởng của ông trong lịch sử văn học

Những tác giả này đánh giá rất cao Khuất Nguyên, họ cho rằng: “tư tưởng yêu

nước của Khuất Nguyên, lòng kiên trì lý tưởng trong sự nghiệp đấu tranh chính trị và tinh thần hi sinh thà chết chứ không chịu khuất phục của ông đã gây được một ảnh hưởng vô cùng to lớn đối với các nhà văn đời sau” [55; tr

119] Bởi lẽ, họ tìm thấy ở Khuất Nguyên tư tưởng lớn, nhân cách lớn và xem Khuất Nguyên như người bạn tri kỷ với những mối đồng cảm sâu xa Đó là Giả Nghị, là Tư Mã Thiên Dường như tinh thần vĩ đại của Khuất Nguyên đã truyền cho họ một sức mạnh lớn lao dám đứng lên đấu tranh chính trị, vạch trần và phê phán nền chính trị đen tối hoặc có khi quên thân mình hi sinh vì lý tưởng tốt đẹp Không chỉ ảnh hưởng về nội dung mà phương pháp biểu hiện nghệ thuật của ông cũng có ảnh hưởng rất lớn Để chứng minh cho ý kiến trên các tác giả đã dẫn một đoạn trích ở thiên Biện tao trong “Văn tâm điêu long” của Lưu Hiệp

“Khi ông diễn tả nỗi oan ức của mình thì làm cho độc giả vô cùng xúc

động, khi ông phô bày nỗi đau khổ biệt li thì làm cho người đọc cùng xót thưong sâu sắc, khi nói đến núi sông thì chỉ nghe âm thanh mà tưởng tượng thấy cảnh núi cao, sông sâu, khi nói đến bốn mùa thì xem văn như thấy thời tiết đổi thay Về sau, Mai Thặng, Giả Nghị (những nhà từ phú có tiếng đời Hán) phỏng theo phong cách đó, cho nên tác phẩm mới hay Tư Mã Tương Như, Dương Hùng (cũng là những nhà từ phú nổi tiếng đời Hán) theo cái tinh thần của ông nên văn chương mới kì diệu Chiếc áo lông của ông bao trùm lên các nhà làm từ không phải chỉ có một thời đại Những nhà văn hậu thế có tài đều hấp thu tư tưởng trong tác phẩm của ông, còn những nhà văn tầm thường cũng nhặt nhạnh được lời văn đẹp đẽ.” [55, tr 120]

Tương tự, trong cuốn “Văn học sử Trung Quốc”, một nhóm tác giả khác như Chương Bồi Hoàn, Lạc Ngọc Minh cũng đưa những ý kiến của mình khi xét về địa vị ảnh hưỏng của Khuất Nguyên Qua đó, các tác giả cũng đã khái

quát được phần nào tầm quan trọng của Khuất Nguyên trên thi đàn văn học Nói như các nhà nghiên cứu : nếu xét về địa vị của Khuất Nguyên trong xã hội thời bấy giờ ông là một nhà chính trị chứ không phải là một “thi nhân” theo ý nghĩa thông thường Nhưng những tác phẩm ông để lại cho đời đã

được mọi người đánh giá rất cao và ông thực sự là “một thi nhân vĩ đại trong

lịch sử văn học Trung Quốc” Khuất Nguyên là một người có nhân cách cao

thượng, luôn hết lòng vì nước, vì dân Với tư tưởng ấy mà mãi cho đến ngày nay ông vẫn được đánh giá rất cao với tư cách là một người yêu nước kiên định, trung thành với lý tưởng nhân sinh Vì theo đuổi lý tưởng mà ông sẵn sàng đối kháng với tập đoàn thống trị cho nên ông thà chết chứ không chịu

khuất phục “Ông là một người tuẫn nạn cho lý tưởng, cho nên người hậu thế

nhận được từ ông một sự xúc động và kêu gọi cực kỳ to lớn Phương thức lập thân xử thế của ông cũng được những văn nhân đời sau xem là một tấm gương để bắt chước” [24; tr 223]

Ở đây, các tác giả cũng xét về sự ảnh hưởng ở mặt nghệ thuật Với lời văn phóng túng, tác phẩm của Khuất Nguyên đã phơi bày được một tình cảm mạnh mẽ, mở ra một phong cách thi ca giàu sinh khí, có tính truyền cảm lớn

Cũng bởi thế mà “những thi nhân đời sau có cá tính và xúc cảm mạnh mẽ như

Lý Bạch, Lý Hạ v.v…đều nhận được sự gợi mở ở Khuất Nguyên” [24; tr 224]

Để đúc kết cho điều này, các tác giả cũng viết “đại để có thể, những hệ phái

chú trọng sự hoa mỹ và văn vẻ trong văn học cổ của nước Trung Quốc, truy cho cùng đều bắt nguồn từ Khuất Nguyên” [24; tr224]

Còn ở Việt Nam, giới nghiên cứu cũng dành cho ông những tình cảm chân thành, sâu sắc Dù chưa nhiều nhưng chúng ta có thể tìm hiểu qua những bài viết ấy để thấy rõ hơn sự ảnh hưởng của Khuất Nguyên đối với nền văn học cổ Việt Nam Nhưng trước khi tìm hiểu những bài viết của các tác giả Việt Nam, chúng ta có thể khảo sát qua một bài viết “Văn học Việt Nam từ

thời trung cổ đến hiện đại, thế kỉ X->XIX” của nhà Việt Nam học người Nga N.I Niculin, do nhà xuất bản khoa học ban biên tập văn học Phương Đông xuất bản năm 1977 của nhóm tác giả trường ĐHSP-TPHCM, phòng khoa học công nghệ và sau đại học biên soạn, dịch Ở đây, Niculin có nhắc đến khía

cạnh của việc “làm sáng tỏ ít nhiều sự phức tạp của quá trình cảm thụ nền

văn hoá Trung Quốc ở Việt Nam thời đó” [74; tr 28] Trong bài viết này, tác

giả có đề cập đến di cảo văn học Việt Nam sớm nhất mà khoa học biết được,

có thể xem đó là một bài thơ do Ngô Chân Lưu viết cách đây gần một ngàn năm, vào thời của vua Lê Hoàn (Lê Đại Hành) Trong tình thế nước nhà bị bọn xâm lăng ở phương Bắc uy hiếp, theo lệnh của Lê Hoàn, Ngô Chân Lưu

đã viết một bài thơ để trình sứ thần nhà Tống Và hình thức thơ được nhà thơ chọn là “từ khúc” ra đời ở nước Sở phía Nam của Trung Quốc để viết lên

những vần thơ khảng khái mà dường như “có một cái gì đó thân thuộc với

những hình ảnh to lớn, bao la của Khuất Nguyên văng vẳng trong những dòng thơ của Ngô Chân Lưu” [74, tr 28]

Tuy không trực tiếp nói đến sự ảnh hưởng và ảnh hưởng như thế nào nhưng thấp thoáng đâu đó trong từng lời văn là sự tiếp thu và sự tác động của

những tinh hoa văn hoá Trung Quốc đến chúng ta từ thời xa xưa

Có lẽ, Dương Quảng Hàm - tác giả cuốn “Văn học Việt Nam sử yếu”

[23] đã dành trọn thiên thứ nhất để viết về “ảnh hưởng của văn chương Tàu”

từ “tính cách phổ thông của văn chương Tàu và văn chương Việt Nam” đến

“các văn sĩ và thi sĩ Tàu có ảnh hưởng lớn nhất đến văn chương Việt Nam”

Một số văn sĩ, thi sĩ được Dương Quảng Hàm nhắc đến trong đó có Khuất Nguyên Bởi lẽ, những gì mà Khuất Nguyên để lại thật đáng để chúng ta phải suy ngẫm Từ cuộc đời đến tư tưởng, tính tình được tác giả viết rất ngắn nhưng nổi bật lên trên hết là một số phận chìm nổi, có tài nhưng không được trọng, có đức mà không được dùng; phẫn uất, bất đắc chí, chán chường khi

nhìn Tổ Quốc bị xâm chiếm, cuối cùng ông đành chọn cái chết để giữ tròn khí

tiết Chính vì “ông là người tư tưởng cao thượng, tính tình thanh khiết, trí

tưởng tượng phong phú, yêu cảnh vật đẹp đẽ của tạo hoá, nhưng cũng thiết tha đến nỗi đau khổ của người đời” [23; tr 199] mà ông luôn được các thi

nhân, không chỉ của Trung Quốc mà cả Việt Nam, xem là người bạn tri âm, tri kỷ của mình

Sau này, một số bài viết cũng tiếp tục đề cập đến những ảnh hưởng to lớn của Khuất Nguyên đến các thi nhân Việt Nam Thực sự, những bài viết này cũng chỉ là những nét chấm phá chứ chưa đầy đủ, chi tiết Một số bài cũng chỉ điểm qua chẳng hạn trong “Thơ văn cổ Trung Hoa, mảnh đất quen

mà lạ” [51], Nguyễn Khắc Phi đã kết lại phần Khuất Nguyên - Li tao bằng

một đoạn văn ngắn, trong đó ông có nói “ảnh hưởng của Khuất Nguyên đối

với đời sau không phải chỉ bằng thơ, mà còn bằng cả nhân cách đạo lý làm người” [51; tr 64] Và điều này được tác giả nói rõ hơn trong cuốn “Văn học

Trung Quốc, tập 1” [50], được viết chung với Trương Chính Ở đây, người viết đã kể tên những thi nhân Việt Nam ảnh hưởng từ thơ ca và con người

Khuất Nguyên đó là “Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ, Cao Bá

Quát, mỗi người một hoàn cảnh nhưng người nào cũng có nỗi oan ức cần phải bộc bạch đều có thơ vịnh Khuất Nguyên Nhiều nhất là Nguyễn Du Khi

đi sứ Trung Quốc, qua vùng Giang Nam, ông đã làm cả thảy bảy bài thơ về Khuất Nguyên Cảm hứng dồi dào như thế là vì ông cũng gặp cảnh ngộ tương

tự như Khuất Nguyên, bị bọn nịnh thần chèn ép” [50; tr 65]

Trong cuốn “Đại cương văn hoá Phương Đông” [63], GS Lương Duy Thứ cùng một số nhà nghiên cứu khác cũng dành những tình cảm ưu ái của mình khi viết về nhân cách lỗi lạc của văn hoá Trung Hoa, trong đó có nhà thơ Khuất Nguyên Ở đây, các tác giả có nhắc đến Nguyễn Trãi - nhà thơ, nhà

chính trị lỗi lạc của Việt Nam, với cách nhìn nhận có sự giống nhau “Cửu