Luận văn tốt nghiệp so sánh một số giống lúa lai nhập nội từ trung quốc vụ mùa 2009, tại công ty cổ phần giống cây trồng bắc ninh

Như vy sn xut lúa lai ã góp phn làm tăng năng sut lúa, tăng thu nhp cho các h nông dân, to thêm công ăn vic làm nông thôn qua khâu sn xut ht lai F1, và dành nhiu din tích t cho các hot n

tài : “So sánh mt s ging lúa

lai nhp ni t Trung Quc v mùa 2009,

ti công ty c phn ging cây trng Bc

Ninh”

MC LC

Phn mt M U

5 1.1 t vn

5 1.2 M c tiêu ca tài

7 Phn hai

8 2.1 Tình hình sn xut lúa go trên th gii và Vit Nam

8 2.1.1 Sn xut lúa go trên th gii

8 2.1.2 Sn xut lúa go Vit Nam 10

2.2 Mt s nghiên cu v c im nông sinh hc ca cây lúa 11

2.2.1 Th i gian sinh tr ng 12

2.2.2 Nghiên cu v hình thái cây lúa 12

2.2.3 Kh n ăng # nhánh 14

2.2.4 Chiu cao cây lúa 15

2.2.5 B lá lúa và kh n ăng quang h$p 16

2.2.6 N ăng sut và các yu t cu thành năng sut 16

2.3.1 Phát hin và ng d ng ưu th lai lúa 19

1

2.3.2 Nghiên cu, phát trin lúa lai trên th gii và Vit Nam 20

2.3.2.1 Nghiên cu, phát trin lúa lai trên th gii 20

2.3.2.2 Nghiên cu, phát trin lúa lai Vit Nam 22

2.3.3 Hin trng sn xut lúa lai trên th gii và Vit Nam 24

2.3.3.1 Hin trng sn xut lúa lai trên th gii 24

2.3.3.2 Hin trng sn xut lúa lai Vit Nam 25

2.4 %nh h ng phát trin lúa lai Vit Nam 27

Phn ba 29

3.1 i tư $ng, %a im và th i gian nghiên cu 30

3.1.1 i tư $ng nghiên cu 30

3.1.2 %a im nghiên cu 30

3.1.3 Th i gian nghiên cu 30

3.2 Ni dung nghiên cu 30

3.3 Phương pháp nghiên cu 30

3.3.1 B trí thí nghim 30

3.3.2 Quy trình thí nghim 31

3.3.3 Các ch ' tiêu và phương pháp theo dõi 32

3.3.3.1 Th i gian sinh tr ng 32

3.3.3.2 Các c im hình thái 32

3.3.3.3 ánh giá kh n ăng chng ch%u sâu bnh hi và các iu kin bt thun

33

2

3.4 Phương pháp phân tích và s ( lý s liu 38

Phn bn 38

4.1 Mt s c im sinh tr ng, phát trin 38

4.1.1 Th i gian sinh tr ng 38

4.1.2 c im sinh tr ng và hình thái m 42

4.1.3 ng thái t ăng tr ng chiu cao cây 44

4.1.4 ng thái # nhánh 48

4.1.5 ng thái t ăng tr ng s lá 52

4.2 c im nông sinh hc 54

4.2.1 Hình thái lá òng và bông 54

4.2.1.1 Hình thái lá òng 54

4.2.1.2 Hình thái bông 56

4.2.2 bn ca lá 57

4.2.3 r ng ca ht 57

4.2.4 Kh n ăng chng 58

4.2.5 Kh n ăng chng ch%u sâu bnh 58

3

4.3.1 N ăng sut sinh vt hc và h s kinh t 61

4.3.2 N ăng sut th)c thu và các yu t cu thành năng sut 63

4.3.2.1 Các yu t cu thành n ăng sut 64

4.3.2.2 N ăng sut lý thuyt 65

4.3.2.3 N ăng sut th)c thu 66

4.4/ ánh giá cht lư $ng go 66

Phn n ăm 70

K *T LUN VÀ + NGH, 70

5.1 Kt lun 70

5.2 ngh% 71

TÀI LIU THAM KH -O 72

4

1.1 t vn

T ngàn i nay, cây lúa (Oryza Stiva) ã gn bó vi con ng i, làng quê Vit Nam

và ng thi cũng tr thành tên gi cho mt nn văn minh- nn văn minh lúa n c

Lúa là cây lương thc chính ca hơn mt na dân s th gii tp chung ti các n c Châu Á, Châu Phi và Châu M La Tinh Lúa go có vai trò quan trng trong vic m

bo an ninh lương thc và n nh xã hi

Vn ln nht ca an ninh lương thc mi quc gia là cung cp y dinh d ng cho

mi ng i !t "c m#c tiêu trên v phương din to ging chúng ta có th i theo hai h ng: nâng cao năng sut cây trng trên mt n v din tích và nâng cao cht l "ng dinh d ng

ã và ang "c m rng nhiu quc gia khác nhau: Vit Nam, %n , Myanma…vi quy

mô c !t 1,35 triu ha năm 2006 Trong ó din tích lúa lai ca Vit Nam khong 560 nghìn ha (Tng Khiêm, 2007)

Lúa lai vi năng sut v "t tri hơn lúa truyn thng và lúa cao năng t 15 – 20%, khong 1-1,5 tn/ha Như vy sn xut lúa lai ã góp phn làm tăng năng sut lúa, tăng thu nhp cho các h nông dân, to thêm công ăn vic làm nông thôn qua khâu sn xut ht lai F1, và dành nhiu din tích t cho các hot ng sn xut, kinh doanh khác mang li l"i ích cao hơn Nht là trong iu kin din tích t nông nghip ca Vit Nam ngày càng thu h&p do phát tri n công nghip hóa và dân s ngày càng tăng

Theo ánh giá ca t ch$c Nông Lương Liên Hip Quc (FAO), khu vc châu Á- Thái Bình Dương Ngoài c ng quc xut kh'u go Thái Lan, còn ba n c khác có

kh năng canh tranh vi Vit Nam là %n , Pakistan, và Trung Quc Khác vi các n c khác trong khu vc 20 năm qua Vit Nam ã thc hin chính sách i mi toàn din, sâu

sc trong nông nghip và kinh t nông thôn theo tinh thn ngh quyt 10 ca b chính tr (khóa VI) và các chính sách phát tri n kinh t – tài chính ca ng và nhà n c Sn xut nông nghip nói chung và lúa go nói riêng ca n c ta ã phát tri n n nh và tăng

tr ng nhanh C# th sn l "ng lúa c năm 2008 c !t 38,6 triu tn tăng 2,7 triu tn (7,5%) so vi năm 2007

Nhà n c ch trương phn u n năm 2010 gi( n nh sn l "ng lương thc khong 38-39 triu tn và dành 1,3 triu ha din tích gieo cy lúa cht l "ng cao ph#c v# xut kh'u

!t "c m#c tiêu trên thì vic nghiên c$u và áp d#ng lúa lai vào sn xut là rt

cn thit Vic tìm ra b ging lúa lai mi có năng sut cao, cht l "ng tt, kh năng sinh tr

ng phát tri n tt, kh năng chng chu vi iu kin ngoi cnh, kh năng chu thâm canh, thích h"p vi ng b)ng châu th Sông Hng…là yu t quan trng m bo an ninh lương thc

Trong công tác chn ging lúa thì vic ánh giá, kho nghim các ging lúa mi

là rt quan trng, trên cơ s da vào kt qu ó, sau ó a vào sn xut th là căn c$ tìm ra

"c mt ging lúa mi Vì vy tôi tin hành tài:

“So sánh mt s ging lúa lai nhp ni t Trung Quc v mùa 2009, ti công ty c phn ging cây trng Bc Ninh”.

6

ging lúa lai, t ó chn ra ging lúa ưu tú ph#c v# sn xut.

Phn hai

T NG QUAN TÀI LIU

2.2. Tình hình sn xut lúa go trên th gii và Vit Nam

2.1.1 Sn xut lúa go trên th gii

Theo thng kê ca FAO(2008) din tích canh tác lúa trên toàn th gii là 156,95 triu ha, năng sut bình quân 4,15 tn/ha, sn l "ng 615,74 triu tn (Bng 2.1) Trong ó din tích lúa ca Châu Á là 140,3 triu ha, chim 89,39% tng din tích lúa toàn cu, k n là Châu Phi 9,38 triu ha(5,97%) Châu M 6,63 triu ha(4,22%), Châu

Âu 0,60 triu ha (0,38%)…

M và Italy là hai n c có năng sut lúa d*n u th gii vi s liu ca năm 2007 là 8,05 và 6,42 tn/ha, tip n là Trung Quc vi 6,34 tn/ha Vit Nam có năng sut lúa 4,86 tn/ha cao hơn năng sut lúa bình quân ca th gii là 0,71 tn/ha N c có năng sut lúa bình quân thp nht th gii là n c Guinea có năng sut là 1,77 tn/ha

Nh(ng n c có sn l "ng lúa nhiu nht năm 2007 là Trung Quc 187,04 triu

tn, k n là %n 141,13 triu tn, Indonesia 57,04 triu tn, Bangladesh 43,50 triu tn, Vit Nam 35,36 triu tn…

Theo Daniel Workman(2007), th tr ng go toàn cu năm 2007 c !t 30 triu

tn Trong ó Châu Á xut kh'u 22,1 triu tn chim 76,3% sn l "ng xut kh'u go th gii, tip theo là Bc và Trung M 3,1 triu tn(10,6%), Châu Âu 1,6 triu tn (5,4%), Nam

M 1,2 triu tn (4,2%)…Sáu n c xut kh'u go hàng u th gii năm 2007 là Thái Lan

10 triu tn chim 34,5% tng sn l "ng xut kh'u go, %n 4,8 triu tn (16,5%), Vit Nam 4,1 triu tn(14,1%), M 3,1 triu tn (10,6%),…

8

Th giiChâu ÁTrung Quc

%N IndonesiaBangladestThái LanMyanmarVit NamPhilipinesCampuchiaChâu MBrazilMColombiaEcuadorChâu PhiNigeriaGuineaChâu ÂuItaly

*Ngun: FAOSTAT, 2008

So vi năm 2000, din tích lúa toàn cu năm 2007 ã tăng 2,85 triu ha,

2.1.2. Sn xut lúa go Vit Nam

Vit Nam là mt n c có nn nông nghip tương i phát tri n mnh

do ã tip thu "c các thành tu khoa hc ca th gii Và ã có nhiu các chính sách yêu tiên phát tri n nông nghip T năm 1987 tr c khi i mi sn l "ng thóc ch+ !t 15,1 triu tn n năm 2007 thì sn l "ng thóc !t 35,56 triu tn, gp 2,36 ln Mt tc cao him g!p, cũng cao nht các n c trng lúa trên th gii C# th din tích, năng sut và sn l

"ng lúa tăng rt mnh qua các năm

Bng 2.2 Din tích, sn lư $ng, năng sut lúa Vit Nam 2000 - 2008

Năm Din tích (Nghìn ha)

*Ngun: S liu ca tng c#c thng kê

Nhìn vào bng s liu ta thy din tích trng lúa, ca Vit Nam t năm 1998 –

2008 là không tăng mà b gim i do phát tri n công nghip Nhưng năng sut, sn l

"ng lúa thì li tăng qua các năm, !t cao nht là năm 2008 sn l "ng 38600,0 nghìn tn

◦ !t "c kt qu như trên là nh vào nh(ng thành tu t vic chn ging lúa mi có năng sut cao, ngn ngày, kháng sâu bnh, cht l "ng ging tt, áp d#ng các bin pháp thâm canh, chuy n i cơ cu cây trng phù h"p vi vùng sinh thái, ã làm tăng năng sut lúa ca Vit Nam.

Trong nh(ng năm 70 Vit Nam ã nhp ni rt nhiu các ging lúa khác nhau và

ã chn ra "c các ging lúa mi thp cây, ngn ngày, năng sut cao Kt qu iu tra ca trung tâm kho ki m nghim ging cây trng trung ương trong hai năm 2000-2001 cho thy c n c có trên 680 ging lúa "c gieo trng (chưa k các ging a phương)

2.2. Mt s nghiên cu v c im nông sinh hc ca cây lúa

◦ phân bit các ging lúa khác nhau ta da vào !c i m hình thái vì

mi ging có !c i m hình thái riêng mà ta có th da vào ó nhn bit: ki u cây, ki u lá, màu sc thân, lá, dng bông, dng ht, góc lá òng, màu sc ht Do vy, vic nghiên c$u hình thái ca các ging lúa là công vic nghiên c$u ht s$c quan trng và cn thit

ã "c tin hành t lâu và ã có nhiu kt qu !c bit là vi các ging lúa mi ang "c so sánh, kho nghim thì vic nghiên c$u các !c i m hình thái ca cây lúa là ht s$c quan trng

Nghiên c$u hình thái các ging lúa trng châu Á, Jenning (1979) cho r)ng: các ging lúa thuc loài ph# Indica th ng cao cây, lá nh, màu xanh nht, bông xoè,

ht dài, v, tru m,ng, chu phân kém, d- lp , năng sut thp, cơm khô, n nhiu Trong khi ó, các ging lúa thuc loài Japonica th ng thp cây, lá to, màu xanh m, bông ch#m, ht ngn, v, tru dày, thích nghi vi iu kin thâm canh, chu phân tt, th ng cho năng sut cao, cơm d.o, ít n

11

iu kin ngoi cnh Trong iu kin min bc n c ta cùng mt ging lúa gieo trng trong v# xuân s/ có thi gian sinh tr ng dài hơn v# mùa.

V thi gian sinh tr ng ca cây lúa, inh Văn L(, 1978, Nguy-n H(u T và cng

s, 1997 cho r)ng: Thi gian sinh tr ng ca cây lúa tính t khi ht ny mm cho n khi chín thay i t 90 - 180 ngày tuỳ theo ging và iu kin ngoi cnh Các ging ngn ngày

n c ta có thi gian sinh tr ng t 90 - 120 ngày, trung bình t 140 - 160 ngày Các ging lúa chiêm cũ Min bc do nh h ng ca nhit thp thi gian sinh tr ng kéo dài

200 - 240 ngày, lúa ni có th lên n 270 ngày

Theo Yoshida (1972) cho r)ng: nh(ng ging lúa có thi gian sinh tr ng quá ngn thì không th cho năng sut cao vì sinh tr ng sinh d ng b hn ch Nhưng các ging lúa có thi gian sinh tr ng quá dài thì cũng cho năng sut thp vì d- b lp

H ng chn to ca các nhà chn ging hin nay là chn to ra các ging ngn ngày,

cm ôn d- dàng tăng v#, tăng sn l "ng lương thc

2.2.2. Nghiên cu v hình thái cây lúa

Cây lúa là mt cây ngũ cc quan trng vì th có rt nhiu công trình

nghiên c$u ca Vit Nam cũng như các n c trên th gii quan tâm c chiu sâu và chiu rng !c bit các nghiên c$u u h ng n m#c ích là không ngng nâng cao năng sut, ph'm cht áp $ng nhu cu trong n c cũng như xut kh'u go Khi nhiên c$u v loi hình Jenninh (1964) Yoshida (1972) cho là cây ngn , lá th1ng thì nhánh kho

Khi nghiên c$u v lá Tsuoda (1962) và Tanaka (1964) cho bit s sinh tr ng

ca lá $ng th1ng kt h"p vi lá tương i ngn làm gim mnh hin t "ng che cm l*n nhau, và nâng cao hiu qu s d#ng ánh sáng Gn ây

Hayashi và Ito cho r)ng: Nh(ng !c trưng hình thái như góc rũ ca lá và dày ca

lá có liên quan ch!t ch/ vi nh(ng khác bit tuỳ ging v s truyn ánh sáng ca tng lá

Th nhưng các nhà khoa hc Vit Nam li i theo mt h ng nghiên c$u khác, h

ng nghiên c$u nh)m vào nhu cu thc ti-n là tăng năng sut lúa ào Th Tun (1970)

ã chia lúa n c giai on này thành hai loi chính

Loi hình bông to gm các ging a phương và lai to chn lc n c ta phn nhiu

là cao cây cy v# mùa như: Tám Thơm, Np, 813, 828, A20 V# chiêm xuân gm các ging a phương phn nhiu gc min Trung B như: Gié Qung, Chùm Qung, Ba

Lá 2 v# xuân các ging như HN, 127, 131

Loi hình nhiu bông như: Mc Tuyn, Khô Nam Lùn, ài Bc 8, ging a phương như: Di Hương, D Hương phn nhiu tương i thp cây V# chiêm các ging như: Sài ng, Tép V# xuân như: Trân Châu Lùn Th "ng Hi Các ging to bông cho năng sut thp hơn các ging nhiu bông, iu kin n c ta các ging to bông khó v "t m$c 50 t/ha Nguyên nhân là vì s bông ca loi hình này khó a cao lên

mà rung lúa không b lp , kh năng tăng trng rung lúa thì có hn

i theo h ng nghiên c$u v ki u bông Trng An cho bit chiu dài bông là tính trng di truyn ca ging lúa da vào ki u bông mà chia ging lúa thành 2 ki u

- Ki u nhiu bông thân nh,, phin lá h&p trng l "ng 1000 ht nh, Vi s bông 300-350 bông/m2 có th t 4-7 tn/ha/v#

- Ki u bông to, thân cao, phin lá rng và dài hơn, ht to, trng l "ng 1000 ht

ln 25,7- 30g Năng sut do s bông trên n v din tích quyt nh, vi mt bông là 300 bông/m2, có th cho năng sut t 5-8 tn/ha/v#

13

trình chn ging nào cũng cn có các thông tin y v các !c trưng, hình thái ca ngun

vt liu khi u Do vy vic nghiên c$u hình thái ca các ging lúa ã "c nghiên c$u t lâu và có nhiu kt qu

2.2.3. Kh năng nhánh

. nhánh là mt trong nh(ng yu t quyt nh n năng sut lúa vì nó

liên quan ch!t ch/ n quá trình hình thành bông

Cây lúa có th nhánh ngay trong thi kì m khi gieo thưa (m ngnh trê) Khi cy ra rung, cây lúa bt u nhánh t khi hi xanh n khi làm t, làm òng Thi gian nhánh dài hay ngn tu ỳ thuc vào thi v#, ging, các bin pháp kĩ thut canh tác

nhánh kho hay yu là mt tính trng di truyn s l "ng, có h s di truyn t thp n trung bình và chu nhiu nh h ng ca iu kin ngoi cnh (Nguy-n Th Trâm, 1998)

Theo Vũ Tuyên Hoàng, Luyn H(u Ch+ và Trn Th Nhàn, (1998): " Nh(ng ging lúa sm, tp trung s/ tr d- và năng sut cao hơn" còn inh Văn L( (1978) cho r)ng: Nh(ng ging lúa ri rác thì tr bông không tp trung, bông không u, lúa chín không u, không có l"i cho quá trình thu hoch, d*n n gim năng sut

Nguy-n Xuân Hi n và Nguy-n Bích Nga (1970) cho r)ng: Nh(ng ging lúa nhit i nhiu cũng có gii hn nào ó lá s/ tre l*n nhau, khi bón phân m vi liu l

ng cao Hình như nh(ng ki u cây nhánh va phi !c trưng ca phn ln nh(ng ging lúa Japonica ca ài Loan trong quá trình nhánh cây lúa rt m*m cm vi iu kin ngoi cnh và c iu kin dinh d ng

Nguy-n Văn Hi n nhn xét: Ki u nhánh ch#m là l!n, ki u nhánh xoè là tri.

2.2.4. Chiu cao cây lúa

Chiu cao cây là mt tính trng liên quan ch!t ch/ n mt s tính trng

khác: tính chng , dài bông… !c bit là tính chng

Guliaep (1975) xác nh: có 4 gen ki m tra chiu cao cây Khi nghiên c$u các dng lùn t nhiên và t bin, ông nhn thy có tr ng h"p tính lùn "c ki m tra b)ng

mt c!p gen l!n, có tr ng h"p c hai c!p và a s tr ng h"p do 8 c!p gen l!n ki m tra là d1d2d3d4d5d6d7d8

Các nhà khoa hc ti Vin nghiên c$u lúa Quc t (IRRI) kh1ng nh: các ging lúa lùn có ngun gc t Trung Quc ( Dee - geo - woo - gen, I - geo

– tze…) chúng mang gen lùn, l!n nhưng không nh h ng gì n chiu dài bông, rt có

ý nghĩa trong chn ging

Theo Mackill và Ruger (1979): có 4 gen quy nh tính na lùn là sd - 1,

sd-2, sd-3, sd-4, trong ó sd-1 là alen vi gen lùn ca Dee-geo Woo-gen, còn li 3 gen kia không alen vi nhau Tuy nhiên trong thc t rt khó phân bit s bi u hin khác nhau ca các loi gen d và sd

Bùi huy áp (1970) thì có quan nim các ging lúa cao cây, nhiu, chín mun m*m cm vi quang chu k ỳ ã "c gieo cy t lâu các vùng nhit i do kh năng ca chúng có th sinh sng nh(ng mc n c sâu ít hay nhiu có th cnh tranh "c vi nhiu c,

di và chu ng nh(ng t xu

Theo Y Futshara, F Kikuchi, N Rutger (1977): Các t bin cc lùn phn ln

"c ki m tra b)ng mt gen n l!n, nhưng t bin na lùn li "c quy nh bi mt gen n tri không hoàn toàn

2.2.5. B lá lúa và kh năng quang hp

B lá lúa: là mt !c trưng hình thái ( dài, màu sc ) nhn din

các ging lúa khác nhau và quan trng nht nó là cơ quan thc hin ch$c năng quang h"p, chuy n t năng l "ng ánh sáng m!t tri thành năng l "ng d tr( trong ht

Dng lá lúa: có rt nhiu các dng lá lúa khác nhau như lá lá bn rng xòe to,

Theo Nguy-n Văn Hi n (2000) cho bit: lá $ng th1ng "c ki m tra bi mt c!

p gen l!n có h s di truyn cao, c!p gen này có tác d#ng a hiu va gây nên thân ngn,

2.2.6. Năng sut và các yu t cu thành năng sut

NSLT (t/ ha) = (S khóm/ m2 x s bông h(u hiu/ khóm x s ht chc/

- Khi l "ng 1000 ht

Khi nghiên c$u v năng sut cá th Vũ Tuyên Hoàng, Luyn H(u Ch+ và Trn Th Nhàn cho r)ng: ging lúa bông to, ht to cho năng sut cao Còn Nguy-n Văn Hi n, Trn Th Nhàn (1978): Khi nghiên c$u thoát c bông cho bit: nh(ng ging có bông tr thoát hoàn toàn th ng cho t+ l ht chc cao

Theo Nguy-n Văn Hoan cho bit:

- S tương quan gi(a năng sut và s bông/ khóm mi ging lúa khác nhau Nhóm lúa na lùn có h s tương quan r = 0,85, nhóm các ging lúa lùn có r = 0,62, nhóm ging lúa cao cây có r = 0,54

- Mi tương quan gi(a năng sut và chiu cao cây thì nhóm lúa lùn là ch!t nht có r = 0,62, nhóm lúa bán lùn có r = 0,49 trong khi ó nhóm lúa cao cây có r

= 0,37

2.2.7. Nghiên cu v kh năng chng chu sâu bnh

Trong quá trình sn sut cây lúa chu nh h ng trc tip ca yu t

thi tit và sâu bnh phá hi Do nhu cu ca con ng i v sn l "ng, v cht l "ng ã làm cho cây lúa phát tri n mt cân i nhiu bn năng di truyn không th phát huy Kh năng chng chu vi iu kin ngoi cnh ngày càng yu i D*n n ri do trong sn sut ngày càng nhiu Do vy các nhà khoa hc ã dy công nghiên c$u to ra "c nh(ng ging va cho năng sut cao li có kh năng kháng sâu bnh tt

Công trình nghiên c$u ca Mainakata Viakinoto (1967) cho bit mt s cht như acid benzoic, acid dicilic và mt s acid béo phân lp "c t mt s ging lúa có tác d#ng kìm hãm s phát tri n ca sâu #c thân

Saleo, Kto (1980) ã phát hin "c tính chng chu sâu #c thân là do cu to gi(a phn ca thân, r có mô dày bó mch chc và khong rng trong thân r h&p

Theo Painter (1951, 1958) cho r)ng: Tính chng sâu hi ca cây th ng có nguyên nhân ph$c tp nhưng ng i ta phân lp cơ ch tính chng sâu thành 3 loi ln.

- Không ưa thích: Cây có nh(ng yu t làm sâu hi không thích n ăn, tr$ng

- Không duy trì s sng: Cây ch gây nh h ng su n s sinh sng, sinh tr ng và sinh sn ca sâu bnh

- Chu ng: Kh năng cây ch b thit hi ít khi có mt qun th ông gây ra thit hi n!ng cho nh(ng cây ch m*n cm

Có nhiu nhn xét khác nhau v tính m*n cm vi sâu bnh Theo (Shiraki

1917, Gotvander 1925) thì nh(ng ging có râu m*n cm hơn nh(ng ging không râu Nh(ng ging lúa có lông trên m!t bn ít b sâu phá hi (Mutsuo,1953) còn Israll Veramusthy và Rao li cho r)ng phn ln nh(ng ging chng sâu có nh(ng lp mô c$ng ho!c mô hoá linhin d i bi u bì, nh(ng ging có m!t thân g g th ng ít b sâu phá hi hơn nh(ng ging có m!t thân nh4n

Có cùng quan i m vi Israll Veramusthy và Rao, nguy-n Xuân Hi n (1976) cho r)ng nh(ng ging chng sâu #c thân là nh(ng ging có lp mô c$ng ho!c mô hoá LiNhin d i bi u bì, nh(ng ging có khoang thân h&p hơn li ít m*m cm vi sâu #c thân Nh(ng ging có m!t thân g th ng ít b sâu phá hi hơn nh(ng ging có m!t thân nh4n Nh(ng ging lúa có l "ng silic trong thân cao ít m*m cm vi sâu #c thân hơn nh(ng ging có l "ng silic thp

18

2.3.1. Phát hin và ng dng ưu th lai lúa

Ưu th lai (heterosis) là mt thut ng( ch+ tính hơn h1n ca con lai

F1 so vi b m& chúng v các tính trng hình thái, kh năng sinh tr ng, s$c sng, năng sut, cht l "ng Vic s d#ng rng rãi ging lai F1 vào sn xut ã làm tăng năng sut nhiu loi cây trng !c bit là nhóm cây lương thc, cây thc ph'm làm tăng thu nhp cho ng i nông dân, tăng hiu qu sn xut nông nghip

Ưu th lai là hin t "ng ph bin trong trng trt và chăn nuôi Vào năm 584 tr

c công nguyên ng i c xưa ã lai Nga vi La thu "c con La (con lai F1) có thân hình tuy nh, hơn Nga, nhưng rt dai s$c, chu hn gi,i Năm 1763 Kolreuter ã phát hin ưu th lai cây thuc lá khi trng ging thuc lá Nga cnh rung thuc lá Pêru Nh(ng năm 1866-1867 Darwin sau khi nghiên c$u nh(ng bin d ca thc vt t th# phn và giao phn ã ch+ ra r)ng ngô có ưu th lai

Năm 1926, J.W Jones (nhà thc vt hc ng i M) ln u tiên báo cáo v s xut hin ưu th lai trên nh(ng tính trng s l "ng và năng sut Tip sau ó là nhiu công trình nghiên c$u xác nhn s xut hin ưu th lai v năng sut, các yu t cu thành năng sut (Li, 1977; Lin và Yuan, 1980); v s tích lũy cht khô (Rao, 1965; Jening,1967)… Tuy nhiên lúa là cây t th# phn i n hình, kh năng nhn phn ngoài

là rt thp do ó khai thác ưu th lai lúa !c bit khó khăn khâu sn xut ht lai F1

Nh(ng năm u ca thp k6 60, Yuan Long Ping ã cùng ng nghip phát hin "c cây lúa di bt d#c trong loài lúa di Qryza fatua spontanea Sau khi thu v, nghiên c$u, lai to h ã chuy n "c tính bt d#c c hoang di này vào lúa trng và to ra nh(ng

vt liu di truyn mi giúp cho vic

khai thác ưu th lai thương ph'm Sau 9 năm nghiên c$u các nhà khoa hc Trung Quc ã hoàn thin công ngh nhân dòng bt d#c c, công ngh sn xut ht lai và

a ra nhiu t h"p lai có năng sut cao u tiên như Nam Ưu s 2, Sán Ưu s 2 Năm

1973 ã công b nhiu dòng CMS (bt d#c c t bào cht), dòng B (Duy trì tính trng bt d#c c t bào cht) tương $ng và các dòng R (dòng ph#c hi tính h(u d#c) như IR24, IR26, IR661…ánh du s ra i ca h thng lai ba dòng

2.3.2 Nghiên cu, phát trin lúa lai trên th gii và Vit Nam

2.3.2.1 Nghiên cu, phát trin lúa lai trên th gii

Theo khuyn cáo ca hi ng lúa go quc t, FAO ã h tr" phát tri n lúa lai trên din tích rng cho các quc gia trng lúa Hơn mt thp k+ qua, FAO ã tin hành xây dng và h tr" k thut giúp các chương trình lúa lai ca các n c trên th gii Như ti Myanma là d án FAO/TCP/MYA/6612 thi gian t tháng 3/1997 – tháng 3/1999

vi ngân sách 221.000USA; %n là d án UNDP/IND/91/008 và IND/98/140 thi gian t năm 1991–2002 ngân sách 6.550.000 USA; d án FAO/TCP/BGD/6613 ti Bangladesh thi gian t tháng 5/1997 – 4/1999 ngân sách 201.000 USD (Dương Văn Chín, 2007)

Mt s nghiên c$u và phát tri n lúa lai ca mt s n c trng lúa lai * Trung

Qu c

Trung Quc là quc gia u tiên trên th gii s d#ng lúa lai trong sn xut i trà t năm 1976 Thành tu nghiên c$u và sn xut lúa lai ca Trung Quc ã nhn "c gii th

ng !c bit v phát minh năm 1981 Nhưng din tích năm 1976 ch+ có 133,3 ngàn

ha, b ging lúa lai lúc ó còn nhiu nh "c i m “ưu nhưng không sm, sm li không ưu” Năm 1980 B Nông nghip, Chăn nuôi và Ngh cá ã coi trng phát tri n lúa lai là hng m#c trng i m,

20

Qua nhiu năm nghiên c$u Trung Quc ã to ra "c nhiu vt liu bt d#c c di truyn t bào cht và dòng duy trì tương $ng, to ra nhiu dòng ph#c hi to ra nhiu t h"p lai gieo trng ph bin trong sn xut Ngoài h thng lúa lai ba dòng Trung Quc ã thành công a vào sn xut lúa lai hai dòng cho năng sut cao hơn t 5 – 10% Din tích lúa lai hai dòng cũng tăng mnh c# th năm 2000 là 1,6 triu ha, năm 2001

là 2,6 triu ha

Trung Quc ã thành công trong vic chn ging siêu lúa lai To ra "c hai t h"p siêu lúa lai Peiai 64S/E32 và Peiai 64S/93H có năng sut cao nht t 14,8 – 17,1 tn/ha

Tuy nhiên công tác phát tri n lúa lai ca Trung Quc còn mt s hn ch như: thiu các t h"p lai ngn ngày và các t h"p lai ca Japonica có ưu th lai không cao b)ng Indica

* Bangladesh

Bangladesh bt u nghiên c$u lúa lai t năm 1993 ti Vin nghiên c$u lúa Bangladesh (BRRI) Tuy nhiên các kt qu nghiên c$u trong giai on này không

"c như mong mun do thiu s tp trung và ngun nhân lc "c ào to

V# xuân năm 1996-1997, BRRI ã xác nh "c mt dòng CMS n nh và thích $ng trong iu kin Bangladesh như: IR6768A, IR68281A, IR68725A và IR66707A T6 l nhn phn ngoài !t t 22-43,4% ng thi xác nh "c mt s dòng R tt như: IR29723-143-3-3-1R, IR44675-101-3-3-3-3R, Trên cơ s các dòng b m& này, ã lai th và chn ra mt s t h"p lai có tri n vng như: IR25A/IR34686, IR29A/IR29723, IR29A/IR44675, IR29A/IR46R, PMS10A/BR287

T năm 2005 – 2006 din tích gieo trng lúa lai tăng lên nhanh chóng !t

202429 ha do ưu th v năng sut cao Do "c s h tr" t các d án TCP ca FAO vi s giúp ca hai c vn Trung Quc

* Indonesia

Sn l "ng lúa ca Indonesia tăng nhanh t 12,1 triu tn năm 1970 n 47,8 triu

tn năm 1993 do trong thi kì này ã bt u thăm dò phát tri n lúa lai Indonesia ã thành công b c u trong vic ánh giá các dòng CMS nhp ni

- Các dòng CMS ca Trung Quc: V20A, V41A, You1A "c ánh giá là không phù h"p Indonesia vì nhi-m khô v)n, bc lá

- Các dòng CMS ca IRRI: IR46826A, IR46828A, IR46829A, IR46830A t, ra thích h"p hơn Ti ây còn phát hin ra ba dòng ph#c hi IR46828, IR46830, IR48283 có kh năng ph#c hi mnh và thích $ng rng

ánh giá các dòng TGMS:

Năm 1993 Indonesia ã nhp 5 dòng TGMS ca IRRI ánh giá ti hai i m Trên cơ s so sánh ging ã xác nh "c nh(ng t h"p có tri n vng như IR58025A/IR58452, IR58025A/IR64, các t h"p này "c thí nghim tip vào v# mùa năm 1997

2.3.2.2 Nghiên cu, phát trin lúa lai Vit Nam

Vit Nam bt u nghiên c$u lúa ưu th lai vào năm 1983 ti Vin khoa hc k thut nông nghip, Vin di truyn nông nghip, Vin lúa ng b)ng Sông Cu Long, vi s

h tr" ca IRRI, FAO và các tài nghiên c$u cp quc gia

Theo Nguy-n Trí Hoàn (2007), tri qua 16 năm nghiên c$u và phát tri n t

1991 – 2007, Vit Nam ã có nh(ng tin b v "t bc: 77 dòng TGMS "c nhp ni t Trung Quc, IRRI nghiên c$u ánh giá trong iu kin sinh thái ca Vit Nam Các dòng CMS phù h"p vi iu kin sinh thái ca

Vit Nam như: BoA, IR58025A và II32A ã "c chn thun cho chn ging lúa lai, ng thi chn to "c mt s t h"p CMS mi như: OMS1-2 t c!p lai lúa hoang/PMS2B.

Trong nh(ng dòng TGMS "c chn to Vit Nam thì có 103S và TS96 ã "c khai thác trong sn xut i trà Nh(ng dòng này là m& ca các t h"p lai hai dòng như: VL24, TH3-3, TH3-4 và HC1 Hơn n(a nhiu dòng ph#c hi cũng như TGMS có gen tương ng rng ã "c lai th vi các ging lúa Indica và Japonica chn

to ging lúa lai siêu năng sut chn to lúa lai Vit Nam giai on 2001-2005, 19 dòng CMS và TGMS ã "c lai vi các dòng b tt, trong tng s 8130 t h"p lai th có

434 c!p lai tt ã "c xác nh cng vi 47 t h"p lai "c nhp ni Tng s 481 t h"p lai "c ánh giá v năng sut và 134 t h"p lai tri n vng "c chn lc cho thí nghim so sánh

sơ khi và thí nghim so sánh các vùng sinh thái Trong 5 năm chn "c mt s t h"p tt cho sn xut i trà như: HYT83, HYT92, HYT100 (lúa lai h 3 dòng) và TH3-3, TH3-4, TH5-1 và HC1 (lúa lai h 2 dòng)

Theo Nguy-n Th Trâm (2007), kt qu chn ging lúa lai ca vin sinh hc nông nghip: chn "c các dòng bt d#c c di truyn nhân m*n cm nhit có ng ng chuy n i tính d#c n nh, nhy cm GA3, nhn phn tt, nhân dòng và sn xut ht lai có năng sut cao Chn "c dòng bt d#c c cm $ng quang chu kì ngn, góp phn a dng ngun vt liu phát tri n lúa lai hai dòng

Theo Hà Văn Nhàn (2007), mt s kt qu nghiên c$u chn to ging lúa lai hai dòng ti vin cây lương thc: nhiu dòng TGMS phù h"p vi iu kin khí hu Vit Nam

ã "c to ra b)ng phương pháp nhp ni, lai kt h"p nuôi cy bao phn, gây t bin Các nghiên cưu khác như: kh năng kt h"p, kh năng giao phn, kh năng chng chu sâu bnh, k thut sn xut ht

23

2.3.3 Hin trng sn xut lúa lai trên th gii và Vit Nam

2.3.3.1 Hin trng sn xut lúa lai trên th gii

Trung Quc là quc gia u tiên a lúa lai vào sn xut i trà ng thi Trung Quc còn là n c có din tích sn xut lúa lai ln nht th gii Hin ti din tích lúa lai ca Trung Quc là khong 15 triu ha chim 50% din tích gieo trng lúa ca c n c Có nhà khoa

hc Viên Long Bình "c xem là cha ca lúa lai

Nh phát minh ra lúa lai, Trung Quc ã gii quyt "c vn thiu h#t lương thc i

vi mt t n c ông dân nht th gii Các nhà khoa hc Trung Quc to ra ging lúa lai u tiên năm 1974, năm 1976 din tích lúa lai ca Trung Quc 133,3 ngàn ha năng sut bình quân là 6,9 tn/ha Năm 1995, din tích lúa lai hai dòng ca Trung Quc 2,6 triu ha, chim 18% tng din tích Năm 2006 din tích gieo trng lúa lai ca Trung Quc tăng lên 18 triu ha, chim 66% din tích trng lúa c n c, năng sut bình quân 7 tn/ha cao hơn lúa thun là 1,4 tn/ha (Trn $c Viên năm 2007)

Ngoài cái nôi là Trung Quc, lúa lai cũng "c m rng ra các n c trng lúa Châu Á khác như %n , Philipines, Bangladesh, Indonisia, Ai Cp và Vit Nam…

nh s giúp ca t ch$c Nông Lương liên Hip Quc (FAO), Vin nghiên c$u lúa go Quc T IRRI, chương trình phát tri n ca Liên Hip Quc UNDP, và ngân hàng phát tri n Châu Á (ADB) Chương trình h tr" này nh)m tăng c ng năng lc nghiên c$u cho các quc gia trong công tác chn to ging b m&, chn to t h"p lai thích h"p cho tng vùng, nhân ging b m&, sn xut ht F1 và sn xut lúa lai thương ph'm Ngoài ra chương trình còn h tr" mt s phương tin nghiên c$u hin i chn

ging, ánh giá ging lúa lai, h tr" ban u cho các chương trình phát tri n lúa lai trung hn cho mi quc gia.

Nh vy, trong năm 2001-2002 din tích trng lúa lai ca các n c tăng nên khong 800.000 ha, năm 2006 ch+ riêng ca Vit Nam và Bangladesh ã !t 786,492

ha (Tng Khiêm, 2007)

2.3.3.2 Hin trng sn xut lúa lai Vit Nam

Lúa là loi cây lương thc chính ti Vit Nam, cung cp lương thc và là ngành sn xut truyn thng ca ng i dân Vit Nam M#c tiêu sn xut lúa n năm 2010

là duy trì din tích trng lúa m$c 3,96 triu ha, sn l "ng !t 40 triu tn

Lúa lai thương ph'm ln u tiên "c a vào gieo trng Vit Nam t năm 1991 nhưng nó ã th hin "c nhiu ưu th: tim năng v năng sut, kh năng chng chu sâu bnh, chu thâm canh… do vy din tích lúa lai tăng lên nhanh chóng t 59 ha năm

1991 lên 584.000 ha năm 2006, k6 l#c 600.000 ha năm 2003 (Tng Khiêm 2007)

Bng 2.4 Din tích, n ăng sut, sn lư$ng lúa lai ca Vit Nam 1992- 2004

N ăm

1992

1993

25

Bng 2.5 S ) phát trin lúa lai ti Vit Nam (1992 – 1996) và (1997 – 2001)

26

*Ngun: Theo Nguy-n Khc Quỳnh và Ngô Th Thun, 2005.

Qua bng 2.6 ta thy lúa lai là loi cây trng có kh năng cho năng sut cao hơn rt nhiu so vi lúa thun Lúa lai là loi cây thích h"p phát tri n trên din tích rng !c bit trong thi kì công nghip hóa hin i hóa, din tích t nông nghip ngày càng thu h&p dành t cho phát tri n công nghip

2.4 nh h ng phát trin lúa lai Vit Nam

Do l"i th v t nhiên, Vit Nam có truyn thng làm lúa n c t lâu i, vi din tích t lúa khá ln và t cht năng ng ca nông dân Vit Nam Nh(ng yu t này giúp n c ta tr thành mt n c sn xut lúa go ni ting th gii Vit Nam là mt n c ông dân, ch+ vi 4 triu ha lúa, bình quân u ng i khong 500m2 nhưng ã áp d#ng công ngh thâm canh cao, a năng sut lúa lên m$c 42,7t/ha, $ng u các n c ông Nam Á, m bo an ninh lương thc và còn xut kh'u gn 2,6 triu tn go/năm (Nguy-n Công Tn và ctv, 2002)

Trong tương lai sn xut lúa go v*n là ngành sn xut ln trong nn nông nghip Vit Nam Sn xut lúa Vit Nam phi tr thành ngành sn xut hàng hóa ln, phát

cao, hiu qu cao, và có s$c cnh tranh cao trên th tr ng quc t, trong ó hai yêu cu quan trng nht là:

Th$ nht, sn xut lúa go m bo cht l "ng cao, áp $ng nhu cu ng i tiêu dùng

go trong n c và th tr ng quc t, nâng cao s$c cnh tranh, tăng giá tr xut kh'u

Th$ hai, nâng cao giá tr sn xut trên t lúa, tăng thu nhp cho ng i trng lúa.Theo d báo ca Nguy-n Công Tn và ctv (2002), tri n vng và nh h ng phát tri n lúa lai caVit Nam trong tương lai gn, có th d báo như sau:

- Tip t#c m rng din tích khu vc phía Bc, ven bi n min Trung và Tây Nguyên, ang là vùng sinh thái thích nghi vi các t h"p lúa lai hin nay, m bo lúa lai sn xut có hiu qu cao

- T ch$c t sn xut "c ht ging vi các t h"p lúa lai ang dùng ph bin và ã có ngun vt liu khi u Áp d#ng công ngh sn xut ht ging cho năng sut cao, cht l "ng

ng u, h giá thành ht ging, cung cp ging cho nông dân

- Tp chung nghiên c$u các t h"p lúa lai mi không nh(ng có năng sut cao

mà phi có cht l "ng tt, áp $ng "c yêu cu xut kh'u, có nhiu t h"p lai thích $ng rng vi các mùa v#, các vùng sinh thái ca n c ta

- Xây dng cơ s mnh v nghiên c$u khoa hc lúa lai Vit Nam, ào to i ngũ cán b khoa hc nghiên c$u v lúa lai có trình cao, cùng vi vic nâng cp cơ s vt cht ph#c v# công tác nghiên c$u các Vin, tr ng

i hc…

- Xây dng mng l i k thut v lúa lai, nht là h thng sn xut ht ging vi mt i ngũ gi,i v công ngh và mng l i ki m nh cht l "ng ht ging

28

nhà u tư trong và ngoài n c u tư nghiên c$u khoa hc, sn xut ht ging lúa lai ti Vit Nam.

Vi các chính sách phát huy mi ngun lc ca t n c, "c nhà n c quan tâm u tư th,a áng, công ngh lúa lai s/ tip t#c có b c phát tri n mnh m/ và bn v(ng Vit Nam, góp phn a công ngh trng lúa ca Vit Nam lên trình cao ca th gii, nâng cao thu nhp cho nông dân, nâng cao hiu qu trng lúa ca n c ta

Phn ba

3.1 i t ng, a im và thi gian nghiên cu

3.1.1 i t ng nghiên cu

Nghiên c$u trên 6 ging lúa: CNR5104, Qưu13, Qưu108, Qưu6,

CNR902, S.O4, và mt ging lúa i ch$ng Nh ưu 838

- Theo dõi !c i m sinh tr ng, phát tri n ca mt s ging lúa như:

Tc sinh tr ng, ng thái ra lá, ng thái nhánh…

- Theo kh năng chng chu sâu bnh

- ánh giá cht l "ng go ca các ging tham gia thí nghim

- Theo dõi năng sut và các yu t cu thành năng sut

3.3. Phương pháp nghiên cu

3.3.1 B trí thí nghim

Thí nghim "c b trí theo khi ng*u nhiên RCB vi 3 ln nhc li Tng s ô thí nghim 3x7=21 ô, din tích ô thí nghim 15 m2, tng din tích là: 15x21 = 315 m2, chưa k di bo v