Trong giới hạn của bài viết này, tôi xin được nêu ra một số vấn đề về đổi mới phương pháp giảng dạy các môn lý luận chính trị để chúng ta có thể cùng trao đổi sâu hơn.. Giảng viên có chứ
Trang 1
NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG GIẢNG DẠY
CÁC MÔN LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ TRONG ĐIỀU KIỆN HIỆN NAY - MỘT SỐ VẤN ĐỀ CẦN QUAN TÂM
Đặng Chung Kiên *
Trong hệ thống giáo dục quốc dân, việc triển khai giảng dạy các môn lý luận chính trị tại các trường đại học là một yêu cầu khách quan Đây là các môn học nhằm trang bị cho người học những kiến thức cơ bản nhất về thế giới quan và phương pháp luận khoa học; trang bị nền tảng lý luận và hệ tư tưởng tiến bộ của chủ nghĩa Mác-Lênin Thông qua đó giúp người học có thể vận dụng một cách linh hoạt vào các tình huống thực tế trong cuộc sống Với
ý nghĩa đó, việc giảng dạy các môn học này như thế nào có một vai trò khá quan trọng Trong giới hạn của bài viết này, tôi xin được nêu ra một số vấn đề về đổi mới phương pháp giảng dạy các môn lý luận chính trị để chúng ta có thể cùng trao đổi sâu hơn
Chúng ta biết rằng trong quá trình dạy học đại học, giảng viên là chủ thể của hoạt động giảng dạy và đồng thời cũng là người giữ vai trò chủ đạo trong quá trình dạy học Giảng viên có chức năng, nhiệm vụ tổ chức, lãnh đạo và điều khiển toàn bộ các hoạt động của sinh viên tại giảng đường, qua đó đảm bảo cho sinh viên
có thể thực hiện một cách đầy đủ và có chất lượng đối với những yêu cầu đã được định ra trong giảng dạy và học tập trong môi trường đại học
Để có thể thực hiện tốt nhiệm vụ đó, giảng viên phải thay đổi vai trò của người chỉ đơn thuần truyền thụ kiến thức - như giảng dạy
Trang 2
phổ thông - sang vai trò của một người tổ chức hoạt động, thực hiện việc hỗ trợ và hướng dẫn khi cần thiết Giảng viên cũng có thể tham gia vào các hoạt động cùng sinh viên với vai trò của một người cố vấn Với những yêu cầu như vậy, đòi hỏi giảng viên phải nắm bắt được nhu cầu của người học và tổ chức để họ có thể quản lý được quỹ thời gian của mình, đồng thời động viên họ tích cực tham gia vào quá trình nâng cao năng lực nhận thức và tư duy, thực hiện việc chỉ dẫn, giúp đỡ họ phát triển các kỹ năng học tập độc lập - tất nhiên
có tính đến những sự khác biệt cá thể
Nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy các môn lý luận chính trị, đáp ứng yêu cầu của giáo dục trong thời đại hiện nay, đòi hỏi mỗi giảng viên phải luôn cố gắng phấn đấu và thực hiện tốt một số
yêu cầu cơ bản sau đây:
Thứ nhất: Phải chủ động trau dồi, nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ, thường xuyên cập nhật kiến thức và công nghệ mới
Chính những yêu cầu của đổi mới phương pháp giảng dạy đòi hỏi người thầy phải tự vượt lên trên chính bản thân mình Bản thân người thầy phải nỗ lực không ngừng, phải thấu hiểu sâu sắc lĩnh vực chuyên môn mà mình đảm nhiệm, luôn tìm tòi sáng tạo, áp dụng những thành tựu khoa học kỹ thuật tiên tiến và hiện đại vào quá trình giảng dạy để bài giảng của mình có có sức hấp dẫn cao, có hiệu quả nhất Mỗi bài giảng của thầy giáo phải mở ra một trang mới trong thế giới kiến thức vô tận, không lặp lại nhàm chán Do vậy, việc thường xuyên trau dồi, nâng cao trình độ chuyên môn, cập nhật tri thức và công nghệ mới là công việc thường xuyên mà mỗi người thầy đều cần phải quan tâm Bên cạnh đó người thầy còn phải
là tấm gương sáng tâm huyết với nghề, với sự nghiệp đào tạo của mình Tuy việc đổi mới phương pháp dạy - học trong bối cảnh hiện nay là tất yếu, song có một bộ phận không nhỏ các thầy cô giáo coi
đó chỉ là việc làm chiếu lệ, không ít người ngại đổi mới, bằng lòng với cái mình hiện có Họ quan niệm học tập là trách nhiệm và nghĩa
vụ của sinh viên, thầy chỉ lên lớp, giảng bài xong là hoàn thành trách nhiệm Nhận thức về vai trò và trách nhiệm, xác định thái độ
và trách nhiệm đúng đắn về việc này là nghĩa vụ của mỗi người thầy đứng trên bục giảng đại học
Trang 3Thứ hai: Thường xuyên tham gia nghiên cứu khoa học
Nghiên cứu khoa học là một yêu cầu không thể thiếu đối với giảng viên đại học Đồng thời chính việc nghiên cứu khoa học cũng khẳng định “tính đại học” trong giáo dục - sự khác biệt so với giáo dục phổ thông1 Công tác nghiên cứu khoa học là thành tố không thể thiếu trong việc hình thành phương pháp dạy - học mới trong các trường đại học, giúp giảng viên có thể tìm kiếm, phát hiện các vấn
đề mới và giúp sinh viên gắn học với hành, phát triển tư duy logic
và rèn luyện phương pháp luận sáng tạo Dựa trên những định hướng nghiên cứu lớn của từng trường, từng chuyên ngành mà mỗi giảng viên phải xây dựng cho mình một hướng đề tài nghiên cứu lâu dài, trên cơ sở đó xác định kế hoạch nghiên cứu khoa học cho từng thời kỳ Có thể huy động những khả năng to lớn của sinh viên vào việc cùng thực hiện từng phần của đề tài Đây cũng có thể là những gợi mở rất tốt cho các đề tài của sinh viên, là những định hướng đúng cho các đề tài Sinh viên có thể thực hiện các đề tài nhánh của các đề tài lớn do các thầy giáo chủ trì, có thể tiếp xúc với những định hướng nghiên cứu cập nhật Nghiên cứu khoa học cũng chính
là phương thức hiệu quả nhất để thầy có thể nâng cao chất lượng chuyên môn của mình
Bên cạnh đó, việc nghiên cứu khoa học sẽ giúp cho giảng viên có thêm các kiến thức lý luận và thực tiễn nhằm làm phong phú thêm cho bài giảng của mình Qua đó thu hút sinh viên quan tâm hơn đến nội hàm khoa học của các vấn đề mà giảng viên đưa ra, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo2
Thứ ba: Thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy theo hướng tích cực
Thực hiện diễn giảng một là hình thức tổ chức dạy học có bề dày lịch sử lâu đời và có thể nói rằng, cho đến nay thì nó vẫn được xem như là một hình thức cơ bản và thường được tiến hành thông qua phương pháp thuyết trình Tuy nhiên, trong điều kiện hiện nay, với xu hướng phát huy tối đa hoạt động của người học, giảng viên
1 Xem http://truongleduan.quangtri.gov.vn/nghiencuutraodoi.asp?id=103201083617
Trang 4cần hạn chế bớt phương pháp thuyết trình theo kiểu thông báo - tái hiện để chuyển sang tăng cường thực hiện phương pháp thuyết trình
- giải quyết vấn đề Đây là một phương pháp thể hiện được tính tích cực rất cao trong việc giảng dạy các môn học thiên về tư duy ngôn ngữ, lý luận Kiểu dạy học này đòi hỏi giải quyết các vấn đề trong quá trình nhận thức của sinh viên, từ đó tạo ra sự chuyển hoá tích cực trong việc nhận thức khoa học và đảm bảo quá trình nhận thức trong học tập3 Ở đây, giảng viên sẽ khéo léo đưa sinh viên vào các tình huống có vấn đề rồi cho sinh viên tự tìm hướng đi và giải quyết vấn đề đặt ra Trên cơ sở phương pháp, cách thức giải quyết vấn đề
mà giảng viên trình bày, sinh viên có thể học được phương pháp tư duy, phát hiện vấn đề, đề xuất các giả thuyết, thảo luận… để kiểm tra các giả thiết nêu ra; từ đó có thể rút ra các kết luận hoặc sự khái quát trong nhận thức
Phương pháp thuyết trình theo kiểu đặt vấn đề và giải quyết vấn đề chỉ thuần tuý của giảng viên cũng đã có được những hiệu quả nhất định trong việc phát triển tư duy của sinh viên Tuy nhiên, nếu được thực hiện lồng ghép với việc triển khai vấn đáp, thảo luận một cách hợp lý thì hiệu quả sẽ tăng thêm rất nhiều Để thuận lợi cho việc tiến hành các hoạt động trên đây, lớp học phải được bố trí với số lượng sinh viên không quá đông, có micro di động - không dây- để thuận lợi cho việc tiến hành đối thoại giữa giảng viên với sinh viên cũng như giữa sinh viên với sinh viên Bên cạnh đó, đòi hỏi sinh viên phải mạnh dạn bộc lộ ý kiến riêng, quan điểm cá nhân trước các vấn đề nêu ra Nếu như trước đây, trong quá trình giảng dạy ở đại học hầu như không bao giờ giảng viên để cho sinh viên trả lời câu hỏi thì ngày nay, để kích thích tư duy tích cực của sinh viên
và tăng cường mối liên hệ ngược giữa người nghe và người thuyết trình, giảng viên có thể đặt một số câu hỏi “có vấn đề” để sinh viên trả lời ngay tại lớp, thậm chí có thể trao đổi ngắn trong nhóm giữa những người ngồi cạnh nhau trước khi giảng viên đưa ra câu trả lời
Ngoài ra, trong thời đại hiện nay, bài giảng của giảng viên đang có khuynh hướng sử dụng ngày càng nhiều các phương tiện công nghệ thông tin nhằm làm tăng tính hấp dẫn và hiệu quả Trước đây, để minh hoạ cho nội dung giảng dạy, giảng viên chỉ có thể
3 Xem http://tgu.edu.vn/Pages/TGU/Topic
Trang 5dùng lời nói giàu hình tượng và gợi cảm kèm theo những cử chỉ, điệu bộ diễn giải nội tâm hoặc có thêm bộ tranh minh hoạ Ngày nay, thực tế có cả một hệ thống các phương tiện để giảng viên có thể lựa chọn sử dụng như máy chiếu, thiết bị ghi âm ghi hình, video, đĩa CD, v.v… Thực tế đó đòi hỏi các giảng viên phải có khả năng soạn bài giảng trên máy tính được kết nối mạng, thường xuyên sử dụng máy chiếu đa năng cũng như các phương tiện hiện đại khác để trình bày bài giảng của mình
Thứ tư: Cần chú trọng phương pháp dạy - học nêu vấn đề
Điểm cơ bản và quan trọng trong đổi mới phương pháp dạy - học các môn lý luận chính trị nhằm đạt hiệu quả là dạy - học nêu vấn đề và phát huy tối đa khả năng tự học và tư duy độc lập của sinh viên Các cách dạy học theo lối truyền thống truyền đạt - lĩnh hội cần được thay đổi bằng những cách làm mới cùng với sự hỗ trợ của phương tiện mới hiện đại Việc thay đổi nhận thức và hành động cũng được đặt ra đối với mỗi giảng viên Để giúp cho sinh viên nắm bắt được cốt lõi của bài giảng thì người thầy phải xây dựng được sơ
đồ bài giảng thực hiện trên các phương tiện mới với sự hỗ trợ của các phần mềm trên máy tính Sau mỗi chương, hoặc thậm chí sau mỗi bài giảng, giảng viên phải chỉ ra cho sinh viên được những địa chỉ để học có thể tìm đọc được những thông tin liên quan đến bài giảng Việc kiểm tra - đánh giá chất lượng học tập của sinh viên cũng phải căn cứ và mục tiêu của môn học để yêu cầu họ phải nắm vững bản chất của vấn đề Phương pháp dạy - học mới đòi hỏi người thầy phải nắm vững, sử dụng thành thạo công cụ để hỗ trợ đắc lực
cho sinh viên đạt được mục tiêu của môn học
Thứ năm: Thực hiện đổi mới phương pháp thảo luận và tổ chức seminar
Seminar là một hình thức tổ chức dạy học cơ bản ở đại học, trong đó sinh viên thảo luận các vấn đề thuộc môn học đã tự tìm hiểu được, đặt dưới sự hướng dẫn của giảng viên rất am hiểu về lĩnh vực này Nếu trong bài diễn giảng, giảng viên phải hoạt động nhiều thì trong seminar tính năng động, tích cực của sinh viên được phát huy Ở đây, sinh viên được tập dượt nghiên cứu tài liệu một cách khoa học, biết phân tích phê phán những ý kiến khác nhau trước
Trang 6một chủ đề nêu ra, biết lập luận để bảo vệ ý kiến của mình trước tập thể, có dịp suy nghĩ về một vấn đề dưới nhiều góc độ, làm nảy sinh các thắc mắc sinh viên phải đến seminar với nhiều ý kiến mới mẻ, với kết quả tìm đọc các tài liệu tham khảo mở rộng giáo trình chứ không phải chỉ với tri thức có sẵn trong các bài giảng hoặc trong giáo trình Vì vậy, từ lâu người ta xem seminar là một “phòng thí nghiệm sáng tạo”, là “vườn ươm các nhà khoa học trẻ tuổi”
Với yêu cầu như vậy, việc tổ chức và điều khiển hoạt động seminar có mặt còn khó hơn là thuyết trình diễn giảng; giảng viên phụ trách seminar phải chuẩn bị thật chu đáo, phải có đủ trình độ lý thuyết và thực tiễn trong vấn đề liên quan Giảng viên cũng cần phải
có sự linh hoạt nhằm giải quyết một cách phù hợp nhất những tình huống phát sinh trong quá trình thực hiện
Dạy sinh viên cách suy nghĩ như các nhà khoa học đã tìm ra những tri thức mới cho nhân loại, làm cho seminar trở thành những buổi “thảo luận phát triển” đang là hướng đổi mới seminar tại các hệ thống giáo dục đại học lớn trên thế giới hiện nay
Mục tiêu nâng cao chất lượng giảng dạy đại học nói chung, giảng dạy các môn lý luận chính trị nói riêng, là một yêu cầu tất yếu khách quan, là một tiêu chí quan trọng đánh giá việc dạy của mỗi giảng viên Tuy nhiên cần căn cứ vào điều kiện sư phạm của từng trường, từng khoa, từng bộ môn… để có mô hình phù hợp và bước
đi thích hợp là vấn đề hết sức quan trọng
Trong điều kiện hiện nay, nhằm có thể nâng cao hơn nữa chất lượng giảng dạy các môn lý luận chính trị, đòi hỏi sự nỗ lực tổng hợp từ nhiều phía Trong đó có phần rất quan trọng từ phía giảng viên là phải thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm đạt được các yêu cầu sau đây:
- Hình thành cho sinh viên được động cơ học tập đúng đắn, hứng thú học tập, sự say mê trong nghiên cứu
- Phát huy được tính tích cực, chủ động, tự giác, tính độc lập sáng tạo, khả năng giao tiếp và ứng xử của mỗi sinh viên
Trang 7- Làm thay đổi được cách làm việc của sinh viên: Chủ động nghiên cứu trước bài học, luôn đối chiếu bài giảng với bài tự soạn
để bổ sung, luôn liên hệ với thực tế cuộc sống và nhà trường của mình
- Tạo điều kiện để sinh viên được tranh luận, phát biểu chính kiến của mình, khẳng định trước tập thể, hỗ trợ nhau trong học tập, hạn chế những thói quen chưa tốt trong học tập và trong cuộc sống: Lười biếng, không chuẩn bị gì khi đến lớp, trên lớp chỉ biết nghe và ghi thụ động; thiếu tự tin, thiếu mạnh dạn trong tranh luận, nghiên cứu và trong giao tiếp nói chung
Như vậy, việc nâng cao chất lượng giảng dạy các môn lý luận chính trị vừa là nhu cầu thực tiễn vừa là động lực phát triển giáo dục đại học Nó đòi hỏi mỗi giảng viên phải tự nhận thức được vai trò và trách nhiệm của mình, tích cực tham gia vào các quá trình đổi mới Đây có thể được xem là nghĩa vụ, trách nhiệm và cũng chính là lương tâm của của mỗi giảng viên trước những thách thức
to lớn trong công cuộc xây dựng, hội nhập và phát triển của đất nước hiện nay./
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Đắc Hưng, Giáo dục Việt Nam hướng
tới tương lai vấn đề và giải pháp, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà
Nội, 2004
2 Nguyễn Nghĩa Dán, Vì năng lực tự học sáng tạo của học sinh,
Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục, số 2/1998
3 Đặng Vũ Hoạt, Một số nét về thực trạng, phương pháp dạy học
đại học, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục, số 1/1994
4 Thái Duy Tuyên, Giáo dục học hiện đại - Những vấn đề cơ bản,
Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001
5 http://ttptgiaoduc.sgu.edu.vn/vn/tu-lieu-giao-duc/44/doi-moi-phuong-phap-day-hoc-cac-mon-li-luan-chinh-tri-hien-nay/
6 http://tuyengiao.vn/Home/Thuc-tien-kinh-nghiem/62122/Phat-huy-CNTT-trong-giang-day-cac-mon-ly-luan-chinh-tri
7 http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/PrintStory.aspx?distributi
on
8 http://truongleduan.quangtri.gov.vn
9 http://tgu.edu.vn/Pages/TGU/TopicDetail/3506