HOẠT ĐỘNG GIẢNG dạy, học tập lý LUẬN CHÍNH TRỊ ở đại học, CAO ĐẲNG HIỆN NAY THỰC TRẠNG điển HÌNH và GIẢI PHÁP CHỦ yếu

HOẠT ĐỘNG GIẢNG DẠY, HỌC TẬP LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ Ở ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG HIỆN NAY THỰC TRẠNG ĐIỂN HÌNH VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU Trần Nguyên Ký * Giống như bất kỳ môn học nào, chất lượng giảng dạy

HOẠT ĐỘNG GIẢNG DẠY, HỌC TẬP

LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ Ở ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG HIỆN NAY THỰC TRẠNG ĐIỂN HÌNH VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU

Trần Nguyên Ký *

Giống như bất kỳ môn học nào, chất lượng giảng dạy, học tập các môn lý luận chính trị ở nước ta bị chi phối bởi rất nhiều yếu

tố như:

- Số lượng và chất lượng đội ngũ giảng viên

- Nội dung, chương trình môn học

- Hình thức và phương pháp giảng dạy, học tập

- Chất lượng giáo trình, tài liệu học tập

- Cơ sở vật chất, trang thiết bị giảng dạy, học tập

Bên cạnh đó, do tính đặc thù của mình, chất lượng các môn

lý luận chính trị còn bị chi phối bởi chủ trương, chính sách phát triển giáo dục của Đảng, Nhà nước, cũng như sự thay đổi trên thượng tầng giáo dục như những giải pháp đổi mới môn học của Bộ giáo dục và đào tạo Thậm chí, chất lượng giảng dạy, học tập lý luận chính trị còn bị ảnh hưởng bởi môi trường, hoàn cảnh xã hội tác động tới tâm thức, thái độ của người học

Trong khuôn khổ bài viết, chúng tôi không có tham vọng và cũng không thể trình bày tất cả mọi điều, mọi yếu tố liên quan tới chất lượng môn học Để có thể thực hiện được điều đó, cần có sự

* Tiến sĩ, trường Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh

khảo sát khoa học, nghiêm túc và đầy đủ ở tầm vĩ mô Ở đây, chúng tôi chỉ tập trung xem xét những yếu tố thực trạng điển hình liên quan trực tiếp tới chất lượng dạy và học môn học nhằm tiếp cận tới việc đề xuất những giải pháp chủ yếu, có tính khả thi và thiết thực

để nâng cao chất lượng dạy và học môn học này

Theo quan điểm cá nhân, việc xây dựng phương pháp dạy và học lý luận chính trị ở bậc đại học, cao đẳng cần tính tới các yếu tố

cơ bản sau:

Một là, cần xác định đối tượng người học: họ là ai? Họ ở mức độ nào? (về nhận thức), họ cần gì? (trong học tập và trong cuộc sống)? Thực tế cho thấy, sự tiếp thu và vận dụng những vấn đề lý luận chính trị cũng tùy thuộc vào lứa tuổi (trẻ hay già), vị trí cá nhân (còn phụ thuộc gia đình hay đã có công ăn việc làm) Ngoài ra, chuyên ngành học tập ở đại học cũng sẽ ảnh hưởng tới quá trình học tập lý luận chính trị Tôi cho rằng, trong quá trình giảng day, việc người giảng viên lý luận chính trị lưu ý tới chuyên ngành đào tạo của người học có ý nghĩa rất lớn tới hiệu quả của quá trình giảng dạy và học tập môn học này

Hai là, cần xác định rõ đặc điểm môn học Tùy thuộc đặc điểm môn học mà xây dựng phương pháp dạy và học cho phù hợp nếu như ở các môn khoa học tự nhiên cần phải thực nghiệm nhiều thì ở các môn lý luận chính trị lại cần có sự liên hệ thực tế, cũng như chú trọng sự suy luận logic Có thể thấy, đa phần các môn lý luận chính trị đều có chung đặc điểm là vừa đòi hỏi sự chặt chẽ, logic vừa liên quan mật thiết tới đời sống thực tiễn, đặc biệt là đời sống thực tiễn xã hội không những thế, các môn lý luận chính trị lại mang tính chính trị - tư tưởng cao Chúng không chỉ có tính khoa học mà còn thể hiện thái độ nhân sinh của con người, của một giai cấp hay dân tộc cụ thể Điều này cho phép các môn lý luận chính trị, nhất là triết hoc thể hiện được vai trò thế giới quan, nhân sinh quan, phương pháp luận cao đối với cuộc sống con người

Ba là, cần xác định rõ môi trường, điều kiện hoàn cảnh tiến hành công việc dạy và học cả ở tầm vĩ mô lẫn vi mô, cả thuận lợi hay khó khan, để từ đó có thể đề ra phương pháp dạy, học phù hợp Chúng tôi cho rằng, việc xác định đúng yếu tố thứ ba này có ý nghĩa

quan trọng đói với việc xây dựng phương pháp giảng day, học tập lý luận chính trị ở đại học, cao đẳng hiện nay Chẳng hạn, trong môi trường giảng dạy khó khan, cơ sở vật chất thiếu thốn, lạc hậu cộng với sự thờ ơ, thiếu quan tâm, thiếu sự chỉ đạo, giúp đỡ của các cấp lãnh đạo, quản lý giáo dục, cũng như của toàn xã hội thì việc xây dựng phương pháp giảng dạy, học tập lý luận chính trị sẽ vô cùng khó khan, dẫn tới chất lượng dạy và học môn học không đảm bảo theo yêu cầu Ngược lại, trong điều kiện thuận lợi: cơ sở vật chất phục vụ dạy, học đầy đủ, hiện đại, các cấp lãnh đạo cũng như toàn

xã hội quan tâm, tạo điều kiện cho việc giảng dạy và học tập lý luận chính trị thì quá trình xây dựng, đổi mới phương pháp dạy, học sẽ

có hiệu quả tích cực

Từ góc độ tiếp cận như trên, nhìn lại hoạt động dạy và học các môn lý luận chính trị ở bậc đại học, cao đẳng vừa qua, nhất là từ khi có quá trình đổi mới, tích hợp các môn lý luận Mác – Lênin như triết, kinh tế chính trị, chủ nghĩa xã hội khoa học, chúng tôi nhận

thấy nổi lên các thực trạng điển hình như sau:

Thực trạng thứ nhất, sự chuyển mình mang tầm vóc vĩ mô từ

mọi phương diện liên quan tới hoạt động đào tạo nói chung, hoạt động giáo dục lý luận chính trị nói riêng Từ quan tâm của Đảng, Nhà nước đối với công tác đổi mới giáo dục đào tạo tới những chương trình hành động cụ thể của Bộ Giáo dục và đào tạo; từ sự đòi hỏi và tham gia ngày càng mạnh mẽ của xã hội đối với giáo dục đào tạo (trong đó có giáo dục lý luận chính trị) cho tới những nỗ lực nội tại, tự thân từ các trường đại học, cao đẳng trong cả nước; từ sự chuyển đổi, phấn đấu của cả đội ngũ nhà giáo và quản lý giáo dục lẫn sự mong chờ và nỗ lực của người học Tất cả dường như tạo ra một sức lan tỏa to lớn, vừa là động lực, vừa là yêu cầu tác động lên toàn bộ đời sống giáo dục đất nước

Điều này trước hết thể hiện rõ trong Chiến lược phát triển

giáo dục 2011 – 2020 được Chính phủ ban hành theo quyết định số

711/QĐ – TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ và Nghị quyết số 29 – NQ/TW ngày 4/11/2013 của Hội nghị Trung ương lần

thứ 8 khóa XI của Đảng ta về Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

và đào tạo Trong các văn kiện quan trọng này, Đảng và Chính phủ

ta đã nêu rõ những quan điểm chỉ đạo, cũng như mục tiêu tổng quát

cần quán triệt trong hoạt động giáo dục, đào tạo Cụ thể, Chiến lược

phát triển giáo dục 2011 – 2020 chỉ rõ: “phát triển giáo dục phải

thực sự là quốc sách hàng đầu, là sự nghiệp của Đảng, Nhà nước và của toàn dân”; “xây dựng nền giáo dục có tính nhân dân, dân tộc, tiên tiến, hiện đại, XHCN, lấy chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng

Hồ Chí Minh làm nền tảng,…”; “đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục theo hướng chuản hóa, hiện đại hóa, dân chủ hóa, hội nhập quốc tế, (…) tập trung nâng cao chất lượng, đặc biệt chất lượng giáo dục đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, …”

Tương tự, trong nghị quyết Trung ương 8, khóa XI về Đổi mới căn

bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, Đảng ta cũng nêu rõ: “phát triển

giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học” Đồng thời, theo Đảng ta, việc đổi mới giáo dục phải đạt mục tiêu là

“tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo; đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộc xây dựng, bảo

vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân Giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, sống tốt và làm việc hiệu quả Xây dựng nền giáo dục mở, thực học, thực nghiệp…”

Có thể nhận thấy, việc đổi mới hoạt động giảng dạy, học tập

lý luận chính trị trong các trường đại học, cao đẳng đặt trong tổng thể của đổi mới toàn bộ hệ thống giáo dục quốc dân được Đảng, Nhà nước đăc biệt coi trọng Mặt khác, nếu xem xét hoạt động giáo dục lý luận chính trị một cách độc lập, cũng sẽ dễ dàng nhận thấy sự quan tâm đặc biệt của Đảng Điều này thể hiện rõ trong Nghị quyết

của Bộ Chính trị số 01 – NQ/TW Về công tác lý luận trong giáo dục

hiện nay (ngày 28/03/1992) Trong đó, Đảng ta không chỉ nêu rõ vị

trí, tầm quan trọng của công tác giáo dục lý luận mà còn chỉ ra những yêu cầu, nhiệm vụ đối với công tác này

Chính trên cơ sở quan điểm chỉ đạo của Đảng, Nhà nước về đổi mới giáo dục nói chung, đổi mới giáo dục lý luận chính trị nói riêng, thời gian qua đã diễn ra quá trình đổi mới mạnh mẽ hoạt động giáo dục các môn lý luận chính trị ở các trường đại hoc, cao đẳng

trong cả nước Tinh thần đổi mới này thể hiện sâu sắc ở mọi khía cạnh liên quan tới môn học như nội dung, chương trình, giáo trình, đội ngũ và tất nhiên không thể không ảnh hưởng tới chất lượng, hiệu quả giảng dạy, học tập các môn học này

Đánh giá chất lượng dạy và học các môn lý luận chính trị, nhất là lý luận Mác – Lênin (triết, kinh tế chính trị, CNXH khoa học) thời gian qua, chúng tôi đã có dịp đề cập, phân tích trong một bài viết nhân dịp Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh tổ chức

Hội thảo khoa học với chủ đề: Tổng kết việc thực hiện nghị quyết 01

của Bộ Chính trị (khóa VII) về công tác lý luận và định hướng đến năm 2020 (kỷ yếu Hội thảo khoa học, ngày 12/09/ 2013) Trong đó,

chúng tôi cho rằng, bên cạnh những kết quả đạt được, việc đổi mới các môn khoa học Mác – Lênin theo hướng tích hợp chưa tốt tạo nên những bất cập, hạn chế ảnh hưởng tiêu cực tới chất lượng giảng dạy, học tập Chẳng hạn, về lực lượng giảng viên không chỉ thiếu

mà còn thể hiện sự yếu kém, không đồng đều, không đáp ứng được yêu cầu của việc giảng dạy theo hướng tích hợp cũng như chưa đáp ứng được yêu cầu chất lượng đào tạo Thực tế đó cộng với sự giảm tải môn học còn nặng tính máy móc, cơ học (giảm thời lượng song nội dung hầu như không giảm) đã dẫn tới chất lượng dạy và học môn học không đồng đều, ở mỗi trường mỗi khác, nhìn chung có biểu hiện đi xuống Chính xuất phát từ thực tế bất cập và lộn xộn này mà tại Hội nghị tập huấn cán bộ giảng dạy lý luận chính trị các trường đại học, cao đẳng tổ chức tại Nha trang cuối tháng 7 năm

2013 vừa qua, đồng chí Đinh Thế Huynh, thay mặt lãnh đạo Đảng, Ban Tuyên giáo trung ương đã có ý kiến chỉ đạo nhằm chấn chỉnh

và nâng cao chất lượng của công tác giảng dạy lý luận chính trị

Thực trạng thứ hai, đối tượng người học đa phần trẻ tuổi

Trừ một số trường hợp đặc biệt, sinh viên chính qui đại học, cao đẳng đều là các bạn trẻ, mới từ phổ thông lên Điều đó dẫn tới việc nhận thức các vấn đề xã hội của các em còn nhiều hạn chế Bên cạnh đó, do còn trẻ, sinh viên chính qui nhìn chung ham học hỏi, thích khám phá cái mới Đặc biệt, các em thích đề cập tới những vấn đề liên quan tới tuổi trẻ như học hành, tình bạn, tình yêu, việc làm, nghề nghiệp, gia đình, quê hương, Tổ quốc v.v… song đồng thời lại không am hiểu và không thích những vấn đề chính trị phức

tạp, khô khan, nặng nề, xa lạ với tuổi trẻ Thực tế đó vừa cho thấy những thuận lợi nhưng lại vừa chứa đựng khó khăn, thách thức cho công tác giảng dạy, học tập lý luận chính trị Có thể nói, thất bại hay thành công, dạy thực học thực hay chỉ là sự áp đặt, hình thức chủ nghĩa trong dạy và học lý luận chính trị ở đây phụ thuộc rất nhiều vào việc xây dựng phương pháp giảng day, học tập có tính tới, tính

đủ những đặc điểm kể trên của sinh viên hay không Điều này lý giải tại sao ở những thầy lớn tuổi, kinh nghiệm giảng dạy lâu năm, kiến thức chuyên môn vững song lại không cuốn hút sinh viên bằng

các giáo viên trẻ, không hơn các sinh viên bao nhiêu về tuổi đời

Thực trạng thứ ba, sự tồn tại phổ biến và lâu dài hình thức lớp đông Nhìn lại hơn hai chục năm thực hiện nghị quyết 01 của Bộ

Chính trị, khóa VII về đổi mới công tác lý luận cũng như hơn nửa thập kỷ đổi mới các môn lý luận Mác – Lênin, dù một số mặt đã có bước phát triển, như cơ sở vật chất phục vụ giáo dục đào tạo được cải thiện, song tình trạng lớp đông vẫn còn khá phổ biến Dường như có một luật bất thành văn là khi học các môn chuyên ngành thì tách nhỏ song khi học các môn lý luận chính trị lại gộp vào, cho gọn, cho đỡ tốn kém Việc tổ chức lớp đông dường như một đặc ân dành riêng cho các thầy lý luận chính trị Ngoại trừ một số giảng viên môn học đồng ý với hình thức tổ chức này (có đấy, có thể thù lao cao hơn song chỉ phải giảng với lượng thời gian không đổi) thì

đa số sẽ thấy điều này không hợp lý và ảnh hưởng tới chất lượng dạy và học Cái khó ở đây chính là việc xác định mức độ đông bao nhiêu thì không ảnh hưởng nhiều tới chất lượng học tập, còn bao nhiêu thì không chấp nhận được Chính việc khó xác định như vậy nên tình trạng này diễn ra lâu dài, nhất là ở các trường dân lập (vốn

dĩ thiếu thốn cơ sở vật chất cũng như phải coi trọng cả vấn đề hạch toán kinh tế), thậm chí cả những trường công lập lớn điều này cộng thêm với việc giảm thời lượng môn học đã tạo nên sức ép không nhỏ lên việc dạy và học các môn lý luận chính trị Chúng tôi cho rằng, đây chính là sự bất cập, thách thức lớn nhất cho việc đảm bảo

và nâng cao chất lượng đào tạo lý luận chính trị ở các trường đại học, cao đẳng hiện nay

Tựu trung lại, với những thực trạng điển hình kể trên, việc đổi mới phương pháp giảng dạy học tập nhằm thích ứng với những

thực trạng bất cập (ở đây chúng tôi không đề cập việc làm sao để thay đổi thực trạng bất cập này) là yêu cầu, là mệnh lệnh của việc đảm bảo và nâng cao chất lượng giáo dục lý luận chính trị Việc tìm tòi, xây dựng hình thức dạy và học mới không chỉ nhằm thích ứng với thực trạng, đảm bảo chất lượng đào tạo mà còn đáp ứng yêu cầu của xã hội, của Đảng, Nhà nước về một nền giáo dục thực dạy, thực học có khả năng tạo ra những sản phẩm – nguồn nhân lực chất lượng cao, giàu tính sáng tạo Về phương diện cá nhân, nếu ai đó không chịu tìm tòi, sáng tạo những hình thức mới, vẫn giữ nguyên lối truyền thụ cũ, nặng tính một chiều, áp đặt thì giỏi lắm chỉ an toàn

và giữ được hình ảnh một “vị giáo sư đáng kính” trong một môi trường giáo dục được bảo hộ nghiêm ngặt Bản thân họ sẽ cảm thấy không an toàn, và thực tế cũng sẽ an toàn đối với họ khi phải ra môi trường giáo dục theo hướng mở và giàu tính cạnh tranh Người học,

và cả cơ sở đào tạo ở đây sẽ chỉ chấp nhận những người mạnh dạn tìm tòi, đổi mới và thực sự đem lại điều thiết thực, bổ ích cho họ mà thôi!

Với sự tâm huyết và sự thiển nghĩ ở trên, lẫn cả kinh nghiệm

cá nhân, chúng tôi cho rằng việc xây dựng một phương pháp giảng dạy, học tập các môn lý luận chính trị ở các trường đại học, cao đẳng hiện nay tùy thuộc vào mỗi cá nhân giảng viên, tùy thuộc vào điều kiện hoàn cảnh cụ thể của mỗi lớp, mỗi trường và mỗi người Tuy nhiên, chúng tôi cũng cho rằng, việc xây dựng phương pháp phù hợp, đúng đắn không thể không tính tới thực trạng kể trên, do

đó, không thể không quán triệt những yêu cầu cơ bản sau đây:

Một là, đổi mới phương pháp giảng dạy phù hợp với đặc điểm tuổi trẻ Người giảng viên cần tìm tòi, chuyển hóa được những

nội dung khô khan, khó hiểu, xa lạ với tuổi trẻ thành những vấn đề dung dị, gần gũi, sinh động và dễ hiểu đối với các em sinh viên Mạnh dạn và nhanh chóng đoạn tuyệt với những lối giảng với những nhận định cao siêu, hàn lâm song xa lạ và vô bổ đối với các bạn trẻ bây giờ Nếu chúng ta từ bỏ được lối thuyết giảng nặng nề chỉ lừa được chính mình chứ không lừa được đồng nghiệp, chỉ thuyết phục được bản thân chứ không thể thuyết phục được người

học thì tôi tin kết quả tốt đẹp sẽ đến!

Hai là, đổi mới phương pháp giảng dạy phù hợp với bản chất môn học Nhìn bề ngoài, lý luận chính trị thực là khô khan, xa lạ với

đời sống đời thường Tuy nhiên, xét về bản chất, lý luận chính trị phản ánh sâu sắc đời sống Một người thầy giỏi, mang trong mình tình yêu cuộc sống sâu sắc sẽ biết cách truyền tải hơi thở đời sống sinh động thông qua những nội dung lý luận súc tích Đây chính là

sự thách thức thú vị đối với người giảng viên lý luận chính trị Cá nhân tôi cho rằng, tấm gương mẫu mực của chủ tịch Hồ Chí Minh thể hiện trong cách Người giao tiếp với quần chúng, trong cách Người diễn đạt (cũng là tuyên truyền cách mạng) đáng để ta học tập,

noi theo

Ba là, đổi mới phương pháp giảng dạy phù hợp với thực trạng lớp đông và thời lượng ít Như trên đã nêu, ở đây ta giả định

là thực trạng này không thay đổi Do đó ta phải tìm cách thích ứng với nó Thông thường, trước thực trạng này, người thầy thường chọn cách giảng truyền thống là diễn thuyết, độc thoại Bản thân tôi không hoàn phủ nhận phương pháp này vì nó cũng chứa đựng những hợp lý nhất định, chẳng hạn như dễ kiểm soát tiến độ công việc, kiểm soát thời gian Tuy nhiên, phương pháp này hoàn toàn không kiểm soát được điều quan trọng nhất, là mức độ tiếp thu, tâm

lý tiếp thu của người học, không phát huy được tính tự học, tính sáng tạo trong học tập của sinh viên Cần phải biến quá trình thầy dạy, trò tiếp thu (nghe, nhìn và chép) sang quá trình học trò tự học với sự hướng dẫn, giúp đỡ, giám sát và điều chỉnh của thầy Người thầy cần tìm tòi, sáng tạo nhằm chuyển biến mỗi nội dung học thành từng vấn đề cụ thể, gắn với sinh viên, với đời sống, với thời đại và dân tộc, đất nước một cách có chọn lọc và hướng dẫn sinh viên giải quyết vấn đề thông qua đối thoại cá nhân hay thảo luận nhóm Kinh nghiệm cá nhân cho thấy, nếu chúng ta thực hiện tốt hình thức này, sinh viên sẽ thấy việc học lý luận chính trị gần gũi hơn, thiết thực và

bổ ích hơn., thậm chí là không khí học tập cũng sẽ vui hơn Bởi lẽ, với hình thức này, sinh viên nhận thấy họ được suy nghĩ, được chủ động, được sáng tạo Về phía giảng viên, việc đánh giá mức độ tiếp thu, thái độ đối với việc học lý luận chính trị sẽ gần với chân lý hơn,

ít nhất là so với lối độc thoại diễn thuyết của thầy

Trên đây là một số suy nghĩ, một số kinh nghiệm liên quan tới hoạt động giảng dạy học tập các môn lý luận chính trị của cá nhân Bản thân chúng tôi nhận thức sâu sắc rằng, dù bài viết được thực hiện bằng một lối tâm huyết, hoàn toàn chắc chắn, không hoài nghi, không do dự, song chắc chắn là không đầy đủ, càng không thể thay thế được những kinh nghiệm của đồng nghiệp, đặc biệt là các bậc thầy, bậc đàn anh đi trước Rõ là, “một cánh én không làm nổi mùa xuân” Tuy nhiên, chúng tôi hy vọng bài viết góp phần nhỏ bé vào nỗ lực của đại gia đình những người làm công tác giảng dạy lý luận chính trị trong việc đổi mới hoạt động khó nhọc này nhằm góp phần vào sự nghiệp giáo dục chung, đáp ứng sự kỳ vọng lẫn đòi hỏi của Đảng và của toàn xã hội

Tài liệu tham khảo:

1 Nghị quyết 01 – NQ/TW của Bộ chính trị (Khóa VII): Về công tác

lý luận trong giai đoạn hiện nay (28/3/1992)

2 Nghị quyết số 29 – NQ/TW của Hội nghị Trung ương 8 (Khóa

XI): Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo (ngày 4/11/2013)

định số 711/QĐ – TTg của Thủ tướng chính phủ ngày 13/6/2-12)

4 Đại học quốc gia TP Hồ Chí Minh, Tổng kết việc thực hiện nghị quyết 01 của Bộ Chính trị (khóa VII) về công tác lý luận và định hướng