Thi pháp tự sự trong truyện cổ tích của k andecxen, l vencenslava (LV01917)

Trong tác phẩm tự sự vai trò của người kể chuyện lại càng quan trọng, khi mà người kể không chỉ kể hay thuyết minh câu chuyện mà còn tham gia vào các nhân vật trong truyện với tư cách là

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

BÙI THỊ THANH LOAN

THI PHÁP TỰ SỰ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA

K ANDECXEN, L VENCENSLAVA

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Thành Hưng

HÀ NỘI - 2016

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo cùng các cán bộ, chuyên viên trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu trong suốt khóa học của mình tại nhà trường Đặc biệt, tôi xin cảm ơn PGS TS Phạm Thành Hưng hiện đang giảng dạy tại trường Đại học KHXH&NV-ĐHQGHN đã tận tình hướng dẫn, động viên

tôi trong việc tìm hiểu, hoàn thành luận văn với đề tài “Thi pháp tự sự trong

truyện cổ tích của K.Andecxen, L.Vencenslava”

Ngoài ra tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, cô giáo được trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 giới thiệu giảng dạy cao học chuyên ngành

lý luận văn học đã cung cấp kiến thức cơ sở để tôi hoàn thành tốt việc nghiên cứu khoa học của mình

Hà Nội, ngày 10 tháng 7 năm 2016

Tác giả luận văn

Bùi Thị Thanh Loan

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn Thạc sĩ Khoa học Ngôn ngữ và Văn hóa

Việt Nam: Thi pháp tự sự trong truyện cổ tích của K.Andecxen,

L.Vencenslava là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi dưới sự hướng dẫn,

chỉ bảo của PGS TS Phạm Thành Hưng

Hà Nội, ngày 10 tháng 7 năm 2016

Tác giả luận văn

Bùi Thị Thanh Loan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 4

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Đóng góp mới của đề tài 5

6 Phương pháp nghiên cứu 6

7 Cấu trúc luận văn 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 : NGƯỜI KỂ VÀ GIỌNG ĐIỆU 7

1.1 Người kể 7

1.2 Người kể chuyện trong cổ tích dân gian 8

1.3 Người kể chuyện trong Truyện cổ tích chuyên nghiệp 9

1.3.1 Người kể chuyện ở ngôi thứ ba 10

1.3.2 Người kể chuyện ở ngôi thứ nhất 21

1.3.3 Người kể chuyện ở ngôi thứ ba kết hợp với người kể chuyện ở ngôi thứ nhất 24

1.3.4 Nhiều người kể chuyện cùng tồn tại trong truyện 26

Chương 2 KẾT CẤU VÀ TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN 31

2.1 Tổ chức cốt truyện 31

2.1.1 Khái niệm cốt truyện 31

2.1.2 Cốt truyện trong cổ tích dân gian 34

2.1.3 Cốt truyện trong cổ tích chuyên nghiệp 34

2.1.3.1 Cốt truyện dựa trên các mô típ dân gian 34

2.1.3.2 Tổ chức cốt truyện dựa trên xung đột và giải quyết xung đột 43

2.2 Kết cấu 47

2.2.1 Về khái niệm kết cấu 47

2.2.2 Kết cấu trong cổ tích dân gian 49

2.2.3 Kết cấu trong cổ tích chuyên nghiệp 51

2.2.3.1 Kết cấu theo kiểu chương hồi 51

2.2.3.2 Kết cấu theo không gian và thời gian 52

2.2.3.3 Kết cấu thể hiện ở cách mở đầu và kết thúc 56

Chương 3 : NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT 63

3.1 Khái niệm nhân vật 63

3.2 Quan niệm nghệ thuật về con người 64

3.3 Nhân vật trong cổ tích dân gian 67

3.4 Nhân vật trong cổ tích chuyên nghiệp 70

3.4.1 Thế giới nhân vật trong truyện cổ tích chuyên nghiệp 71

3.4.1.1 Nhân vật là con người 71

3.4.1.2 Nhân vật chức năng 82

3.4.1.3 Nhân vật con người nhỏ bé 83

3.4.1.4 Nhân vật thuộc thế giới đồ vật, loài vật 84

3.5 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 91

3.5.1 Miêu tả ngoại hình, thông báo lai lịch, điều kiện xuất thân 91

3.5.2 Nhân vật được miêu tả qua đặc điểm tâm lí 101

3.5.3 Xây dựng tình huống truyện 110

3.5.4 Sử dụng nhiều mô típ, huyền thoại và yếu tố kì ảo 112

KẾT LUẬN 115

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 117

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Cổ tích dân gian luôn mang trong mình sức hấp dẫn kì lạ với mọi thế

hệ bạn đọc đặc biệt là độc giả nhỏ tuổi Từ xa xưa, khi văn học ra đời và tồn tại trong dạng thức nguyên hợp “Văn - Sử - Triết bất phân”, như một cơ thể

sơ sinh thì cổ tích đã xuất hiện Truyện cổ tích trải qua thời gian, đi qua các vùng miền, qua nhiều thời đại, với nhu cầu Nghe - Kể, đã trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu đối với người lao động cùng các tầng lớp bình dân trong xã hội Hình thức sáng tạo và tiếp nhận phi văn bản, chỉ bằng ngôn ngữ truyền miệng, lưu giữ trong trí nhớ cộng đồng đã dẫn đến rất nhiều dị bản cho một tác phẩm gốc Nhưng không dừng lại ở đó, cổ tích dân gian mấy thế kỷ nay đã được sáng tạo lại bằng chính tài năng của các nhà văn chuyên nghiệp Truyện cổ tích thành văn ra đời, một mặt đóng góp cho sự gìn giữ bảo tồn các tích chuyện xưa đã gắn bó từ lâu trong đời sống con người, làm cổ tích thêm sinh động, đồng thời tạo ra một thể loại văn xuôi mới, hiện đại trong dòng văn học chuyên nghiệp Hay nói cách khác, các nhà văn đã sáng tạo những truyện ngắn hiện đại mang dáng dấp của chuyện cổ tích, được phả vào trong hơi hướng huyền thoại của cổ tích Trong số các nhà văn đó có hai tác giả mà chúng tôi rất chú ý đó là: Andecxen và Vencenslava

Hans Christian Andersen (tiếng Anh viết tắt là H.A.Andersen, tiêng Việt thường viết là Hen-Crit-tan An-dec-xen) nhà văn nổi tiếng người Đan Mạch, vốn đã rất quen thuộc với độc giả Việt Nam Với văn phong trong sáng, lối kể khách quan, sinh động, cùng việc sử dụng các mô típ và huyền thoại dân gian ông đã sáng tạo ra những chuyện cổ tích dành cho trẻ em trên toàn thế giới Không chỉ có vậy, đọc truyện Andecxen ta còn thấy ẩn sau đó là trái tim nhân hậu, một triết lí đời sống sâu sắc và cái nhìn toàn diện về hiện thực Theo

2thiên hướng đó các nhà nghiên cứu đã ra sức tìm hiểu, lý giải sức hấp dẫn bên trong truyện cổ Andecxen bằng những công trình với nội dung cụ thể

Năm 1995, dưới sự ủng hộ và tài trợ của Bộ Văn hóa Đan Mạch, một hội thảo khoa học về Andecxen đã được tổ chức tại Hà Nội Các bài viết Kỷ

yếu Hội thảo 23-24/XI/1995, được tuyển in trong cuốn Hans Christian

Andersen trên đất Việt , Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 1996

Viết về cách gọi sáng tác của Andecxen có nhiều bài viết với nhiều quan điểm khác nhau Tuy nhiên, phần lớn các nhà nghiên cứu đều thống nhất nhìn nhận tác phẩm của ông là sáng tác văn học của một nhà văn Trong bài

H.C.Andersen với thể loại truyện cổ tích văn học, PGS.TS Lê Chí Quế gọi

truyện kể Andecxen là “ truyện cổ tích mới” Ông chia sáng tác của Andecxen thành hai loại: truyện cổ tích dân gian và truyện cổ tích nhà văn Từ đó nhà

nghiên cứu đặt tên cho truyện Andecxen là những sáng tác “ nhại cổ tích”

Còn tác giả Hoàng Thanh Liêm trong bài Mở đầu và kết thúc truyện

Andersen: Truyện kể hay truyện cổ? cho rằng không nên gọi sáng tác của

Andecxen là truyện cổ, mà phải gọi là “truyện kể mới”

Điều gì đã tạo nên sức hấp dẫn kì lạ cho những câu chuyện của Andecxen? Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Trường Lịch đó là sự tổng hợp của các yếu tố: văn hóa xã hội, dân tộc, tài năng và bản lĩnh sáng tạo nghệ thuật cá

nhân (bài Nguồn gốc văn hóa xã hội và sức mạnh, tài năng của Andersen) Hay tác giả Vân Thanh trong bài tham luận Người kể chuyện thiên tài

Andecxen đã chỉ ra sức hấp dẫn chủ yếu của truyện kể Andecxen là ở khả

năng tưởng tượng độc đáo và lòng chân thành, tình yêu với trẻ em Bởi vậy, đoc truyện Andecxen, ta thấy toát lên tính nhân bản sâu sắc và thông điệp:

“Hãy sống vị tha, đó chính là sứ mệnh của bạn” Trong bài viết của mình (Andecxen và sức sống của trí tưởng tượng), tác giả Trần Hà Trang cũng

khẳng định yếu tố quan trọng làm nên sức sống cho những trang viết của Andecxen chính là trí tưởng tượng kì diệu

Trong tác phẩm của Andecxen lung linh sắc màu huyền thoại và mô

típ Tác giả Trần Thanh Xuân với bài Yếu tố huyền thoại trong truyện

Adecxen đã chỉ ra thành công của Andecxen khi đưa huyền thoại vào tác

phẩm Theo tác giả, nhà văn Andecxen đã “ sử dụng cái huyền ảo một cách

tinh tế”, với “cách thể hiện ngọt ngào chất dân dã” mà vẫn mang hơi thở hiện

đại Tác giả Nguyễn Xớn trong bài Suy tư về huyền thoại trong truyện

Andecxen cũng khẳng định: “ Truyện cổ An-dec-xen là cảm hứng sáng tạo huyền thoại” Ông phát hiện trong truyện kể Andecxen có hai loại biểu tượng

huyền thoại: “huyền thoại - một phương thức sáng tạo muôn loài”; và

“huyền thoại - một quan niệm nghệ thuật về con người”

Còn nói về nét độc đáo trong thi pháp truyện Andecxen là nghệ thuật

tự sự cũng có nhiều bài viết đề cập tới vấn đề này như: PGS.TS Phạm Thành

Hưng, Truyện Anđecxen - một hình thức tự sự độc đáo, Hoàng Thanh Liêm,

Mở đầu và kết thúc truyện Andecxen: truyện kể hay truyện cổ?, Nguyễn

Bích Liên, Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện Anđecxen… Đặc

biệt, trong bài viết của mình, Phạm Thành Hưng đã đi đến kết luận: về quan niệm nghệ thuật, Andecxen cầm bút với cảm thức nâng niu, trân trọng sự sống

và khẳng định cái đẹp; thứ nữa, phần lớn tác phẩm của Andecxen phỏng theo

lối “kết cấu dân gian”, xây dựng theo lối “kết cấu dàn”, ba là dấu ấn sáng tạo

trong sáng tác Andecxen thể hiện ở nhiều khía cạnh như: ngôn ngữ trần thuật, ngôn ngữ độc thoại của nhân vật, cái tôi trữ tình, cái tôi tự sự…vv

Vencenslava có họ tên đầy đủ là Vencenslava Hrdlickova, sinh ngày 15 tháng 9 năm 1924, mất ngày 20 tháng 1 năm 2006, là một nhà Đông phương học, giảng dạy với chức danh Phó giáo sư thuộc Đại học Tổng hợp Charles Praha Bà là một nhà văn viết truyện cổ tích hiện đại Các truyện cổ tích của Vencenslava đều được khởi thảo trên cơ sở tư liệu văn học dân gian mà bà sưu tầm được tại Trung Quốc và Nhật Bản Đó cũng là thành quả nghệ thuật

mà bà hái lượm được sau những chuyến công du cùng chồng trong ngành ngoại giao Nhìn vào lý lịch khoa học và nghệ thuật của bà, ta thấy, ngoài các công trình nghiên cứu về văn hóa phương Đông, Vencenslava là tác giả của

nhiều tác phẩm có sức lôi cuốn người đọc nhất, như Tiếng sáo thần (1989),

Cười cợt là nghề của tôi (1997), Những người đàn bà đẹp Trung Hoa

(2005) Truyện Mười hai vụ án của quan tòa Ô-ca thuộc số những cuốn

sách viết rất sớm (1984), đã đưa bà đến với chức danh ngoại giao: Chủ tịch danh dự Hội hữu nghị Tiệp - Nhật, đồng thời giúp bà được Nhật hoàng trao

Huân chương Mặt trời mọc

Cho tới nay, chúng tôi chưa tìm được công trình nào viết bằng tiếng

Việt về sáng tác của Vencenslava ngoại trừ cuốn “ Mười hai vụ án và quan

tòa Ô-ca” do Phạm Thành Hưng dịch, được tái bản độc lập 2 lần và in chung

trong tập “ Các nhà văn viết truyện cổ tích” do Nhà xuất bản Văn hóa -

Thông tin xuất bản năm 1998

Nhìn chung, các bài viết về truyện của hai tác giả cổ tích rất ít, trong đó chủ yếu chỉ đề cập về phong cách tác giả, tác phẩm hay một khía cạnh của thi pháp tự sự mà chưa phân tích được một cách toàn diện về thi pháp tự sự trong sáng tác của hai nhà văn trên Với mong muốn tìm hiểu rõ đặc điểm trong truyện cổ tích của Andecxen, Vencenslava đồng thời lấy đó làm cơ sở để so sánh với cách viết cổ tích của các cây bút Việt Nam và đưa sáng tác của hai nhà văn trên đến gần hơn với độc giả người Việt, chúng tôi đã quyết định lựa chọn đề tài này để nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu

Luận văn muốn làm sáng tỏ những đặc điểm cơ bản của thi pháp tự sự của hai nhà văn Andecxen và Vencenslava trong thể loại truyện cổ tích thành văn Trên cơ sở so sánh, đối chiếu với chuyện kể dân gian cũng như một số sáng tác văn xuôi tự sự hiện đại, luận văn cũng cố gắng chỉ ra những nét đặc

sắc trong thể “truyện cổ tích mới” (chữ dùng của GS Lê Chí Quế) của hai nhà

văn châu Âu, đồng thời khẳng định thêm những đóng góp và cống hiến quý giá của hai nhà văn cho văn học thế giới

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Tập hợp tài liệu, khảo sát, phân tích văn bản các truyện cổ tích của hai tác giả để chỉ ra đầy đủ, cụ thể các đặc điểm thi pháp tự sự trong sáng tác của Andecxen và Vencenslava Trên cơ sở so sánh với cổ tích truyền thống, luận văn cố gắng tìm ra sự kế thừa và cách tân của truyện cổ tích tác giả trên nền tảng di sản văn học dân gian

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Về mặt văn bản tài liệu, Luận văn chủ yếu tập trung nghiên cứu các truyện kể của Andecxen, Vencenslava được in trong các cuốn:

Cuốn “Các nhà văn kể chuyện cổ tích” do Phạm Minh Thảo và Bùi Xuân

Mỹ sưu tầm - biên soạn, xuất bản tại Nhà xuất bản Văn hóa - thông tin, năm 1998

Cuốn “ Mười hai vụ án của quan tòa Ô-ca” ( Phạm Thành Hưng dịch từ

nguyên bản tiếng Séc Pribehy o soudci Ookovi - Albatros - Praha) bản in lần thứ

2 của Nhà xuất bản Kim Đồng, 1999 Ngoài ra còn mở rộng phạm vi so sánh, tham chiếu tới các tác phẩm của Andecxen do nhiều nhà xuất bản phát hành hằng năm, các bản dịch trên mạng internet, cùng một số truyện kể dân gian, truyện ngắn giả cổ tích hiện đại Việt Nam và thế giới Chúng tôi không sử dụng

nhiều Toàn tập và Tuyển tập Truyện cổ Andecxen , vì trong đó có nhiều truyện

thực sự là truyện ngắn hiện đại, với nội dung xã hội hiện đại thậm chí mang tính

thời sự, lúc nhà văn đang cầm bút Các truyện đó không thể coi là “truyện cổ”

5 Đóng góp mới của đề tài

Đề tài của chúng tôi mong muốn đóng góp vào việc nghiên cứu sâu về thi pháp tự sự và chuyện cổ tích chuyên nghiệp Cụ thể hóa lý thuyết tự sự

hiện đại đã được nhiều nhà nghiên cứu nêu ra

6 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu Bên cạnh các phương pháp nghiên cứu và xử lý văn bản thông dụng như phân tích - tổng hợp, phân tích - so sánh, chúng tôi chú trọng giải quyết vấn đề từ góc nhìn thi pháp tự sự đúng theo yêu cầu đặt ra từ tên đề tài

7 Cấu trúc luận văn

Luận văn ngoài phẩn Mở đầu và Kết luận bao gồm 3 chương chuyển tải những vấn đề cụ thể của thi pháp truyện cổ tích mới:

Chương 1 Người kể và giọng điệu

Chương 2 Kết cấu và tổ chức cốt truyện

Chương 3 Nghệ thuật xây dựng nhân vật

NỘI DUNG Chương 1 : NGƯỜI KỂ VÀ GIỌNG ĐIỆU

1.1 Người kể

Người kể chuyện: Là một yếu tố nghệ thuật, hình tượng người kể chuyện đóng một vai trò quan trọng góp phần quyết định sự thành công của một tác

phẩm văn học Không thể có trần thuật nếu thiếu người kể chuyện Từ điển

Thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ

biên đã định nghĩa một cách khá đầy đủ : “Người kể chuyện là hình tượng ước

lệ về người trần thuật trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm Đó có thể là hình tượng của chính tác giả (…)” ( Bản in Nhà xuất bản ĐH quốc gia HN, 1998 tr

187-188); Người kể chuyện có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra; có thể là một người biết một câu chuyện nào đó Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kể chuyện Người kể chuyện là một trong những hình thức thể hiện quan điểm tác giả trong tác phẩm như M.Bakhtin đã từng nói:

“Ta đoán định âm sắc tác giả qua đối tượng của câu chuyện kể, cũng như qua chính câu chuyện và hình tượng người kể chuyện bộc lộ trong quá trình kể”

[29,tr 119] Hay như Tz.Todorov đã từng tuyên bố: “Người kể chuyện là yếu

tố tích cực trong việc kiến tạo thế giới tưởng tượng (…) Người kể chuyện không nói như các nhân vật tham thoại khác mà kể chuyện” Còn tác giả

Timofiev trong giáo trình Nguyên lý lý luận văn học (1962) thì khẳng định:

“Người kể chuyện là người kể cho ta nghe về những nhân vật và biến cố”

Trong tác phẩm tự sự vai trò của người kể chuyện lại càng quan trọng, khi mà người kể không chỉ kể hay thuyết minh câu chuyện mà còn tham gia vào các nhân vật trong truyện với tư cách là nhân chứng Như vậy, kết hợp đồng thời trong mình cả nhân vật và người kể- “nhân vật mà nhân danh nó

cuốn sách được kể có một vị thế hoàn toàn đặc biệt”, “Hình tượng người kể

chuyện đem lại cho tác phẩm một cái nhìn và một sự đánh giá bổ sung về mặt tâm lí, nghề nghiệp hay lập trường xã hội cho cái nhìn tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo con người và đời sống trong tác phẩm thêm phong phú, nhiều phối cảnh” [10,tr 221] Người kể chuyện trả lời cho câu hỏi: Ai nói? Ai kể?, là một

công cụ do nhà văn hư cấu nên để kể chuyện, là một hình tượng trong tác phẩm

và thay mặt nhà văn trình bày quan điểm về con người, thế giới nhưng không đồng nhất với tác giả Người kể chuyện được nhận diện qua các tiêu chí điểm nhìn, ngôn ngữ, giọng điệu, vì xét cho cùng thì trên bình diện ngôn ngữ, phạm trù điểm nhìn gắn với phạm trù "ngôi", theo các nghĩa phạm trù "ngôi", vận hành các quan hệ giữa những người khởi xướng ra hành vi diễn ngôn và chính phát ngôn Do đó, từ điểm nhìn, ngôn ngữ hay giọng điệu mà người đọc có thể nhận ra được hình tượng người kể chuyện trong tác phẩm

1.2 Người kể chuyện trong cổ tích dân gian

Chuyện cổ tích dân gian là những câu chuyện truyền miệng trong đời

sống của nhân dân lao động từ đời này qua đời khác từ vùng này sang vùng khác mà không có tác giả cụ thể Nó được chia ra làm ba tiểu loại đó là chuyện cổ tích thần kì, chuyện cổ tích sinh hoạt và chuyện cổ tích về loài vật Vốn gắn bó rất lâu trong đời sống tinh thần của nhân loại nên nói về chuyện

cổ tích dân gian ta có thể thấy rất rõ rằng người kể chuyện trong cổ tích dân gian luôn đứng ở ngôi thứ 3, đóng vai trò là người kể toàn năng, biết tuốt tất

cả moi sự kiện và nhân vật Người kể chuyện trong cổ tích sinh hoạt, về loài vật hay cổ tích thần kì thì đều không lộ diện và có một khoảng cách rất xa so với câu chuyện được kể Ta có thể dẫn ra đây ba ví dụ về chuyện cổ tích trong kho tàng cổ tích dân gian Việt Nam đặc trưng cho ba tiểu loại cổ tích dân gian

này để thấy rõ đó là chuyện Tấm Cám, Thỏ và Rùa và chuyện cổ tích thần kì

Sơn Tinh Thủy Tinh Trong Tấm Cám ta không hề nhìn thấy nhân vật nào

9xưng tôi để kể lại những biến cố hay hạnh phúc xảy ra trong cuộc đời Tấm mà chỉ thấy có Tấm, Cám, mẹ Cám, nhà vua, bà cụ bán nước… với diện mạo cùng lời nói, hành động cùng những diễn biến sự kiện từ khi Tấm còn ở nhà sống cùng hai mẹ con Cám đến khi cô trở thành vợ vua với những đoạn đời trầm luân kiếp này sang kiếp khác rồi đến tận hạnh phúc cuối cùng trong

chuyện Hay trong Thỏ và Rùa, cuộc chạy đua giữa hai loài vật đã diễn ra thật

bất ngờ với bài học dành cho Thỏ về sự kiêu căng, ngạo mạn ta cũng chỉ thấy

có hai nhân vật chính cùng các sự kiện được xâu chuỗi rồi hiện ra lần lượt Cuộc chiến đấu giữa Sơn Tinh, Thủy Tinh để dành được Mị Nương con gái

vua Hùng thứ 18 trong Sơn Tinh Thủy Tinh cũng như một bức màn tự kéo

xuống để hiện ra trước mắt người đọc, người nghe câu chuyện cổ tích thần kì này… Vai trò của người kể chuyện ở đây đơn thuần và nhất quán từ đầu tới cuối là thuật lại sự việc và không tham gia vào bất kì vai trò nào khác như trở thành nhân vật hay xưng tôi làm người chỉ đường đáng tin cậy tham gia trực tiếp vào câu chuyện Chính vì thế mà người kể chuyện có khoảng cách rất xa

với độc giả và người nghe chuyện Mối liên hệ giữa câu chuyện - người

kể-người nghe (độc giả) dường như không có thậm chí là tách biệt hoàn toàn

Chuyện thường mở đầu bằng “ngày xửa ngày xưa, ở một nơi nọ….” tức là

thời điểm của chuyện là quá xa và không xác định, mặt khác bạn đọc không hay biết gì về người kể, không ai xưng tôi, không có gì kéo gần người kể về với bạn đọc

1.3 Người kể chuyện trong Truyện cổ tích chuyên nghiệp

Bất kì một tác phẩm văn học nào cũng nhất thiết phải có người kể chuyện nếu muốn ghi dấu ấn trong lòng độc giả bởi lẽ điều còn lại đối với mỗi nhà văn chính là cái “giọng nói” của riêng mình Trở lại với những câu chuyện cổ tích chuyên nghiệp, các nhà văn đã tự tạo ra thế giới cổ tích bằng tài năng và trí tưởng tượng siêu việt, đó có khi là một thế giới cổ tích lấp lánh

muôn màu sắc, rộn rã mọi âm thanh bằng một giọng kể hấp dẫn, “sáng trong,

giản dị, cổ xưa, hiền từ và hóm hỉnh”, một nghệ thuật kể chuyện tài hoa của

Andecxen, của “con người kì quặc, đáng yêu, đồng thời là nhà thơ” Những

câu chuyện cổ tích phảng phất sắc màu hiện đại đã được truyền đến trái tim người đọc khắp năm châu bốn bể bằng một giọng điệu đặc biệt mang đậm dấu

ấn của ông Người ca sĩ bình dân xứ Odense này đúng nghĩa là một nhà thơ ngao du trên miền đất của thể loại tự sự Hoặc như của Vacenslava, nữ văn sĩ viết truyện người Tiệp Khắc rất thành công trong những trang truyện viết về môi trường thuần Nhật đầy lí thú cho người đọc qua những vụ xử án của quan tòa Ôca Ở đây, chúng tôi đi sâu vào khám phá sự đổi mới ngôi kể và vai trò của người kể chuyện trong truyện cổ tích chuyên nghiệp thông qua việc tìm hiểu các cách thức xuất hiện của người kể chuyện như : Người kể chuyện ở ngôi thứ ba; Người kể chuyện ở ngôi thứ nhất; Người kể chuyện ở ngôi thứ ba kết hợp với ngôi thứ nhất; Nhiều người kể chuyện cùng tồn tại trong truyện

1.3.1 Người kể chuyện ở ngôi thứ ba

Trong cuốn Tự sự học do Trần Đình Sử chủ biên, tác giả Nguyễn Thị Thu

Thuỷ đã khẳng định : “Ngôi thứ ba thuộc về thế giới hiện thực được nói đến” và truyện kể ở ngôi thứ ba “ là loại truyện kể mà người kể chuyện không được biểu

thị trực tiếp bằng đại từ ở ngôi thứ nhất”[29,tr 136] “Người kể chuyện ngôi thứ

ba” chính là “Người kể chuyện hàm ẩn” Đây là người kể chuyện riêng, có thể là giọng kể bình tĩnh, khách quan hoặc giọng kể thể hiện rõ cảm xúc, tác giả trực tiếp bình luận sự kiện, nhân vật Xuất hiện ở ngôi thứ ba là hình thức phổ biến của người kể chuyện trong truyện cổ tích dân gian Lối kể của truyện cổ tích truyền thống là người kể ẩn, không xuất hiện trực tiếp, người kể chuyện thường đứng ngoài tác phẩm và kể lại nội dung một cách đơn giản, dễ hiểu, đi thẳng vào bản chất sự việc, vì vậy cách kể chuyện dân gian thường được thống nhất bằng một giọng điệu quán xuyến, dẫn dắt theo diễn biến cốt truyện

Andecxenen và Vencenslava đã tiếp thu rất triệt để vốn tinh hoa của truyện cổ tích truyền thống xứ sở Bắc Âu nói riêng và thế giới nói chung Khảo sát những câu chuyện cổ tích của họ chúng tôi nhận thấy tác giả chủ yếu đứng ở ngôi thứ ba kể lại với giọng điệu truyền cảm, hấp dẫn tạo nên sự gắn

bó, gần gũi giữa người kể chuyện và độc giả Đây là hình thức phổ biến trong các sáng tác của cả hai nhà văn, người kể chuyện thường đứng ở ngôi thứ ba với điểm nhìn toàn tri, là người đứng cao hơn mọi nhân vật, biết được mọi diễn biến của câu chuyện Khảo sát 56 truyện của Andecxen và truyện của

Vacenslava trong cuốn “Mười hai vụ án và quan tòa Ô-ca ” chúng tôi thấy

số truyện của Andecxen trong đó người kể chuyện đứng ở ngôi thứ ba kể lại câu chuyện chiếm khoảng 70%, còn Vacenslava thì hoàn toàn kể chuyện ở ngôi thứ ba Ở những truyện này, nhân vật người kể chuyện thường đứng ở điểm nhìn zero, điểm nhìn toàn tri để miêu tả Truyện kể theo điểm nhìn toàn tri thường sử dụng người kể chuyện hàm ẩn - kể về nhân vật ở ngôi thứ ba, người kể chuyện không xuất hiện trực tiếp, không xưng "tôi" mà xuất hiện vô hình trong thế giới nhân vật Người đọc dễ dàng bắt gặp những dòng kể khách

quan trải đều trên khắp các trang truyện như thế này: “Một cây thông non xinh

tươi mọc trong rừng Thông mọc chỗ có nắng và quang đãng Khắp chung quanh có nhiều cây thông khác lớn hơn Thông non ta cũng muốn lớn bằng những cây ấy

Thông non rất ghét các trẻ con trong làng vừa bi ba bi bô vừa đi qua đi lại để hái quả dâu, rồi lúc trở về, tay xách giỏ dâu, ngồi gần gốc thông mà

khen:“Ồ! Cây thông non xinh quá”.Cây thông hoặc “Quan Đại tướng ở trên

gác, người gác cổng ở dưới nhà hầm Hai gia đình sống rất xa cách nhau, trước hết là tầng dưới nhà ngăn biệt họ, sau nữa là sự khác nhau về đẳng cấp Nhưng họ cùng sống dưới một mái, cả hai tầng nhà cùng trông ra một

phố và nhìn ra một sân” (Con trai người gác cổng); “Một hôm giữa trưa có

hai người đàn ông mặt mũi cau có, kéo tay nhau tới dinh án sát Một người ăn vận quần áo xênh xang, ra dáng một thị dân phong lưu, dư dật Đó là Ta-cô- bây, chủ hiệu buôn đồ thủy tinh ở phố Gin-đa Người thứ hai mặc quần chẽn, kiểu quần áo lao động Đó là Đô-ta rô làm nghề đốt than trong những cánh

rừng phía nam thành phố” (Chiếc kiệu gia truyền) hay giọng điệu hài hước

như trong Gã thợ cạo và bác tiều phu: “Gã thợ cạo mon men tới gần Gã lại

bị bò cho một cú đá hậu, ngã chổng kềnh Cả sân tòa rầm rập tiếng bước chân người và cười đùa như hội Chưa bao giờ dân chúng lại được xem một trận đấu lý thú đến thế Từ các cửa sổ cao xung quanh dinh quan án, mọi người cùng thò cổ ra xem, họ phải giữ chặt lấy bậu cửa sổ để khi cười khỏi bị

ngã lộn xuống đất”, còn đây là truyện Một cặp tình nhân: “Một chú Quay và

một ả Bóng cùng ở cạnh nhau trong một hộp đựng đồ chơi (…) Quay bảo Bóng: - Chúng ta càng phải sống suốt đời bên nhau, sao lại không đính hôn với nhau nhỉ?”; hoặc người kể chuyện bắt đầu câu chuyện một cách tự nhiên

như trong truyện Các hiệp sĩ nhảy cao: “Một hôm bọ chét, châu chấu và con

nhảy muốn thi xem đứa nào nhảy cao nhất Chúng mời tất cả các bậc tai to mặt lớn và tất cả những người nào hâm mộ đến xem cuộc đấu Thiên hạ đều biết cuộc thi ấy có đủ mặt ba kiện tướng nhảy cao” Hầu hết các truyện đều

được kể ở ngôi thứ ba với giọng kể khoan thai, tự nhiên và giản dị như chính bản thân mỗi sự kiện xảy ra trong thực tế Câu chuyện cứ thế đi vào lòng người đọc một cách tự nhiên nhất, không hề gượng ép và cuốn hút người đọc ngay từ những dòng chữ đầu tiên, những trang văn đầu tiên Độc giả có cảm giác đang sắp được nghe kể một câu chuyện hết sức lí thú Ở đây ta có thể thấy dường như người kể chuyện lánh mình đi, người đọc có cảm giác ngỡ như các sự kiện cứ tự nó kể ra và không có ai phát ngôn cả Song ngay cả khi tiếp thu lối kể chuyện của truyện cổ tích truyền thống, Andecxen và Vencenslava vẫn thể hiện được bản sắc riêng của mình Đối với Andecxen

"Ngay cả khi câu chuyện được kể ở ngôi thứ ba nhà văn vẫn không có ý giấu

mình Ông hoàn toàn không có chủ định thôi miên độc giả, hoặc chinh phục độc giả bằng những hình tượng cụ thể sinh động như “lát cắt của cuộc sống”

giống trong các truyện ngắn Không chỉ đơn thuần là lối kể mà người kể chuyện ẩn mình đi như trong các câu chuyện cổ tích thông thường chúng ta vẫn thấy, người kể chuyện trong ông vừa đi vừa kể, nhưng đôi mắt không bỏ sót đến từng cọng hoa héo hoặc một thứ đồ chơi hỏng vứt bên đường Ở đâu ông cũng dễ dàng tìm thấy lịch sử và chất thơ của cuộc đời Hạt nhân cốt lõi làm nên sức lôi cuốn của những câu chuyện cổ Andecxen chính là nghệ thuật

kể chuyện bậc thầy của nhà văn Trong mỗi trang văn đầy hấp dẫn, người kể chuyện như người bạn đường uyên bác và tin cậy dẫn dắt độc giả đi trên lộ trình của thế giới thần tiên, của những câu chuyện sống động, gần gũi về cuộc đời Một thế giới tràn đầy âm thanh và màu sắc được tạo nên bởi giọng điệu người kể chuyện Người kể chuyện Andecxen đã sử dụng nhiều cách kể khác nhau với những ngôn ngữ giọng điệu khác nhau., trong rất nhiều truyện, nhà văn đã đưa vào những đoạn trữ tình ngoại đề, lối miêu tả biểu cảm và những đoạn bình luận trực tiếp Chúng ta có thể bắt gặp khá nhiều đoạn trữ tình

ngoại đề như : “(…) và quả thật, khi từ trên cao nhìn xuống những chuyện

đau lòng của người khác và của ngay chính mình đi nữa, người ta không khỏi

mỉm cười” Một chuyện đau lòng; hay “(…) chúng ta chẳng thể biết rồi đây

liệu chúng ta có chung số phận với đám giẻ rách hay không, liệu chúng ta có trở thành giấy trắng, trên đó cuộc đời chúng ta sẽ được viết lại hay không Liệu chúng ta có trở thành những người kể lại chuyện đời của chính mình hay

không?” Gã cổ cồn; hoặc: “Chúng ta cũng thế thôi, chúng ta cũng sẽ quay trở

về với ông chủ hàng tạp hoá chỉ vì món bột ngào sữa” Con quỷ sứ của ông hàng tạp hoá Những câu và những đoạn bình luận trực tiếp cũng xuất hiện

nhiều trong một số truyện, chẳng hạn như trong truyện Bác làm vườn và nhà

chủ, người kể chuyện đã kết thúc câu chuyện của mình bằng một đoạn bình

luận : “Đó chỉ là một cách nói Họ không hãnh diện chút nào và họ cũng

không quên rằng họ là chủ Nếu họ muốn, họ có thể đuổi bác làm vườn, làm bác có thể chết đi vì bác rất yêu quý cái vườn Vì thế họ không làm như vậy

Đó là những người chủ tốt đấy chứ? Nhưng nhân đức cái kiểu ấy cũng không đến nỗi hiếm lắm và thật may thay cho những người như bác Lacxen”.Hoặc

những câu bình luận trực tiếp bộc lộ rõ thái độ của người kể chuyện như trong

truyện Chiếc kim thô: “Tuy bị chẹt xe nhưng ả kim không bị gãy Cô ả vẫn

như trước, nằm sóng sượt dưới lòng suối Mặc xác ả!” Hay như trong truyện

Gã cổ cồn, ở phần cuối người kể chuyện cũng đưa vào một câu bình luận :

“Vậy thì chúng ta giữ mình đừng có xử sự như gã cuồng dại ấy”; và một số

những trường hợp khác cũng xuất hiện những câu bình luận như: “Cũng nên nói thêm là chính nhờ có cô ả mà chúng ta biết câu chuyện này, chứ nếu đọc

sách thì rất có thể là một câu chuyện bịa” Các hiệp sĩ nhảy cao “ Nhưng

chúng ta cũng mong rằng nếu sau này cháu chắt chúng ta có gặp phải cơn phong ba như vậy thì chúng cũng biết ở yên trong nhà trong suốt thời gian bão táp; “Chắc hẳn đời chúng ta cũng chẳng được thấy trận giông tố nào

như thế” Gió tháo tung các biển hàng; và trong truyện Con lợn ống tiền,

người kể chuyện cũng đã đưa vào một lời bình luận để kết thúc câu chuyện :

“Tất nhiên là ban đầu đối với lợn ống tiền bao giờ cũng thế… Với chúng ta,

thế là hết chuyện”; thậm chí có truyện còn được tác giả đặt tiêu đề là “Một chuyện có thật”, hoặc người kể chuyện còn khẳng định rằng “chuyện có thật đấy” Nàng công chúa và hạt đậu như một sự khẳng định chắc chắn Những

đoạn trữ tình ngoại đề, những câu bình luận trực tiếp và lối miêu tả biểu cảm xuất hiện trong rất nhiều truyện đã làm cho người kể chuyện ở đây không hề

ẩn đi một cách hoàn toàn như trong các truyện kể theo ngôi thứ ba thông thường, người kể chuyện ở đây không còn đứng ở điểm nhìn zero nữa; dường

15như bóng dáng của người kể chuyện, của chính Andecxen lúc nào cũng thấp thoáng sau từng câu chữ Nhờ đó mà nhà văn có thể bộc lộ đầy đủ hơn, tập trung hơn thái độ, sự đánh giá của mình đối với nhân vật cũng như quan niệm nhân sinh của mình Nếu như tác phẩm là nơi kí thác tâm tư của tác giả thì trữ tình ngoại đề hay bình luận trực tiếp chính là yếu tố quan trọng để tác giả thể hiện trực tiếp những điều muốn nhắn gửi đến người đọc

Nhìn chung, Andecxen đã vận dụng thành công lối kể chuyện của truyện cổ dân gian một cách đầy sáng tạo Đúng như Phạm Thành Hưng đã

nói: “Ngay cả khi câu chuyện được kể ở ngôi thứ ba nhà văn vẫn không có ý

giấu mình” Ông đã tái tạo cuộc sống rồi như muốn nói to lên với độc giả

rằng: “Đó là cuộc sống trong mắt tôi!” Đối với truyện kể ở ngôi thứ ba thì người kể chuyện đứng ở ngôi thứ ba hay có trường hợp người kể chuyện cũng chính là nhân vật Trong rất nhiều câu chuyện cổ của mình, Andecxen đã dùng một giọng điệu khách quan để kể chuyện, kể về các nhân vật và để cho nhân vật tự bộc lộ mình Bằng cách này tác giả có thể đi sâu vào miêu tả, tái hiện những hành động, cử chỉ, những ý nghĩ trong nội tâm nhân vật.Và với điều này, thủ pháp độc thoại nội tâm được sử dụng một cách hiệu quả và đắc địa, nhất là những đoạn tái hiện đời sống tâm lí bên trong của nhân vật Người

kể chuyện như cùng hoà nhập vào nhân vật, thậm chí đôi khi người kể chuyện hoá thân vào nhân vật Người đọc không còn thấy sự hiện diện của người kể chuyện nữa mà chỉ thấy những dòng ý thức, những suy nghĩ nội tâm của nhân

vật sống động trong từng trang viết Em bé bán diêm có thể coi là một truyện

tiêu biểu cho lối kể chuyện này của Andecxen

Em bé bán diêm là một câu chuyện rất buồn, rất thương về một em bé

trong đêm giao thừa phải lặn lội bán diêm giữa trời tuyết rơi giá rét, không nhà, không cửa, bơ vơ trong đêm tối lạnh lẽo trước sự thờ ơ lãnh đạm của người đời Ngay từ đầu truyện, người kể chuyện ẩn mình đi, dường như đứng

ngoài câu chuyện và kể lại cho chúng ta nghe câu chuyện đầy thương cảm,

mở đầu bằng một khung cảnh thiên nhiên khắc nghiệt trong lời kể ngắn gọn:

“Rét dữ dội; tuyết rơi Trời đã tối hẳn Đêm nay là đêm giao thừa” Và trong

đêm cuối cùng của năm, tại thời điểm chuẩn bị chuyển sang một năm mới ấy, trên cái nền thiên nhiên khắc nghiệt ấy, hình ảnh em bé đột nhiên xuất hiện như một dấu chấm nhỏ nhoi, đơn độc giữa cuộc đời: “Giữa trời đông giá rét, một em gái nhỏ đầu trần, chân đi đất đang dò dẫm trong đêm tối” Vậy là em

bé - nhân vật chính của câu chuyện thương tâm đã xuất hiện Những đoạn về sau hầu hết được tác giả kể nương theo dòng tâm trạng của em bé Dường như nhà văn đang đọc được những dòng suy nghĩ trong nội tâm cô bé đáng

thương, tội nghiệp: “Chả là đêm giao thừa mà! Em tưởng nhớ lại năm xưa,

khi bà nội hiền hậu của em còn sống, em cũng được đón giao thừa ở nhà Nhưng Thần Chết đã đến cướp bà em đi mất, gia sản tiêu tán và gia đình em

đã phải lìa ngôi nhà xinh xắn có dây trường xuân leo quanh, nơi em đã sống những ngày đầm ấm, để đến chui rúc trong một xó tối tăm, luôn luôn nghe những lời mắng nhiếc, chửi rủa” Ở đây, lời tự sự của người kể chuyện đan

xen với độc thoại nội tâm và những hồi ức của nhân vật Người kể chuyện đang kể hay chính là em bé đang suy nghĩ, hồi tưởng lại những tháng ngày đã qua của mình, hồi tưởng lại thiên đường thuở ấu thơ đã mất của mình?

Không còn phân biệt được cái ranh giới ấy nữa Dường như người kể chuyện đang nhập thân vào những dòng độc thoại và những suy nghĩ của em

về quá khứ hạnh phúc đã qua của mình Chính những dòng độc thoại này đã giúp người đọc cảm nhận được một cách sâu sắc hơn cuộc sống của em bé, những tháng ngày tươi đẹp trước đây đối lập với cảnh ngộ chua xót bây giờ Nhà văn đã khiến người đọc đồng cảm hơn với nhân vật Em bán ánh sáng, mang lại ánh sáng, hơi ấm cho mọi người vậy mà chính em lại phải chịu rét mướt, lạnh giá Em là đại diện cho biết bao những em bé bán diêm và những

em bé lang thang không mái ấm khác trong cuộc đời này.Vẫn là lối kể theo dòng tâm trạng của nhân vật, người kể chuyện lại tiếp tục đọc những dòng suy

nghĩ ẩn sâu bên trong nội tâm của em bé: “Vả lại ở nhà cũng rét thế thôi (…)

Chà! Giá được quẹt một que diêm mà sưởi cho đỡ rét một chút nhỉ? Giá em

có thể rút một que diêm ra quẹt vào tường mà hơ ngón tay nhỉ? (…) Chà! ánh sáng kỳ diệu làm sao! (…) Thật là dễ chịu! (…) Chà! Khi tuyết phủ kín mặt đất, gió bấc thổi vun vút mà được ngồi hàng giờ như thế, trong đêm đông rét buốt, trước một lò sưởi, thì khoái biết bao!” Người kể chuyện không còn

dừng lại để kể chuyện một cách khách quan nữa mà như hoá thân vào nhân vật, nhập thân vào những dòng suy nghĩ miên man của nhân vật Những mơ ước nhỏ nhoi của em bé tội nghiệp được hiện lên trong mỗi trang văn qua những lời độc thoại Có khi người kể chuyện còn trực tiếp đưa cả lời độc

thoại của em bé vào trang sách: “Chắc hẳn có ai vừa chết, em bé tự nhủ”

Như một truyện ngắn hiện đại, Em bé bán diêm được Andecxen đưa vào rất nhiều những dòng độc thoại nội tâm Cả truyện gần như nhân vật ngồi trong

im lặng, gần như không có âm thanh, không có một lời đối thoại hay một lời nói nào (ngoại trừ mấy lời của những người qua đường vào buổi sáng hôm sau) Em bé dường như chỉ miên man trong những dòng suy nghĩ với những

mong ước nhỏ bé, đáng thương Ngay cả những lời em nói với bà (“Bà ơi!

(…) cho cháu đi theo với! ”) dường như cũng chỉ là nói trong tâm tưởng

Người kể chuyện đã ẩn đi sau những dòng độc thoại của cô bé, và cứ thế cô

bé tự bộc lộ mình với những ý nghĩ, những ước ao tội nghiệp Bằng việc sử dụng những dòng độc thoại và dòng hồi tưởng, nhà văn đã để cho nhân vật tự bộc lộ mình và khiến cho người đọc càng cảm nhận một cách sâu sắc hơn về cảnh ngộ của nhân vật Nhà văn không cần phải sử dụng quá nhiều lời để diễn đạt Những ý nghĩ, nội tâm bên trong của nhân vật cứ thế tự nhiên được hiện lên qua từng trang văn một cách thực nhất, sống động nhất mà không hề có sự

gượng ép, gò bó Tự nhân vật đã đi đến được với trái tim đồng cảm của người đọc bằng cách diễn đạt mình Chúng ta càng xót thương hơn cho mảnh đời bất hạnh của em bé bán diêm Có lẽ bất cứ ai trong chúng ta cũng không khỏi ám ảnh bởi “đôi má hồng và đôi môi đang mỉm cười” của em Và có lẽ cái hình ảnh kết thúc truyện, hình ảnh kết thúc cuộc đời em bé đáng thương, cái hình ảnh “ngày mồng một đầu năm hiện lên trên tử thi em bé ngồi giữa những bao diêm” sẽ còn ám ảnh mãi với bất cứ ai đã từng đọc và yêu mến Andecxen

Không chỉ để cho nhân vật tự bộc lộ mình bằng những suy nghĩ, những diến biến trong nội tâm, bằng tâm lí hay những dòng độc thoại, hồi tưởng, trong các câu chuyện kể ở ngôi thứ ba của mình, Andecxen còn sử dụng giọng điệu của chính nhân vật tạo nên sự sống động, phong phú, đặc biệt là sử dụng ngôn ngữ của loài vật, đồ vật Ta bắt gặp lối kể hồn nhiên, vui tươi, dí dỏm,

hài hước qua ngôn ngữ của nhân vật trong các truyện như : Đồng silinh bạc,

Chiếc kim thô, Một cặp tình nhân, Cây hoa gai, Một chuyện có thật, Bù nhìn tuyết, Các hiệp sĩ nhảy cao, Những bông hoa của cô bé Iđa, Gã cổ cồn… Hãy nghe các nhân vật trong truyện đối thoại với nhau để thấy được sự

tài tình của Andecxen trong việc sử dụng ngôn ngữ của các đồ vật Trong

truyện Một cặp tình nhân, chàng Quay đã tỏ tình với nàng Bóng như thế này:

“ - Hãy ngắm tôi một tí nào! Giờ thì cô thấy tôi thế nào? Chúng ta đã đính

hôn với nhau được chưa nhỉ? Chúng mình sinh ra thật xứng đôi vừa lứa Cô nhảy, tôi quay, còn có cặp vợ chồng nào hạnh phúc hơn chúng ta được nữa kia chứ! Bóng đáp: - Úi chà, tưởng bở! Thế anh không biết cha mẹ tôi đều là những đôi giày băng túp da dẻ tuyệt đẹp và người tôi bằng lie Tây Ban Nha

hay sao? ” Hay như trong truyện Gã cổ cồn, ngôn ngữ của các nhân vật

cũng được sử dụng rất hồn nhiên, nhí nhảnh: Cổ cồn buông lời tán tỉnh nịt tất:

“- Quả thật tôi chưa từng gặp người nào mảnh dẻ, mịn màng, thanh tao và

đáng yêu như quý nương! Dám xin hỏi nàng cho biết quý danh Nịt tất trả lời:

- Anh sẽ chẳng biết được đâu! (…) Cổ cồn lại kêu lên với bàn là:

- Thưa bà, thưa quý bà xinh đẹp của em, em cháy mất, em mất hết cả nếp rồi Xin bà nới tay cho một chút - Được cứ biết thế” Cổ cồn còn tán thêm với lưỡi kéo: “- Nàng thật đáng là bá tước phu nhân Tất cả gia sản nhà tôi gồm có tấm thân phong nhã này, một tên xỏ giày và một mụ lược Chao ôi! Ước gì tôi được

là bá tước nhỉ? (…)” Gã hỏi lược: “- Chị còn giữ đủ cả bộ răng nên nom tuyệt đẹp Đã có khi nào chị nghĩ đến chuyện ở riêng không nhỉ? Lược đáp: -

Có chứ! Tôi đã đính hôn với anh xỏ giày rồi đấy” Ngôn ngữ của đồ vật được

Andecxen sử dụng hết sức đa dạng, tươi vui, ngộ nghĩnh dưới một giọng kể đầy hấp dẫn Mỗi nhân vật lại có một giọng điệu khác nhau Độc giả như bị cuốn hút vào từng câu chuyện nhỏ của từng nhân vật và có cảm giác đang được nghe câu chuyện của chính thế giới con người Trí tưởng tượng của nhà văn Andecxen thật phong phú, lãng mạn và bay bổng Người kể chuyện thiên tài ấy

đã thổi hồn vào tất cả những sự vật dù là vô tri vô giác khiến chúng trở nên sinh động và có đời sống cùng những suy nghĩ, hành động như con người Phải

có một tâm hồn nhạy cảm và một tình yêu cuộc sống lớn lắm Andecxen mới có thể nhìn nhận thế giới một cách đáng yêu và đẹp đẽ đến nhường ấy Đúng như

nhà nghiên cứu Đỗ Đức Dục đã từng nói: “Sở dĩ Andecxen nhận ra một tâm

hồn ở bất cứ một vật nào, dù là vô tri, nhỏ mọn, xấu xí đến đâu, và ông rọi lên chúng một ánh sáng huyền ảo, diệu kỳ, chính là vì ông chẳng coi thường bất cứ một cái gì tồn tại, chứa đựng một bí ẩn nào của cuộc sống và tình yêu, mang một ý nghĩa nào đó đối với con người”

Như vậy, với hình thức người kể chuyện ở ngôi thứ ba, Andecxen đã dẫn dắt người đọc bước vào thế giới cổ tích của ông, dõi theo từng bước đi của nhân vật, từng diễn biến của cốt truyện một cách tự nhiên nhất, như thể các sự kiện cứ tự nó diễn ra như thế Có thể nói, Andecxen đã tiếp thu vốn quý báu này trong truyện cổ tích truyền thống Song, ngay cả khi vận dụng lối

kể chuyện của dân gian, Andecxen cũng thể hiện sự sáng tạo riêng của mình Ông đã đưa vào lối kể chuyện ở ngôi thứ ba rất nhiều ngôn ngữ của loài vật, của đồ vật trong khi sử dụng giọng điệu của chính nhân vật, để cho nhân vật

tự bộc lộ mình qua những dòng độc thoại nội tâm và đặc biệt là mặc dù kể

chuyện ở ngôi thứ ba nhưng tác giả vẫn “không có ý giấu mình”, vẫn để lại

dấu ấn và “giọng điệu của riêng mình” trên từng trang văn

Còn tới Vencenslava thì sao? Cũng là một nhà văn viết truyện cổ tích nhưng bà lại mang tới một hướng khác lạ trong nội dung và cách thức thể hiện Truyện của bà không miêu tả nhiều về cảnh sắc hay chuyến phiêu lưu của một nhân vật nào đó mà ta lại có cảm giác như đang được đến với những câu chuyện chinh thám kì thú và bất ngờ Điều đặc biệt hơn nữa là bà viết cho môi trường thuần Nhật, một không gian tòa án tại Nhật Bản - đất nước cách nơi bà sống cả nửa vòng trái đất Với ngôi kể chuyện thứ ba Vencenslava đã miêu tả đầy đủ và chi tiết từng vụ án mà Ôca xét xử ta thấy được bản lĩnh của một vị quan tòa liêm chính, xử án có tình có lý và cũng đầy hóm hỉnh, đã bóc trần được những thói hư

tật xấu của những đứa con bất hiếu Chiếc kiệu gia truyền, những kẻ tham lam

Học trò trả nợ, Vụ án con vịt trời…, đồng thời đề cao tâm hồn trong sáng,

lương thiện của những người dân nghèo Dù số lượng nhỏ nhưng những truyện của Vacenslava đã ghi dấu ấn trong lòng bạn đọc bởi cách kể khẳng khái,trầm tĩnh và thần tình tạo được sức hấp dẫn cho trí tò mò của bạn đọc Trong những vụ án của quan tòa Ô-ca độc giả không chỉ bất ngờ về cách xử kiện thông minh mà ông đưa ra như: đeo biển đăng kí bằng gỗ cho những tên

kẻ cắp bàng những tấm bảng sơn màu đỏ chói và hết sức nặng hay bắt gã thợ cạo phải cắt tóc cho con bò của bác tiều phu mà người ta còn thấy ánh sáng của công lý, sự công bằng trong xã hội và cả những bài học nhân sinh sâu sắc Cùng với đó là hình tượng nhân vật hiện ra rõ nét, sinh động

Rõ ràng là cùng với cách kể chuyện ở ngôi thứ 3 như trong cổ tich dân

gian thì tới đây đến với cổ tích chuyên nghiệp ta đã thực sự bất ngờ với sự chuyển hóa linh hoạt của ngôi kể khiến cho câu chuyện hấp dẫn và sinh động hơn nhiều

1.3.2 Người kể chuyện ở ngôi thứ nhất

Nếu như trong truyện cổ tích dân gian, người kể chuyện chủ yếu ở ngôi thứ ba thì đến những câu chuyện cổ tich chuyên nghiệp, không chỉ tiếp thu và gắn bó với lối kể chuyện truyền thống đó, nhà văn còn sáng tạo hơn trong việc kể lại những câu chuyện cổ tích của mình với hình thức người kể chuyện

ở ngôi thứ nhất Đây là điều hiếm thấy ở các truyện cổ tích truyền thống Trong một số truyện của Andecxen đã có sự xuất hiện của nhân vật “tôi” - nhân vật người kể chuyện ở ngôi thứ nhất, khiến người đọc có cảm giác tin cậy khi đọc truyện Ở đây, người đọc cảm nhận các sự kiện từ cá nhân một người kể chuyện đưa ta đến một sự nhập cuộc tối đa với tiếng nói kể chuyện Với vai trò định vị, người kể chuyện như một người dẫn đường đầy tin tưởng dẫn dắt người đọc bước vào diễn biến cốt truyện như thể người đó đã tham gia hoặc được chứng kiến hết mọi việc và đang kể lại cho mọi người nghe những điều chân thực nhất Cũng chính ở lối kể chuyện này bóng dáng nhà văn hiện lên rõ rệt Không chỉ là người kể lại nội dung, nhà văn còn đưa ra khá nhiều nhận xét về hành động của nhân vật

Tiêu biểu cho lối kể chuyện ở ngôi thứ nhất này trước hết phải kể đến

truyện Bà cô nhức răng của Andecxen Nhân vật “tôi” ở đây vừa tham gia trực

tiếp vào câu chuyện vừa đồng thời là người kể chuyện: “ Các bạn sẽ hỏi tôi (…)

Tôi tìm thấy trong giỏ đựng giấy loại (…) Tôi đã tìm thấy ở đấy nhiều tờ của một quyển vở rộng khổ, chữ viết rõ nét làm tôi phải lưu ý tới (…) Tôi mang quyển vở ấy về Đọc xong tôi thấy nên đưa ra phổ biến” Ngay từ đầu người kể

chuyện đã gây được lòng tin đối với người đọc ở cách kể trực tiếp Người kể chuyện ở đây đóng vai trò dẫn dắt, giới thiệu câu chuyện mà anh ta sắp kể Đó là

câu chuyện về một anh sinh viên Ngay sau đó nhân vật “tôi” ở trên tạm ẩn đi để cho anh sinh viên với tư cách là nhân vật “tôi” kể lại câu chuyện sâu răng và giấc

mơ làm thi sĩ của mình với một giọng điệu gây được lòng tin đối với độc giả:

“Khi tôi còn nhỏ, cô tôi thường cho tôi ăn của ngọt Khi ấy răng tôi còn chịu

đựng được của ngọt và chưa bị hỏng Tôi lớn lên, trở thành sinh viên Cô tôi vẫn thường cho tôi kẹo ngọt Bà nói rằng tôi là một thi sĩ” Nhân vật “tôi” ở đây trực

tiếp tham gia vào câu chuyện, là một nhân vật chính và kể lại câu chuyện của mình Vì thế người kể chuyện ở đây có một sự nhập cuộc tối đa với tiếng nói kể chuyện, tạo sự tin cậy cho độc giả ngay từ khi đọc những dòng đầu tiên Người

kể chuyện ở ngôi thứ nhất cũng xuất hiện một cách rõ nét trong Một chuyện đau

lòng Do đây là câu chuyện mà tác giả được trực tiếp chứng kiến, trực tiếp quan

sát (“Từ trên cửa sổ chúng tôi đã nhìn rõ tất cả”) và kể lại nên câu chuyện được

kể ở ngôi thứ nhất số nhiều với đại từ nhân xưng “chúng tôi”: “Chúng tôi đang ở

trong một lâu đài thuộc nơi thôn dã (…)

Chúng tôi khuyên bà cho cả vào phong bì gửi cho ông chủ lâu đài (…) Chúng tôi ra tỉnh trọ và trọ trong một khách sạn trước mặt nhà cái bà hôm nọ” Ngay từ đầu truyện, nhà văn đã dẫn dắt người đọc như một người bạn

đường, một người bạn đồng hành tin cậy với lối mở đầu truyện rất tự nhiên :

“Câu chuyện này gồm có hai phần Phần đầu có thể lặng lẽ lướt qua không có

gì vướng mắc Tuy nhiên cũng cứ xin kể vì nó giới thiệu một phần nào các nhân vật” Với hình thức kể chuyện bằng ngôi thứ nhất, truyện tạo được sự tin

cậy trong lòng độc giả, đồng thời tăng thêm sức thuyết phục cho câu chuyện Người đọc vẫn tin vào những sự kiện, những diễn biến xảy ra trong câu chuyện qua từng lời kể cho dù biết rằng đó là truyện cổ tích

Bên cạnh một số ít truyện nhân vật “tôi” trực tiếp tham gia vào câu chuyện như trên, hầu hết nhân vật “tôi” đóng vai trò là người bạn dẫn dắt, đưa người đọc đến với từng cuộc đời, từng sự kiện thông qua giới thiệu một cách

khái quát Chẳng hạn, trong truyện Nữ thần Băng giá, Andecxen đã mở đầu

một cách tự nhiên: “Các bạn đọc thân mến, tôi đưa các bạn sang đất nước

Thuỵ Sĩ Hãy nhìn xung quanh các bạn, nhìn lên những khu rừng âm u trên những đỉnh núi hiểm trở Hãy trèo lên những bãi tuyết sáng chói và trở xuống những bình nguyên xanh tươi, ở đấy có biết bao nhiêu sông con và khe suối đang ầm ầm chảy xiết, như sợ không đến kịp để tiêu tan trong biển cả” Bằng

một giọng điệu nhẹ nhàng, thân mật, gần gũi có tác dụng kích thích trí tưởng tượng của người đọc, như một hướng dẫn viên du lịch đầy hiểu biết, người kể chuyện đã đưa người đọc đặt chân đến với đất nước Thuỵ Sĩ với những cảnh trí thiên nhiên vừa nên thơ vừa hùng vĩ, vừa dữ dội vừa bình yên Khung cảnh

đó làm nền cho nhân vật chính - em bé Ruyđy xuất hiện Trong Bà Chúa

Tuyết, người kể chuyện lại bắt đầu với một giọng điệu hóm hỉnh, mời chào

thân mật cùng những chi tiết kích thích trí tò mò khiến người đọc phải chú ý

ngay vào câu chuyện: “Các bạn hãy chú ý Tôi bắt đầu kể Đến khi kể hết

truyện chúng ta sẽ hiểu hơn lúc ban đầu vì đây là truyện một con quỷ!” Truyện

Ông già làm gì cũng đúng lại cuốn hút người đọc bằng một giọng kể gần gũi,

thân mật, ấm áp của người kể chuyện Người đọc có cảm giác trở về tuổi thơ

trong những lời kể trầm ấm của bà, của mẹ: “Bác kể cho cháu một câu chuyện

bác được nghe từ hồi còn nhỏ Về sau, cứ mỗi lần nhớ đến bác lại thấy câu chuyện ấy càng hay hơn và quả thật có những câu chuyện cũng giống như người ta vậy : càng có tuổi thì càng đẹp lão” Vẫn là người kể chuyện ở ngôi

thứ nhất nhưng người đọc không chỉ có cảm giác tin cậy mà còn có cảm giác gần gũi, thân quen Xét tương quan với người kể chuyện ở ngôi thứ ba thì nhân vật xưng “tôi” xuất hiện trong các sáng tác cổ tích của các nhà văn viết cổ tích chuyên nghiệp không phải là nhiều, tuy vậy vẫn tạo được một dấu ấn riêng

Bằng giọng điệu nhẹ nhàng, hóm hỉnh, vui tươi đầy hấp dẫn và kích thích trí tò mò, người kể chuyện ở ngôi thứ nhất đã cuốn hút người đọc vào câu

chuyện của mình và tạo được sự tin cậy cũng như sức thuyết phục đối với độc giả Andecxen nói riêng và các nhà cổ tích chuyên nghiệp nói chung bằng tài năng của mình đã chứng tỏ một phong cách nghệ thuật độc đáo mang đậm cá tính sáng tạo

1.3.3 Người kể chuyện ở ngôi thứ ba kết hợp với người kể chuyện ở ngôi thứ nhất

Không chỉ được kể bởi một người kể chuyện ở ngôi thứ nhất hay ngôi thứ ba, ở cổ tích chuyên nghiệp có sự kết hợp giữa hai hình thức người kể chuyện trên Cách kể này thực sự rất đặc biệt và có tác dụng trong việc tạo điều kiện đi sâu tìm hiểu tâm lí, tính cách nhân vật Đây là hình thức được sử dụng khá phổ biến trong truyện cổ Andecxen

Chẳng hạn như trong Cô bé chăn cừu và chú thợ nạo ống khói, ngay

từ đầu người kể chuyện ở ngôi thứ nhất với đại từ nhân xưng “chúng tôi” đã

xuất hiện và giới thiệu, dẫn dắt người đọc bước vào câu chuyện : “Các bạn đã

bao giờ trông thấy một cái tủ cổ, đen nhánh và chạm trổ đủ các kiểu lá cây chưa? Trong căn phòng lớn của gia đình chúng tôi có một cái tủ như vậy đấy Vật ấy là của gia bảo, từ thời cụ kỵ chúng tôi để lại” Nhưng ngay sau đó, bắt

đầu vào diễn biến chính của câu chuyện, dường như người kể chuyện ở ngôi thứ nhất ẩn đi và người kể chuyện ở ngôi thứ ba đã xuất hiện kể lại câu

chuyện theo trình tự như thể tự nó vốn thế: “Hình người chăn dê luôn luôn

nhìn xuống cái mặt bàn kê dưới tấm gương, trên bàn có bày tượng một cô bé chăn cừu xinh xinh bằng sứ Cô đi giày thếp vàng, trên váy có đính một đoá hồng Cô còn có một chiếc mũ vàng và một cái gậy xua cừu Tóm lại cô rất xinh Gần bên cô có một chú thợ nạo ống khói cũng bằng sứ, nhưng đen như

than…” Hay như trong Bà Chúa Tuyết, mở đầu truyện, người kể chuyện

cũng kể bằng giọng điệu ở ngôi thứ nhất để dẫn dắt, gây sự chú ý đối với

người đọc: “Các bạn hãy chú ý Tôi bắt đầu kể Đến khi kể hết truyện chúng

ta sẽ hiểu hơn lúc ban đầu vì đây là truyện một con quỷ” Nhưng trong suốt

chiều dài thiên truyện, người kể chuyện ở ngôi thứ ba lại đảm nhiệm công việc kể lại câu chuyện, kể lại những cuộc phiêu lưu trên đường đi tìm bạn của

cô bé Giecđa một cách đầy lôi cuốn Hoặc như trong truyện Nàng công chúa

và hạt đậu, cả câu chuyện tuy không dài được kể bằng lời kể của người kể

chuyện ở ngôi thứ ba Nhà văn cũng bắt đầu với lối kể truyền thống như:

“Ngày xưa, có một hoàng tử muốn cưới một nàng công chúa, nhưng công

chúa phải cho ra công chúa, phải toàn thiện, toàn mỹ” Người kể chuyện vẫn

đứng ở bên ngoài để kể lại câu chuyện Thế nhưng đến phần kết thúc, bỗng nhiên lại xuất hiện rõ rệt bóng dáng của người kể chuyện ở ngôi thứ nhất một

cách đầy bất ngờ: “Chuyện tôi đến đây là hết và tôi xin cam đoan với các bạn

là chuyện có thật đấy” Lời khép truyện rất dí dỏm, như để nhấn mạnh, khẳng

định tính chân thực của câu chuyện khiến người đọc có cảm giác tin tưởng và thoải mái khi đọc truyện

Trong Chuyện con nít cũng vậy, nhà văn cũng kể lại câu chuyện bằng

lời kể của người kể chuyện ở ngôi thứ ba một cách khách quan như thế này:

“Tại nhà ông lái buôn giàu có nhất trong tỉnh tụ tập một đám trẻ, con cái các

gia đình giàu có và quyền quý Ông lái buôn là người có học, cũng đã thi cử

và đỗ đạt…” Tuy nhiên đến cuối câu chuyện, người kể chuyện ở ngôi thứ

nhất bỗng nhiên lại xuất hiện một cách rất tự nhiên: “Và còn ba đứa kia,

những đứa con gái mà dòng dõi gốc, tiền của, quyền thế của bố mẹ đã cho chúng trở nên kiêu căng, hiện nay thế nào? Tôi không biết gì thêm Có lẽ

chúng ở trong đám đông, những người vô danh…” Trong truyện Con trai người gác cổng, mở đầu và suốt thiên truyện tương đối dài hơi này nhà văn

đã kể bằng giọng điệu của người kể chuyện ở ngôi thứ ba Mọi chuyện cứ tự

nhiên diễn ra như nó vốn thế: “Quan Đại tướng ở trên gác, người gác cổng ở

dưới nhà hầm Hai gia đình sống rất cách xa nhau, trước hết là tầng dưới nhà

ngăn biệt họ, sau nữa là sự khác nhau về đẳng cấp Nhưng họ cùng sống dưới một mái, cả hai tầng nhà cùng trông ra một phố và nhìn ra một sân (…) Một buổi sáng Gioóc phải mang cho quan Đại tướng báo chí, thư từ gửi đến nhà

từ lúc sớm…” Đến cuối tác phẩm, bóng dáng người kể chuyện ngôi thứ nhất

lại xuất hiện một cách đầy bất ngờ Nhà văn đã kết thúc thiên truyện của mình

bằng một cách rất vui vẻ: “Gioóc đã hiển đạt như thế đó và với tài năng của

anh, anh còn thăng tiến hơn nữa Vả lại, như thế mới bõ công kể cho các bạn nghe truyện con trai một người gác cổng”

Andecxen đã đưa đường chỉ lối, dẫn dắt độc giả như một người bạn đồng hành tin cậy Bằng lối kể chuyện theo kiểu “chơi bài ngửa” (chữ dùng của nhà nghiên cứu Phạm Thành Hưng), đối thoại trực tiếp với độc giả như thế khiến người đọc luôn nhìn thấy bóng dáng tác giả thấp thoáng qua từng trang văn như một người nói dối có duyên Ông đã thực sự gây được lòng tin

ở mọi người trong những câu chuyện cổ của mình Nhà nghiên cứu Phạm

Thành Hưng đã từng nhận xét lối kể chyện như vậy “chỉ xuất hiện ở những

cây bút tài năng - những nghệ sĩ đã vững tin rằng: ngòi bút của mình đã thuộc về độc giả, thuộc về nhân dân”

Với sự kết hợp giữa người kể chuyện ở ngôi thứ nhất với người kể chuyện ở ngôi thứ ba trong cùng một truyện, Andecxen đã tạo cho câu chuyện

kể của mình có nhiều giọng điệu khác nhau, rất hấp dẫn và cuốn hút người đọc, đồng thời tạo thêm một thành công mới cho cổ tích chuyên nghiệp

1.3.4 Nhiều người kể chuyện cùng tồn tại trong truyện

Do kết cấu truyện lồng trong truyện nên nhiều khi ta thấy trong truyện

cổ Andecxen có sự xuất hiện cùng lúc của nhiều người kể chuyện trong một truyện Đây thực sự là bước đột phá của cổ tích chuyên nghiệp Ta bắt gặp

điều này trong một loạt những truyện có kết cấu như thế: Đồng silinh bạc,

Bên gốc liễu, Gió tháo tung các biển hàng, Ông già làm gì cũng đúng, Mụ

ấy hư hỏng, Vanđoma Đa và các nàng con gái, Trong thành có ma trơi, Bà

cô nhức răng… Trong truyện Bên gốc liễu, người kể chuyện ở ngôi thứ ba kể

cho chúng ta nghe câu chuyện tình yêu trong sáng nhưng không thành giữa Knút và Gian, đúng hơn là tình yêu đơn phương, tuyệt vọng của chàng Knút đáng thương đi hết cả cuộc đời vẫn không chiếm trọn được trái tim Gian và không thể nào chạy trốn khỏi những ám ảnh về cô cùng những kí ức rất đẹp

nhưng buồn vô hạn về “Bố Liễu già” và “Mẹ Hương Mộc”: “Có hai đứa trẻ

láng giềng chơi với nhau cũng tưởng tượng như thế khi chúng chui qua hàng cây phúc bồn tử ngăn cách hai mảnh vườn của cha mẹ chúng để sang chơi với nhau Vườn bên này có một cây hương mộc, vườn bên kia có một gốc liễu già (…) Hai đứa trẻ thích núp mình trong đó” Bên cạnh câu chuyện về Knút

và Gian là câu chuyện về đôi tình nhân bánh ngọt của ông hàng bánh, câu chuyện đã giúp Knút có thêm niềm tin để cất tiếng tỏ bày tình cảm với Gian Đến đây người kể chuyện ở ngôi thứ ba đã nhường lời cho ông hàng bánh kể

câu chuyện với tư cách là người kể chuyện ở ngôi thứ nhất: “Trong số bánh

bày trong tủ hàng nhà bác có hai hình người làm bằng bánh ngọt, một anh con trai đầu đội mũ và một chị con gái để tóc trần” Sau đoạn giới thiệu đó,

ông hàng bánh lại đóng vai trò người kể chuyện ở ngôi thứ ba để kể về mối

tình câm của đôi trai gái bánh ngọt : “(…) Họ ở đấy lâu đến nỗi cuối cùng

đâm ra yêu nhau Nhưng họ chẳng hề tỏ tình với nhau Nhẽ ra họ phải ngỏ lời với nhau thì tình yêu mới có kết quả.(…) Dần dà họ khô đét đi Tâm tình của

cô gái ngày càng trở nên đa cảm, đúng như tâm tình của một người đàn bà thật.(…) Rồi nàng vỡ làm đôi đánh tách một cái và qua đời…” Khéo léo và

tài tình, người kể chuyện Andecxen đã cuốn hút người đọc vào cả hai câu chuyện lồng ghép với nhau tạo cho nhiều người kể chuyện có cơ hội được xuất hiện làm cho truyện tăng thêm tính hấp dẫn

Hay trong truyện Đồng silinh bạc cũng có hai người kể chuyện cùng

xuất hiện Người kể chuyện thứ nhất là tác giả và người kể chuyện thứ hai chính là đồng silinh Người kể chuyện thứ nhất kể ở ngôi thứ ba: “Ngày xưa

có một đồng silinh Khi ở nhà tiền ra, nó sáng loáng Nó nhảy lên kêu keng

keng…” Tiếp đó, đồng silinh đóng vai trò là người kể chuyện thứ hai và kể ở

ngôi thứ nhất: “(…) Tôi nghĩ rằng họ đã lầm; hoặc họ đang nói về tôi đấy, đúng là họ đổ diệt cho tôi là một đồng tiền giả!(…) Khốn nạn cho cái thân tôi Tôi được đúc với những nét rõ ràng và bằng bạc thật làm gì cho phí công!” Bằng lời kể sinh động đầy tâm trạng của đồng silinh, người kể bị

cuốn theo những cuộc phiêu lưu, đúng hơn là cuốn theo cuộc đời lưu lạc của đồng silinh kém may mắn Với thủ pháp nhân cách hoá, Andecxen đã thổi hồn vào đồng silinh vốn là một vật vô tri, vô giác và để cho nó kể những câu chuyện sinh động về chính bản thân mình Ngoài ra, trong một số truyện

khác cũng xuất hiện nhiều người kể chuyện như trong Vanđoma Đa và các

nàng con gái, hai nhân vật người kể chuyện ở đây là tác giả và gió Trong

truyện Mụ ấy hư hỏng, vừa là lời kể của người kể chuyện ngôi thứ ba vừa là

lời kể ở ngôi thứ nhất của chính chị thợ giặt về cuộc đời mình được lồng vào giữa truyện

Hay trong truyện Bà cô nhức răng, ban đầu là nhân vật “tôi” dẫn dắt,

giới thiệu câu chuyện, sau đó là lời kể của anh sinh viên về chính mình và được kể ở ngôi thứ nhất Nhiều người kể chuyện cùng xuất hiện trong một truyện kể là một đặc điểm rất riêng trong Truyện cổ Andecxen Trong truyện

cổ tích thông thường hầu như rất hiếm Chính sự đa dạng, phong phú về các nhân vật người kể chuyện đã chi phối và tạo nên tính đa giọng điệu của Truyện cổ Andecxen Khi là giọng miêu tả, gần gũi, thân mật, ngộ nghĩnh dành cho trẻ thơ, khi thì là giọng lãng mạn, trữ tình, bay bổng khi viết về tình yêu… ở vị trí người kể chuyện nào, ở giọng điệu nào, Andecxen cũng cuốn hút người đọc vào những câu chuyện đầy hấp dẫn của mình

29Người kể chuyện Andecxen đã đến với độc giả khắp năm châu bằng những giọng kể phong phú, cuốn hút và một trái tim ngập tràn tình yêu cuộc sống, con người Khi là người kể chuyện ở ngôi thứ nhất với giọng điệu nhẹ nhàng, thân mật, đầy tin cậy; lúc là người kể chuyện ở ngôi thứ ba với giọng điệu khách quan, hài hước, hóm hỉnh, đầy biến hoá và hấp dẫn Đây cũng chính là sự cách tân so với truyện cổ tích truyền thống, nó khiến cho truyện cổ tích chuyên nghiệp nói chung và truyện của Andecxen nói riêng đến gần hơn với truyện ngắn hiện đại, Sự đa dạng, phong phú, đa thanh, đa sắc của ngôn ngữ, giọng điệu người kể chuyện làm tăng hơn nữa sức lôi cuốn đối với người đọc, đặc biệt là các em nhỏ Những câu chuyện cổ tích chuyên nghiệp giống như những chiếc "kính vạn hoa" phản chiếu hình ảnh của cuộc sống muôn

màu Nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu từng nói: “Văn học là tiếng nói của con

người trước cuộc đời Tác phẩm chứa đựng tiếng nói ấy nên nhất thiết phải

có giọng” Và bằng nghệ thuật kể chuyện tài hoa các câu chuyện cổ tích

chuyên nghiệp đã tạo nên một giọng nói riêng không thể lẫn được cho những sáng tác cổ tích của mình

Với một lối kể chuyện độc đáo, đa thanh, đa sắc điệu, lúc khách quan, hài hước khi lại gần gũi, sâu sắc cùng những biến đổi linh hoạt của ngôi kể,

cổ tích chuyên nghiệp đã tạo được một thế giới rất riêng khi đi vào trái tim bạn đọc Không những thế, thành công trong xây dựng hình tượng người kể chuyện và giọng điệu trần thuật cũng cho thấy cổ tích chuyên nghiệp đã đóng góp một thành tựu lớn cho nghệ thuật tự sự hiện đại, Những câu chuyện cổ tích đến nay càng có thêm nhiều sắc màu mới với sự đa dạng, phong phú, của ngôn ngữ, giọng điệu người kể chuyện làm tăng hơn nữa sức lôi cuốn hấp dẫn trí tò mò của nhiều thế hệ bạn đọc đặc biệt là trẻ em Mỗi câu chuyện là một tấm “kính vạn hoa” soi chiếu cuộc sống muôn màu đầy bí ẩn Phải nói thêm rằng những gì mà cổ tích chuyên nghiệp đã làm được không dừng lại chỉ

là một sự ghi nhận mà còn là tài sản để đời cho những thời kì văn học tiếp theo kế thừa, học tập Các tác giả của cổ tích chuyên nghiệp đặc biệt là Anđecxen hiểu rõ tinh thần và sứ mệnh của một thời đại văn học mới vượt xa

cổ tích truyền thống cả về tầm và cỡ, còn bạn đọc thì không khó khăn gì nhận

ra những điều ấy thông qua sự cảm nhận cụ thể của chính mình Giống như việc mặc một chiếc áo mới, tạo một phong cách mới cho vai “người kể chuyện”, giúp nhân vật ấy có thêm những điệu, dáng và đặc biệt một giọng nói đa thanh cổ tích chuyên nghiệp đã làm rất tốt nhiệm vụ miêu tả và biểu đạt sao cho chân thật về cuộc sống của văn học, khiến cho những đứa con tinh thần của những nhà viết cổ tích chuyên nghiệp không thể nào lẫn tạp với những sản phẩm khác

Chương 2 KẾT CẤU VÀ TỔ CHỨC CỐT TRUYỆN

Tác phẩm văn học được xem như một chỉnh thể nghệ thuật phải là sự kết hợp đồng bộ và trọn vẹn của cả hai mặt hình thức, nội dung Để làm sao, không chỉ chuyên chở được những ước mơ về nhân sinh của loài người mà

còn là một công trình, một sáng tạo “hình hài” văn bản Heghen nói “Nội

dung chẳng phải cái gì khác, mà chính là sự chuyển hóa của hình thức vào nội dung, và hình thức chẳng có gì khác hơn ngoài sự chuyển hóa của nội dung vào hình thức.” [8,tr 115], hay như nhà văn người Nga - Lêônôp đã từng

khẳng định: “Tác phẩm nghệ thuật đích thực, nhất là tác phẩm ngôn từ, bao giờ

cũng là một phát minh về hình thức và một khám phá về nội dung”[8,tr 115] Bởi

vậy, khi tìm hiểu sức hấp dẫn của một tác phẩm, một khuynh hướng hay thậm chí một trào lưu, chủ nghĩa - văn học ta nên và cần phải xem xét ở cả nội dung lẫn hình thức thể hiện Một nội dung độc đáo hứa hẹn một hình thức hoàn hảo, ngược lại có một hình thức thành công đem đến một nội dung giá trị Cổ tích chuyên nghiệp cũng không nằm ngoài quy luật thẩm mỹ ấy Chính

vì thế chúng tôi thiết nghĩ, khi đã có sự phân tích về nhân vật, người kể chuyện thì không thể bỏ qua những yếu tố quan trọng khác của hình thức trong đó có kết cấu và tổ chức cốt truyện

2.1 Tổ chức cốt truyện

2.1.1 Khái niệm cốt truyện

Cốt truyện là yếu tố quan trọng hàng đầu quyết định sự hình thành nên

một tác phẩm tự sự Nhà nghiên cứu Đoàn Đức Phương đã từng khẳng định:

“Chính sức lôi cuốn, hấp dẫn của cốt truyện sẽ góp phần tạo nên sức mạnh thuyết phục của chủ đề và tư tưởng tác phẩm; ngược lại, nếu cốt truyện quá

sơ lược, nhạt nhẽo, nhàm chán thì chủ đề và tư tưởng tác phẩm sẽ trở thành một thứ lí thuyết suông, hoàn toàn áp đặt đối với người đọc” [8,tr 136] Cốt

truyện được hiểu theo nghĩa đầy đủ nhất, chúng tôi cho rằng nên lấy cơ sơ từ

Từ điển văn học (bộ mới)

Cốt truyện là “thuật ngữ chỉ sự phát triển của hành động, của tiến trình

các sự việc, các biến cố trong tác phẩm tự sự và kịch, đôi khi cả trong tác phẩm trữ tình… Cốt truyện là một phương diện hình thức của nghệ thuật, nó chỉ lớp biến cố của hình thức tác phẩm Chính hệ thống biến cố (tức cốt truyện) đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống được miêu tả trong tác phẩm Tính truyện (có cốt truyện) là một phẩm chất có giá trị quan trọng của văn học, sân khấu, điện ảnh và các nghệ thuật cùng loại Trong các thể loại văn học, cốt truyện là thành phần thiết yếu của tự sự và kịch, nhưng không có mặt trong tác phẩm trữ tình Cốt truyện tạo ra một trường hành động cho các nhân vật và cho phép tác giả thể hiện và lý giả tính cách của chúng Goorki coi cốt truyện là hệ thống các quan hệ qua lại của các nhân vật, “là lịch sử

sự phát triển và tổ chức một tính cách nào đó” Cái dệt nên cốt truyện là hành động của các nhân vật (hành động là sự biểu hiện xúc cảm, ý nghĩa, ý định của con người vào các hành vi, hoạt động, lời nói, cử chỉ, nét mặt… của họ) Trong văn học có kiểu hành động được thể hiện ở các vận động bên ngoài (nhân vật có thể hành động dứt khoát tại các thời điểm bước ngoặt trong cuộc đời họ) cũng có kiểu hành động được chỉ ra ở vận động bên trong (sự thay đổi trong tâm lý, nhận thức của nhân vật) Các cốt truyện có ưu thế của kiểu hành động bên ngoài thường được xây dựng chủ yếu trên các đột biến của tiến trình sự kiện; đồng thời, các hành động sáng tạo, năng lực quyết đoán của nhân vật thường là nét nổi bật… Cốt truyện có chức năng quan trọng là bộc lộ các mâu thuẫn của đời sống tức là thể hiện các loại xung đột… Về phân loại các kiểu cốt truyện, người ta nêu ra “cốt truyện biên niên” và cốt truyện đồng tâm, hoặc cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến… Các thành phần của cốt truyện thường được nêu theo tiến trình vận

động của các sự kiện được miêu tả trong đó, từ hình thành đến kết thúc gồm: thắt nút, phát triển (các sự biến, cao trào), mở nút Cũng có cách nêu chi tiết hơn: trình bày, khai đoạn (= thắt nút), phát triển, đỉnh điểm (= cao trào), mở nút (= kết thúc) Tuy vậy, ở những cốt truyện cụ thể không phải bao giờ cũng

có đầy đủ các thành phần đã nêu Nhiều tác phẩm không có mở nút, nhất là những tác phẩm dựa trên tình trạng xung đột bền vững, nhiều tác phẩm của chủ nghĩa hiện thực không có mở nút hoặc mở nút chỉ có vai trò rất nhỏ bé Ngoài ra người ta còn trình bày các thành phần tiền sử, hậu sử, mào đầu, vĩ thanh… Cốt truyện được xây dựng bằng nhiều biện pháp kết cấu khác nhau, trình tự thông báo với người đọc về các sự kiện đang diễn ra, việc nhấn mạnh những liên hệ bên trong mang ý nghĩa và cảm xúc giữa các sự kiện - là phạm kết cấu vi cốt truyện Lối kết cấu bằng trình tự liên tiếp trước sau của các sự kiện, nhất là ở những tác phẩm có giá trị nghệ thuật thực sự khiến cho người đọc luôn thấy sự mới mẻ qua từng tình tiết và đoạn cuối thường là yếu tố cốt trụ của cốt truyện Có khi nhà văn gài bẫy độc giả dùng lối kết cáu che giấu,

để đến lúc nào đó người đọc nhận ra điều trái ngược hoắc điều bí mật Một kiểu kết cấu quan trọng là đảo lộn trật tự thời gian của các sự kiện, nhằm chuyển chú ý của người đọc từ sự kiện đến nội tình nhân vật Các cốt truyện văn học được tạo ra theo các cách khác nhau Có loại cốt truyện sử dụng nhiều nguyên mẫu của đời sống thực, đó là loại cốt truyện dựa trên các sự kiện lịch sử có thực; hoặc loại cốt truyện ựa trên tiểu sử của bản thân nhà văn (tác phẩm thuộc loại tự truyện); hoặc cốt truyện dựa trên dấu tích các câu chuyện hình sự Hiện tượng tương tự về cốt truyện giữa các tác phẩm khác nhau ở những nền văn học khác nhau, có thể coa nguyên nhân ở sự vay mượn, cũng có thể do gần gũi về loại hình hay tình thế văn học - xã hội, đây

là một đối tượng được chú ý của khoa nghiên cứu văn học so sánh” [12]

2.1.2 Cốt truyện trong cổ tích dân gian

Với một cách đơn giản nhất ta có thể hiểu cốt truyện là chuỗi các sự kiện được đan kết lại theo cách nào đó tùy ý đồ của tác giả, và như vậy không khó để nắm bắt được cốt truyện cổ tích dân gian Khảo sát cổ tích dân gian trên ba tiểu loại cổ tích thần kỳ, cổ tích sinh hoạt và cổ tích về loài vật ta thấy

rõ cách mà người xưa tạo dựng các sự kiện Cốt truyện của cổ tích dân gian chủ yếu thể hiện các mâu thuẫn, xung đột: xung đột giữa con người và thiên nhiên, xung đột xã hội - trong cổ tích thần kỳ, cổ tích sinh hoạt thì chủ yếu là xung đột xã hội, cuối cùng xung đột của cổ tích về loài vật là xung đột giữa

kẻ yếu và kẻ mạnh… Đồng thời trong cổ tích dân gian ở rất nhiều nơi, rất nhiều quốc gia có những thành tố bền vững, cố định, thể hiện một nội dung nào đó được tái sử dụng trong sáng tác của nhiều dân tộc, vùng miền biến đổi phù hợp với văn hóa các dân tộc chính là mô típ văn học Có rất nhiều mô típ

đi ra từ cổ tích dân gian nói riêng và văn học dân gian nói chung, đây chính là căn cốt của các sự kiện, có vai trò đắc lực trong tạo dựng sự kiện

2.1.3 Cốt truyện trong cổ tích chuyên nghiệp

Cổ tích chuyên nghiệp có hướng đi cùng chiều với cổ tích dân gian trong xây dựng cốt truyện văn học, bên cạnh đó có những sáng tạo mới về kĩ thuật “lắp ghép” các sự kiện, gia tăng sự phức tạp của cốt truyện để câu chuyện thêm độc đáo, chặt chẽ hơn Về cơ bản các nhà văn cổ tích chuyên nghiệp kiến tạo cốt truyện trên hai phương thức cơ bản:

- Sử dụng mô típ dân gian và

- Cốt truyện dựa trên một mâu thuẫn - xung đột, dẫn tới giải quyết xung đột

2.1.3.1 Cốt truyện dựa trên các mô típ dân gian

Việc sử dụng các mô típ dân gian làm nảy sinh các sự kiện khiến cho

cổ tích chuyên nghiệp có được sự nối tiếp bí ẩn hấp dẫn cùng cổ tích xưa Xét

trong các câu chuyện cổ tích chuyên nghiệp đặc biệt của Anđecxen và Vencenslava ta thấy sự xuất hiện cốt truyện dựa trên những mô típ dân gian:

 Mô típ lời nguyền và hóa giải lời nguyền (lời phù chú)

Trong truyện Người bạn đồng hành, nàng công chú xinh đẹp dã bị lão

phù thủy già phù phép để trở nên tàn độc, tìm cách giết hại những chàng trai trẻ say mê sắc đẹp của nàng mang về cho lão đôi mắt và trái tim của họ

Nhưng rồi lời nguyền ấy đã được hóa giải nhờ Giăng và người bạn đồng hành

của anh Sau khi vượt qua thử thách của nàng công chúa, Giăng làm theo đúng những gì bạn anh mách bảo, dìm nàng công chúa xuống làn nước có pha phương thuốc giải hóa giả được phép ma ám nàng thành con thiên nga đen sì, mắt sáng quắc, cuối cùng nàng lại trở về đúng nghĩa nàng công chúa xinh đẹp, thuần hậu

Bá tước choi choi [31,tr 373] trong câu chuyện cùng tên của Clemens

Brentano-nhà văn lãng mạn người Đức vốn là một chàng hoàng tử bị một lời nguyền biến thành bọ chó Nhưng sau cùng nhờ có chiếc hôn của nàng công chúa Cái gì cũng muốn biết khi nàng dùng miệng cắn vào chiếc bánh chàng hóa thân vào đã giúp giải hóa lời nguyền chàng trở lại thành hoàng tử sánh đôi cùng nàng trong vương quốc của nhà vua Giữ lời hứa

Mô típ lời nguyền và hóa giải lời nguyền như một ẩn dụ cho mối quan

hệ giữa con người với đời sống Lời nguyền ấy như một khách quan phi lí, như những ám ảnh định mệnh tàn nhẫn mà con người gặp phải Song trên hết con người với niềm lạc quan, khát khao vươn tới hạnh phúc mà đấu tranh với tạo hóa thay đổi cục diện hay chính là hóa giải lời nguyền Đây cũng là thông điệp về quy luật đời sống mà nhà văn muốn nhắn nhủ tới bạn đọc

 Mô típ lời hứa, gia hạn, cam kết

Đây là mô típ khá quen thuộc trong truyện cổ tích dân gian bao gồm toàn

bộ sự phát triển - cao trào của cốt truyện Trong truyện Những tên kẻ cắp của