ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN THANH VÂN HẰNG VI PHẠM ĐIỀU KIỆN KẾT HÔN CỦA ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở KHU VỰC TÂY BẮC VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC HÀ NỘI, 2015...
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGUYỄN THANH VÂN HẰNG
VI PHẠM ĐIỀU KIỆN KẾT HÔN CỦA ĐỒNG BÀO DÂN
TỘC THIỂU SỐ Ở KHU VỰC
TÂY BẮC VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC
HÀ NỘI, 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT
NGUYỄN THANH VÂN HẰNG
VI PHẠM ĐIỀU KIỆN KẾT HÔN CỦA ĐỒNG BÀO DÂN
TỘC THIỂU SỐ Ở KHU VỰC TÂY BẮC VIỆT NAM
Chuyên ngành:Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
Mã số:60380103
LUẬN VĂN THẠC SỸ LUẬT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: T.S Nguyễn Phương Lan
HÀ NỘI, 2015
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ VI PHẠM Error! Bookmark not defined
ĐIỀU KIỆN KẾT HÔN Error! Bookmark not defined 1.1 Khái niệm kết hôn và điều kiện kết hôn Error! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm kết hôn Error! Bookmark not defined 1.1.2 Khái niệm điều kiện kết hôn Error! Bookmark not defined
1.2 Vi phạm điều kiện kết hôn Error! Bookmark not defined
1.2.1 Khái niệm vi phạm điều kiện kết hôn Error! Bookmark not
defined
1.2.2 Các trường hợp vi phạm điều kiện kết hôn Error! Bookmark not
defined
1.2.3 Hậu quả của việc vi phạm các điều kiện kết hôn Error!
Bookmark not defined
1.3 Điều kiện kinh tế - văn hóa - xã hội của đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực Tây Bắc Việt Nam và ảnh hưởng của nó tới việc vi phạm điều kiện
kết hôn Error! Bookmark not defined
1.3.1 Điều kiện tự nhiên, dân số và phân bố dân cư Error! Bookmark
not defined
1.3.2 Thu nhập, đời sống và tình hình đói nghèo Error! Bookmark not
defined
1.3.3 Y tế và chăm sóc sức khỏe sinh sản Error! Bookmark not
defined
1.3.4 Văn hóa, phong tục tập quán, giáo dục, pháp luật Error!
Bookmark not defined
CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined
Trang 4THỰC TRẠNG VI PHẠM ĐIỀU KIỆN KẾT HÔN Ở ĐỒNG BÀO DÂN
TỘC THIỂU SỐ KHU VỰC TÂY BẮC VIỆT NAM Error! Bookmark not defined
2.1 Vi phạm độ tuổi Error! Bookmark not defined 2.2 Vi phạm sự tự nguyện Error! Bookmark not defined 2.3 Người kết hôn bị mất năng lực hành vi dân sự Error! Bookmark not defined
2.4 Vi phạm các trường hợp cấm kết hôn, cấm chung sống như vợ chồng
Error! Bookmark not defined
2.4.1 Kết hôn, chung sống như vợ chồng vi phạm nguyên tắc hôn nhân
một vợ, một chồng Error! Bookmark not defined
2.4.2 Các trường hợp vi phạm giữa những người luật cấm kết hôn hoặc
cấm chung sống như vợ chồng Error! Bookmark not defined
2.5 Việc xác minh các điều kiện kết hôn thông qua thủ tục đăng ký kết hôn
Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined
THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT XỬ LÝ VI PHẠM ĐIỀU KIỆN KẾT HÔN Ở ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ KHU VỰC TÂY BẮC VIỆT
NAM VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
3.1 Thực tiễn áp dụng pháp luật xử lý vi phạm điều kiện kết hôn ở đồng
bào dân tộc thiểu số khu vực Tây Bắc Việt Nam Error! Bookmark not defined
3.2 Kiến nghị hoàn thiện các quy định về điều kiện kết hôn Error! Bookmark not defined
3.3 Kiến nghị biện pháp nâng cao hiệu quả thực hiện các quy định về điều
kiện kết hôn ở đồng bào dân tộc thiểu số Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 7
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Việt Nam - một đất nước với hàng nghìn năm lịch sử, với bề dày giá trị của một nền văn hóa tinh hoa, đậm đà bản sắc dân tộc Tuy nhiên cũng phải nhìn nhận một cách khách quan rằng cùng với thời gian, sự phát triển của điều kiện kinh tế - xã hội cũng như những thay đổi trong tư duy nhận thức con người ở nền văn minh hiện đại thì có nhiều yếu tố đã lỗi thời lạc hậu mà sự tồn tại của nó vô hình chung đã kìm hãm sự phát triển của văn hóa nói riêng
và cả một quốc gia nói chung Xét ở góc độ này thì những hủ tục vi phạm điều kiện kết hôn như tảo hôn, kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng giữa những người gần gũi về huyết thống…thường có ở đồng bào dân tộc thiểu số
là minh chứng rõ nét nhất
Đến nay, mặc dù Luật HN&GĐ cùng các văn bản luật khác liên quan đến dân tộc thiểu số, bảo vệ bà mẹ và trẻ em, quyền phụ nữ, bình đẳng giới…đã ra đời và đi vào đời sống khá lâu, song hiệu quả trên thực tế chưa đạt
được như mong muốn Theo Báo cáo tổng quan tại Hội thảo thực trạng và giải pháp về tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong đồng bào dân tộc thiểu số ngày 02/07/2013 thì kết quả điều tra trong 3 năm 2007 - 2009 cho
thấy dân tộc có nhiều trường hợp tảo hôn cao tập trung ở vùng miền núi, như miền núi phía Bắc: dân tộc Mông chiếm 33%, dân tộc Thái chiếm 23,1%, dân tộc Mường chiếm 15,8% tỷ lệ các cặp vợ chồng Mặt khác, trung bình mỗi năm ở nước ta có thêm ít nhất là hơn 100 cặp vợ chồng cận huyết thống Thực
tế và khoa học đã chứng minh tỷ lệ trẻ em mắc bệnh bẩm sinh về di truyền do tảo hôn và từ các cặp vợ chồng cận huyết thống cao hơn so với những trẻ em khác Đó là một trong những nguyên nhân chính dẫn tới tử vong ở trẻ em, đẻ non, sơ sinh nhẹ cân, dị dạng, dị tật, hoặc mang bệnh tật di truyền như mù màu, bạch tạng, bệnh tan máu, bệnh “lùn”….Xuất phát từ hạn chế của điều
Trang 6kiện tự nhiên – kinh tế – xã hội của một số vùng miền dẫn đến tình trạng vi phạm các điều kiện kết hôn diễn ra khá phổ biến trong đồng bào dân tộc thiểu
số, điển hình là khu vực Tây Bắc như: Lai Châu, Hòa Bình, Lào Cai, Điện Biên, Yên Bái Điều này thể hiện sự thiếu hiểu biết, lạc hậu của một bộ phận dân trí thấp, vừa mang sức nặng kìm hãm sự phát triển của giống nòi, của xã hội
Mục đích của pháp luật khi quy định về điều kiện kết hôn là nhằm đảm bảo các nguyên tắc cơ bản của chế độ HN&GĐ, xây dựng gia đình hạnh phúc, tiến bộ, xóa bỏ các hủ tục lạc hậu, bảo đảm sức khỏe, nòi giống con người Luật HN&GĐ năm 2014 ra đời đã sửa đổi, bổ sung các quy định về điều kiện kết hôn phù hợp hơn với tình hình mới, nhưng bên cạnh đó vẫn còn hạn chế nhất định như tình trạng người đồng tính chung sống công khai mặc dù pháp luật không cấm song cũng không được pháp luật thừa nhận thì xử lý thế nào khi có tranh chấp xảy ra, vấn nạn tảo hôn, kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng cận huyết thống vẫn diễn ra phức tạp và để lại nhiều hệ lụy đau
lòng…Do đó, tác giả chọn đề tài “Vi phạm điều kiện kết hôn của đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực Tây Bắc Việt Nam” – một vấn đề khoa học mang
tính xã hội cao,với những đặc trưng về đối tượng, khu vực địa lý, tập quán, nhằm góp phần nghiên cứu thực trạng vi phạm điều kiện kết hôn hiện nay, đồng thời đề xuất một số kiến nghị hoàn thiện Luật HN&GĐ năm 2014 và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật ở đồng bào dân tộc thiểu số
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Quyền kết hôn là một trong những quyền cơ bản của con người và các quy định về điều kiện kết hôn mang ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc đảm bảo quyền đấy Chính vì thế, chế định kết hôn nói chung và điều kiện kết hôn, vi phạm điều kiện kết hôn nói riêng đã thu hút rất nhiều tác giả nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này, tác giả đã tham
Trang 7khảo, tìm hiểu một số bài viết có nội dung liên quan đến phạm vi nghiên cứu
của luận văn như sau:“Lợi ích và nguy cơ của sự loạn luận Hoàng tộc”, David Dobbs; “Bí mật dòng họ Vua Tut”, Zahi Hawass; Khuất Thị Thu Hạnh, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Luận văn thạc sĩ “Chế định kết hôn theo Luật HN&GĐ năm 2000”, Hà Nội, 2009;Trần Thị Phương Thảo, Trường Đại học Luật Hà Nội, Luận văn thạc sĩ: “Các điều kiện kết hôn theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành”, Hà Nội, 2014;Nguyễn Kim Thoa, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Luận văn thạc sỹ: “Hoàn thiện chế định kết hôn trong Luật Hôn nhân gia đình Việt Nam năm 2000”, Hà Nội,
2014;Vũ Thị Thu Huyền, Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội, Luận văn
thạc sĩ: “Cấm kết hôn theo Luật HN&GĐ Việt Nam năm 2000”, Hà Nội, 2014;Ngô Thị Hường, “Mấy vấn đề về quy định cấm kết hôn giữa những người cùng giới tính”, Tạp chí Luật học, 2001;Bùi Thị Mừng, “Chế định kết hôn trong pháp luật HN&GĐ Việt Nam qua các thời kỳ dưới góc nhìn lập pháp”, Tạp chí Luật học, 2012;Các tham luận tại Hội thảo thực trạng và giải pháp về tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong đồng bào dân tộc thiểu số ngày 02/07/2013 của Ủy ban Dân tộc như: “Tổng quan về tình trạng tảo hôn
và hôn nhân cận huyết thống trên thế giới và Việt Nam”, GS.TS Đặng Đức
Phú - Trung tâm truyền thông và sức khỏe, TSKH Trịnh Thị Kim Ngọc –
Viện HLKHXH Việt Nam; “Hệ lụy của tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống
ở một số cộng đồng các dân tộc thiểu số ở Việt Nam”, PGS.TS Trần Văn
Phòng - Viện trưởng Viện Triết học, Học viện Chính trị, Hành chính quốc gia
Hồ Chí Minh; “Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống dưới góc nhìn bình đẳng giới”, Th.s Nguyễn Thị Tư – Vụ trưởng Vụ Dân tộc thiểu số, Ủy ban
Dân tộc…
Tuy nhiên, các nghiên cứu trên được nhìn nhận và giải quyết vấn đề ở các góc nhìn khác nhau, hay báo cáo, tham luận về một vấn nạn xã hội, mà
Trang 8chưa có bất kỳ đề tài khoa học nào nghiên cứu riêng về vấn đề vi phạm điều kiện kết hôn ở nhóm đối tượng điển hình là đồng bào dân tộc thiểu số khu vực Tây Bắc Việt Nam Do đó, công trình này nghiên cứuvề vi phạm điều kiện kết hôn ở đồng bào thiểu số từ góc độ pháp lý nên không trùng lắp với các công trình trước đó
3 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
- Mục tiêu tổng quát
Mục tiêu tổng quát của đề tài là đưa ra những kiến nghị hoàn thiện Luật HN&GĐ năm 2014, đưa ra những giải pháp cụ thể, mang tính khả thi nhằm nâng cao hiệu quả thực thi các quy định pháp luật về điều kiện kết hôn ở đồng bào thiểu số, nâng cao chất lượng giống nòi, tiến tới xây dựng xã hội văn minh hiện đại
- Mục tiêu cụ thể
Đề tài nghiên cứu nhằm đạt được những mục tiêu cụ thể sau:
Thứ nhất là làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về kết hôn, điều kiện kết hôn, vi phạm điều kiện kết hôn và các nhân tố ảnh hưởng đến vấn đề này
Thứ hai là phân tích, đánh giá được thực trạng vi phạm điều kiện kết hôn ở đồng bào dân tộc thiểu số khu vực Tây Bắc Việt Nam, từ đó đưa ra một số kiến nghị có giá trị về mặt khoa học và thực tiễn
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Luận văn nghiên cứu tập trung về việc thực hiện cũng như sự vi phạm điều kiện kết hôn ở đồng bào dân tộc thiểu số khu vực Tây Bắc Việt Nam - cộng đồng thường có những hạn chế nhất định về đời sống cũng như nhận thức pháp luật dẫn đến tình trạng vi phạm điều kiện kết hôn khá phổ biến
Trang 94.2 Phạm vi nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu các quy định về điều kiện kết hôn của Luật HN&GĐ năm 2014, có sự so sánh với Luật HN&GĐ năm 2000.Vì Luật HN&GĐ năm 2014 mới có hiệu lực nên thực trạng các trường hợp vi phạm điều kiện kết hôn trước khi Luật HN&GĐ năm 2014 ra đời được nghiên cứu xem xét trong thời gian Luật HN&GĐ năm 2000 có hiệu lực Đồng thời nghiên cứu vi phạm điều kiện kết hôn trong đồng bào dân tộc thiểu số trong thời gian qua, trên cơ sở đó, đánh giá việc thực hiện các quy định về điều kiện hôn ở đồng bào thiểu số vùng Tây Bắc để đưa ra các đề xuất, kiến nghị phù hợp
5 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng một số phương pháp cụ thể như: Phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, hệ thống, diễn giải, quy nạp để thực hiện các mục tiêu đã đặt ra
6 Tính mới và đóng góp của luận văn
Là một đề tài khoa học giàu tính thực tiễn, đề tài “Vi phạm điều kiện kết hôn của đồng bào dân tộc thiểu số ở khu vực Tây Bắc Việt Nam” sẽ
đem đến cái nhìn thực tế nhất đối với việc vi phạm điều kiện kết hôn ở đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời đề xuất một số ý kiến sửa đổi, bổ sung về điều kiện kết hôn trong Luật HN&GĐ năm 2014 cũng như đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật ở đồng bào dân tộc thiểu số Đây là những điểm mới và đóng góp quan trọng của luận văn
7 Kết cấu của Luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:
Chương 1 Một số vấn đề lý luận chung về vi phạm điều kiện kết hôn
Trang 10Chương 2 Thực trạng vi phạm điều kiện kết hôn ở đồng bào dân tộc thiểu số khu vực Tây Bắc Việt Nam
Chương 3 Thực tiễn áp dụng pháp luật xử lý vi phạm điều kiện kết hôn
ở đồng bào dân tộc thiểu số khu vực Tây Bắc Việt Nam và một số kiến nghị
Trang 11DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Kỳ Anh (2010), “Từ cưỡng ép hôn nhân đến cố ý gây thương tích”,
http://baophapluat.vn, ngày 29/9/2010
2 Tôn Thất Quỳnh Bằng (2009), “Vấn đề hủy kết hôn trái pháp luật”,
Dân chủ và pháp luật, (3), tr 20-23
3 Bộ Kế hoạch và đầu tư (2013), Báo cáo Quốc gia năm 2013 về mục tiêu phát triển thiên nhiên kỷ, Hà Nội
4 Bộ Tư pháp (2013), Báo cáo tổng kết thi hành Luật HN&GĐ năm
2000, Hà Nội
5 Bộ Tư pháp (2013), Nghị định số 8015/VBHN-BTP ngày 10/12/2013 quy định về việc áp dụng Luật HN&GĐ đối với các dân tộc thiểu số,
Hà Nội
6 Bộ Tư pháp, Bộ Công an, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân
dân tối cao (2001), Thông tư liên tịch số 01/2001/TTLT-BTP-BCA-TANDTC-VKSNDTC ngày 25/9/2001 hướng dẫn áp dụng các quy định tại Chương XV “Các tội xâm phạm chế độ HN&GĐ” của Bộ luật Hình
sự năm 1999, Hà Nội
7 Yến Chi (2014), “Kết hôn trái pháp luật – bất cập và những kiến nghị”,
http://www.moj.gov.vn, ngày 04/04/2014
8 Cổng Thông tin điện tử tỉnh Điện Biên, “Hôn nhân cận huyết thống làm
suy giảm dân số”, http://dienbien.gov.vn
9 Cục Bảo vệ, chăm sóc trẻ em, “Kết hôn sớm và tảo hôn ở một số tỉnh,
lai”,http://www.treem.molisa.gov.vn
10 Nguyễn Văn Cừ (2000), “Vấn đề hôn nhân thực tế theo Luật HN&GĐ
Việt Nam”, Luật học, (5), tr 8-13
Trang 1211 Nguyễn Văn Cừ (2014), “Hoàn thiện các quy định về điều kiện kết hôn
theo Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000”, Tòa án nhân dân, (1), kỳ
I, tr 15-19
12 Nguyễn Văn Cừ, Ngô Thị Hường (2002), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về Luật HN&GĐ năm 2000, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội
13 Chính phủ (1959), Tờ trình của Chính phủ trước Quốc hội ngày 23/12/1959 về dự thảo Luật HN&GĐ, Hà Nội
14 Chính phủ (2002), Nghị định số 32/2002/NĐ-CP ngày 27/3/2002 quy định việc áp dụng Luật HN&GĐ đối với các dân tộc thiểu số, Hà Nội
15 Chính phủ (2013), Nghị định 110/2013/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ tư pháp, hành chính tư pháp, HN&GĐ, thi hành án dân sự, phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã, Hà
nội
16 Chính phủ (2014), Nghị định số 126/2014/NĐ-CP ngày 21/12/2014 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật HN&GĐ, Hà
Nội
17 Chính phủ (2015), Nghị định 67/2015/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 110/2013/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bổ trợ
tư pháp, hành chính tư pháp, HN&GĐ, thi hành án dân sự, phá sản doanh nghiệp, hợp tác xã, Hà Nội
18 Lê Dung, Minh Hòa (2015), “Nậm Pồ: Tuyên truyền để hạn chế tình
trạng tảo hôn ở bản Huổi Chá xã Chà Cang”, http://dienbientv.vn, ngày
9/8/2015
19 Nguyễn Thu Dung (2010), “Tiếng than buồn từ thủ tục “Hôn nhân cận
huyết thống””,http://phaply.net.vn, ngày 20/8/2010