Khoa học công nghệ là một trong những vấn đề được nhân loại quan tâm nhất hiện nay. Có thể nói, sự ra đời và phát triển của khoa học là thành quả vĩ đại của trí tuệ con người. Khoa học đă và đang giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong quá tŕnh hoạt động của con người và vai tṛ đó ngày càng được khẳng định trong tiến tŕnh phát triển của nhân loại.
Trang 1Khoa học - công nghệ là một trong những vấn đề được nhân loại quan tâm nhất hiện nay Có thể nói, sự ra đời và phát triển của khoa học là thành quả
vĩ đại của trí tuệ con người Khoa học đă và đang giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong quá tŕnh hoạt động của con người và vai tṛ đó ngày càng được khẳng định trong tiến tŕnh phát triển của nhân loại
Cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại nhất là trong giai đoạn phát triển mới của nă - giai đoạn cách mạng công nghệ, có tác động hết sức sâu sắc đến mọi lĩnh vực hoạt động của xă hội loài người, buộc mọi người phải đổi mới cách suy nghĩ, cách giải quyết những vấn đề cơ bản nhất đang được đặt ra Bước sang thế kỉ XXI, cuộc cách mạng khoa hoc - công nghệ hiện đại tiếp tục phát triển với nhịp độ ngày càng nhanh, tạo ra những thành tựu mang tính đột phá, khó dự báo trước, làm thay đổi nhanh chóng, mạnh mẽ toàn bộ các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh và đời sống xă hội loài người Nền kinh tế công nghiệp trên thế giới đang chuyển nhanh sang kinh tế tri thức Sức mạnh của một quốc gia tuỳ thuộc chủ yếu vào năng lực khoa học và công nghê Những quốc gia chậm phát triển muốn đuổi kịp các nước đi trước phải nhanh chóng nâng cao năng lực khoa học, nắm bắt và làm chủ các tri thức mới để rút ngắn quá tŕnh công nghiệp hoá,
đi tắt vào kinh tế tri thức
Hơn bao giờ hết, nghiên cứu sự hình thành và phát triển của khoa học- công nghệ để tìm ra những quy luật cũng như tính tất yếu của sự phát triển khoa học -công nghệ đang là một vấn đề cấp thiết có tính thời đại đối với mỗi quốc gia nhằm phát huy tiềm năng đất nước, thúc đẩy kinh tế - xă hội phát triển
1 Cơ sở lí luận của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ
1.1 Các khái niệm cơ bản
* Khái niệm về khoa học
Trang 2Khoa học là mét hệ thống các tri thức được khái quát từ thực tiễn và được kiểm nghiệm bởi thực tiễn, phản ánh dưới dạng lôgic tŕu tượng những thuộc tính kết cấu, những mối liên hệ bản chất, những quy luật tự nhiên
Nhìn lại lịch sử phát triển của xă hội loài người, ta thấy trong quá trình hoạt động lao động của mình, con người không ngừng nhận thức và cải tạo thế giới Trong đó, khoa học luôn giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thúc đẩy tiến trình phát triển tiếp theo của xă hội loài người Đây là một vấn đề được cả
xă hội quan tâm và đặc biệt là trong thời kì bùng nổ khoa học - công nghệ hiện nay
Khái niệm về công nghệ
Công nghệ là một tập hợp hiểu biết hướng vào cải tạo tự nhiên, phục vụ cho nhu cầu của con người Các công nghệ trong sản xuất là một tập hợp các phương pháp, các quy tắc, các kỹ năng được sử dụng để tác động vào đối tượng lao động nhằm tạo ra một dạng sản phẩm nào đó Sự tác động ấy thường xuyên phải thông qua các phương tiện vật chất (máy móc, trang thiết bị, công cụ) Như vậy có thể thấy khoa học và công nghệ có mối quan hệ mật thiết với nhau, bổ sung cho nhau và làm tiền đề cho nhau cùng phát triển
Khái niệm về cách mạng công nghệ
Cách mạng công nghệ là khái niệm chỉ giai đoạn phát triển trọng yếu có tính chất nhảy vọt của hệ thống kỹ thuật của nhân loại, được biểu hiện bằng những thay đổi về chất của hệ thống các phương pháp, phương tiện được con người sáng tạo, sử dụng trong trinh phục thế giới khách quan
Khái niệm về cách mạng khoa học
Cách mạng khoa học là một giai đoạn phát triển về chất, được biểu hiện ở quy mô, nhịp độ, trình độ phát triển của khoa học, trước hết là những biến đổi cách mạng trong phương pháp tư duy khoa học
Khái niệm về cách mạng khoa học và công nghệ.
Trang 3Đă có rất nhiều quan điểm về cách mạng khoa học công nghệ hiện đại nhưng cho đến nay chưa có một khái niệm nào thực sự hoàn chỉnh và đầy đủ về cách mạng khoa học công nghệ hiện đại Tổng kết các khái niệm trước đây và vận dụng tình hình thực tiễn hiện nay có thể đưa ra khái niệm về cách mạng khoa học công nghệ như sau: Cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại là sự thay đổi căn bản trong bản thân các lĩnh vực khoa học - công nghệ cũng như mối quan hệ và chức năng xă hội của chúng, khiến cho cơ cấu và động thái phát triển của các lực lượng sản xuất cũng bị thay đổi hoàn toàn Trong đó quan hệ nhất là việc nổi lên vai trò hàng đầu của yếu tố con người trong hệ thống lực lượng sản xuất dựa trên việc vận dụng đồng bộ các ngành công nghệ mới có hàm lượng khoa học - công nghệ cao (gọi tắt là hi - tech) như công nghệ thông tin, công nghệ vật liệu mới, công nghệ sinh học
Có thể định nghĩa cách mạng khoa học công nghệ một cách khái
quát nhất như sau: cách mạng khoa học công nghệ hiện đại là sự biến đổi tận gốc lực lượng sản xuất của xă hội hiện đại, được thực hiện với vai tṛ dẫn đường của khoa học trong toàn bộ chu trình: khoa học - công nghệ - sản xuất - con người - môi trường.
1.2 Nội dung và đặc điểm của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiên nay
Cho đến nay, thế giới đă trải qua hai lần cách mạng về khoa học và công nghệ
Lần thứ nhất với tên gọi là cuộc cách mạng kỹ thuật diễn ra vào cuối thế kỉ XVIII, được thực hiện đầu tiên ở Anh mà nội dung chủ yếu là thay thế lao động thủ công bằng lao động cơ khí hoá
Lần thứ hai với tên gọi là cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại được bắt đầu từ giữa thế kỉ XX mà nội dung của nó không chỉ dừng lại ở tính chất hiện đại của các yếu tố tư liệu sản xuất, mà c ̣n ở kỹ thuật công nghệ hiện đại, phương pháp sản xuất tiên tiến
Trang 4Hiện nay cuộc cách mạng khoa học công nghệ có nhiều nội dung phong phó, trong đó có thể chỉ ra một số nội dung chủ yếu sau:
Một là, cách mạng về phương thức sản xuất: đó là tự động hoá, sự thay thế
phần lớn và hầu hết chức năng của con người (cả lao động chân tay lẫn trí óc) bằng các thiết bị máy móc tự động hoá hoàn toàn trong quá tŕnh sản xuất nhất định Ngoài phạm vi tự động như trước đây, hiện nay tự động hoá còn bao gồm
cả việc sử dụng rộng răi người máy thay thế con người điều khiển quá tŕnh vận hành sản xuất Có thể nói đây là một trong những điểm khác biệt căn bản của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại với những cuộc cách mạng kỹ thuật trước đây
Hai là, cách mạng về năng lượng: bên cạnh những năng lượng truyền thống
mà con người đă sử dụng trước kia như nhiệt điện, thuỷ điện, thì ngày nay con người ngày càng khám phá ra nhiều dạng năng lượng mới và sử dụng chúng rộng răi trong sản xuất như năng lượng nguyên tử, năng lượng mặt trời Đặc biệt, năng lượng mặt trời là một dạng năng lượng “sạch” và vô tận mà hiện nay con người đang từng bước tận dụng khai thác và sử dụng một cách có hiệu quả
Ba là, cách mạng về vật liệu mới: ngày nay ngoài việc sử dụng các vật liệu
tư nhiên, con người ngày càng tạo ra nhiều vật liệu nhân tạo mới thay thế có hiệu quả cho các vật liệu tự nhiên khi mà các vật liệu tự nhiên đang có xu hướng ngày càng cạn kiệt Đây là những chất có thành phần cấu tạo hay cấu trúc vi mô mới, có những tính chất tiên tiến ưu việt hoặc chất lượng cao Đặc biệt là vật liệu pôlime, vật liệu gốm, vật liệu coposit, vật liệu siêu dẫn, thép siêu dẻo, vật liệu có cấu trúc nano
Bốn là, cách mạng về công nghệ sinh học: các thành tựu của cuộc cách
mạng này đang được áp dụng rộng răi và đă tạo ra được những bước ngoặt trong trong sự phát triển của một số lĩnh vực như: công nghiệp, nông nghiệp, y tế, hoá chất, bảo vệ môi trường sinh thái,
Năm là, cách mạng về điện tử và tin học: đây là một lĩnh vực mà hiện nay
loài người đang đặc biệt quan tâm, trong đó phải kể đến lĩnh vực máy tính điện
Trang 5tử Cuộc cách mạng về điện tử và tin học này đă mở ra một kỷ nguyên mới - kỷ nguyên số hoá có tính bước ngoặt trong tư duy, nhận thức và hoạt động của xă hội loài người
Sáu là, cách mạng về công nghệ điều khiển tự động: ngày càng được áp
dụng rộng răi trong sản xuất Các công nghệ ứng dụng vi điện tử - tin học được
sử dụng rộng răi trong việc chế tạo ra rôbôt, thiết bị tự động và điều khiển sản xuất tự động bằng máy tính
Bảy là, cách mạng về hàng không vũ trụ: loài người ngày càng thấy hành
tinh của mình là chật hẹp, do đó ngày càng muốn vươn ra xa trong khoảng không vũ trụ bao la để tìm hiểu, nghiên cứu, chinh phục và sử dụng khoảng không đó
Như vậy, khái niệm công nghệ ngày nay bao gồm một phạm vi rộng, nó không chỉ là các phương tiện, thiết bị do con người sáng tạo ra mà c ̣n là các bí quyết biến các nguồn lực sẵn có thành sản phẩm Với ư nghĩa đó, khi nói tới công nghệ th́ sẽ cũng bao hàm cả kỹ thuật Đặc biệt là trong giai đoạn hiện nay, khoa học và công nghệ luôn luôn gắn bó chặt chẽ với nhau: khoa học là tiền đề trực tiếp của công nghệ và công nghệ lại là kết quả trực tiếp của khoa học
1.3 Mối quan hệ giữa khoa học, công nghệ và lực lượng sản xuất và vấn đề khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp
* Mối quan hệ giữa khoa học, công nghệ và sản xuất
Bằng quá trình phát triển của nhận thức khoa học, con người đă vẽ lên bức tranh về thế giới hiện thực Chính sự đa dạng, muôn màu muôn vẻ, luôn vận động, biến đổi không ngừng của thế giới tự nhiên và thực tiễn xă hội đă tạo nên nguồn cảm hứng nhận thức vô tận của con người và điều đó đă tác động mạnh
mẽ đến sự phát triển của khoa học
Trang 6Song, con người đi nhận thức thế giới không chỉ để nhận thức thuần tuý,
mà là chủ yếu để thoả măn các nhu cầu về vật chất và tinh thần ngày càng cao của mình Do đó, cùng với quá trình nhận thức thế giới, là quá tŕnh biến đổi và cải tạo thế giới, “nghĩa là thế giới không thoả măn con người, và con người quyết định biến đổi thế giới bằng hành động của mình” (1) Về điều này, C.Mác cũng đă khẳng định rằng con người phải tác động tích cực, phải chiếm lĩnh thế giới bên ngoài nhờ sự tác động vào các đối tượng đă biết và bằng cách như vậy, con người mới có thể thoả măn những nhu cầu của mình
Sở dĩ khoa học và cùng với khoa học là công nghệ tham gia được vào quá trình biến đổi, cải tạo giới tự nhiên và phát triển xă hội, bởi vì, khoa học và công nghệ là những yếu tố quan trọng của lực lượng sản xuất xă hội, chúng có mặt ở tất cả mọi thành phần của lực lượng sản xuất: trong tư liệu sản xuất (công cụ, kỹ thuật), trong con người Cùng với sự phát triển của xă hội, khoa học và công nghệ càng ngày càng có vai trò quan trọng hơn trong lực lượng sản xuất xă hội
Để tiến hành sản xuất, một mặt, con người thông qua công cụ lao động tác động vào tự nhiên; mặt khác, con người phải quan hệ với nhau Do đó, đă tạo thành phương thức sản xuất là cách thức mà con người thực hiện quá tŕnh sản xuất trong những giai đoạn lịch sử nhất định Con người là chủ thể của quá trình sản xuất, là yếu tố quyết định của cả lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, từ
đó có thể hiểu rằng, ngay từ đầu, khoa học và công nghệ đă có mặt trong lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất của một phương thức sản xuất nhất định Khoa học và công nghệ là những thành phần quan trọng của lực lượng sản xuất, một mặt đă trang bị cho con người những tri thức ngày càng đầy đủ, rơ ràng, sâu sắc về đối tượng lao động (giới tự nhiên) và mặt khác, đă vật thể hoá,
đó chính là phần cứng của công nghệ Ngoài ra, do những đặc trưng sinh học
-xă hội, con người trong sản xuất vốn đă có sức mạnh lao động cơ bắp (lao động giản đơn), có kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm nghề nghiệp (lao động có trí tuệ)
luôn là yếu tố quyết định của lực lượng sản xuất Ngày nay, khi khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp thì ngoài chức năng là chủ thể của quá trình
Trang 7sản xuất, con người còn là đối tượng khai thác của chính bản thân mình Trí tuệ con người trở thành nguồn năng lượng (trí năng) vô tận của mọi sự biến đổi của khoa học, công nghệ và sản xuất, là nguồn lực của mọi nguồn lực trong quá tŕnh phát triển tiếp tục của xă hội.
Khoa học và công nghệ là những yếu tố quan trọng trong quan hệ sản xuất
và cùng với sự phát triển của sản xuất thì vai trò đó ngày càng tăng lên Trong các thành tố của quan hệ sản xuất, quan hệ sở hữu của con người đối với tư liệu sản xuất là mối quan hệ thứ nhất giữ vai trò quyết định, mà chính khoa học và công nghệ đă nằm trong tư liệu sản xuất (đối tượng lao động - giới tự nhiên nói chung và công cụ lao động) Ngoài ra, các thành tố phần mềm của công nghệ: con người, thông tin, tổ chức đều là những yếu tố của quan hệ sản xuất Do vậy,
nếu ai nắm chắc và sử dụng tốt khoa học và công nghệ thì cũng có nghĩa là họ
đă làm chủ được và nắm giữ vai trò thống trị đối với tư liệu sản xuất, nói riêng,
và đối với sản xuất nói chung.
Mối quan hệ thứ hai và thứ ba giữa con người và con người trong sản xuất
là quan hệ về mặt tổ chức, quản lý, phân công lao động Hai mối quan hệ này trong xă hội hiện đại ngày nay, nếu không có sự tham gia, sự trợ giúp của khoa học và công nghệ hiện đại, đặc biệt là công nghệ thông tin (máy vi tính, mạng Internet) thì chắc chắn không thể kịp thời, chính xác và công bằng, và vì vậy không thể kích thích trực tiếp vào lợi ích của người lao động, không thúc đẩy được sản xuất và các quá trình kinh tế - xă hội khác
Nhưng, bao trùm lên tất cả quá trình sản xuất là con người Con người vừa
là nguồn lực, vừa là động lực của sản xuất, vừa là sự biểu hiện rõ ràng nhất tŕnh độ phát triển của một nền sản xuất nhất định Con người sáng tạo ra khoa
học và công nghệ; tham gia vào quá trình sản xuất (người trực tiếp sản xuất, người tổ chức quản lý, thông tin, điều khiển); tiêu thụ sản phẩm do mình làm ra Tất cả những điều đó chứng tỏ rằng con người vẫn luôn là chủ thể của quá tŕnh sản xuất xă hội Đồng thời, trong nền sản xuất hiện đại, con người còn là khách thể, theo cái nghĩa là con người là đối tượng khai thác trực tiếp của khoa
Trang 8học, công nghệ nói riêng, và sản xuất nói chung Những sản phẩm của trí tuệ -tri thức đă trực tiếp đi vào quá tŕnh sản xuất với tư cách như những nguyên vật liệu của sản xuất trước đây
Qua đó thấy rằng mọi yếu tố của phương thức sản xuất từ lực lượng sản xuất: tư liệu sản xuất (đối tượng lao động và công cụ lao động), và con người cho đến quan hệ sản xuất (quan hệ sở hữu tư liêu sản xuất, tổ chức, quản lý, quan hệ phân phối sản phẩm) đều có quan hệ rất chặt chẽ (hoặc là trực tiếp, hoặc
là gián tiếp) với khoa học và công nghệ, đặc biệt trong thời đại ngày nay Bởi vậy, có được khoa học và công nghệ phát triển là có được chiếc chìa khoá để phát triển sản xuất, phát triển xă hội Đặc biệt trong thời đại ngày nay, sự tiến đến hội nhập giữa khoa học, công nghệ và sản xuất là một trong những xu hướng phát triển tất yếu của thời đại
* Khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp
Sự ra đời và phát triển của khoa học là một thành quả vĩ đại của trí tuệ con người Khoa học đă và đang giữ một vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình hoạt động của con người và vai trò đó ngày càng được thể hiện một cách rõ ràng dưới dạng thực tiễn xă hội trực tiếp nhờ quá tŕnh không ngừng biến đổi của nó,
từ chỗ là lực lượng sản xuất tiềm năng thành lực lượng sản xuất trực tiếp Bước chuyển này của khoa học chỉ có thể diễn ra trong nhưng điều kiện nhất định sau:
Điều kiện đầu tiên thuộc về sản xuất: nền sản xuất xă hội phải đạt đến một
trình độ phát triển nhất định Khi sản xuất đă đạt đến trình độ phát triển cao, chính sản xuất lại đặt ra những vấn đề mới, phức tạp đòi hỏi khoa học phải có phương hướng giải quyết phù hợp, để thúc đẩy sản xuất phát triển và qua đó, khoa học cũng phát triển theo Như vậy, lúc này sản xuất đă tạo ra những cơ sở quan trọng, những nhu cầu cấp thiết cho sự xuất hiện của những tri thức khoa học mới, những ngành khoa học mới Ơ đây, khoa học đă tham gia một cách tích cực, chủ động và trở thành một yếu tố không thể thiếu được của quá trình sản xuất xă hội Và, chỉ có đến lúc này, khoa học mới có điều kiện để trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp
Trang 9Điều kiện thứ hai thuộc về sự phát triển của bản thân khoa học: khoa học
phải phát triển đến một trình độ nhất định, mà ở đó, nó có thể đủ sức để giải quyết những vấn đề do thực tiễn xă hội và sản xuất đặt ra
Trong nền sản xuất hiện đại, không có một vấn đề nào của sản xuất đặt ra
mà tri thức của một ngành khoa học, thậm chí là vài ngành khoa học cụ thể có thể giải quyết được hoàn toàn Tổng hợp khoa học, tổng hợp tri thức là xu hướng phát triển của khoa học ngày nay và điều này phù hợp với nhu cầu của thực tiễn sản xuất hiện đại Ngày nay, trong khoa học đang diễn ra một quá tŕnh tương tác mạnh mẽ giữa các khoa học, quá tŕnh liên kết khoa học theo hướng tổng hợp tri thức của khoa học hiện đại - và đó chính là điều kiện quan trọng và tối cần thiết để biến khoa học thành lực lượng sản xuất trực tiếp
Điều kiện thứ ba để khoa học biến thành lực lượng sản xuất trực tiếp, đó
chính là sự quán triệt nguyên lý triết học duy vật biện chứng về sự thống nhất giữa lý luận và thực tiễn, mà nếu ứng dụng vào quá trình sản xuất vật chất, thì
đó chính là sự thống nhất giữa hoạt động sản xuất vật chất và hoạt động khoa học Thực tiễn, trước tiên là thực tiễn sản xuất xă hội, là nguồn gốc, là động lực của nhận thức khoa học, đồng thời cũng là tiêu chuẩn của chân lý Do vậy, việc khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp sẽ là con đường ngắn nhất và đáng tin cậy nhất để xác định độ chính xác, đúng đắn, tính chân lý của tri thức khoa học Sự thống nhất giữa hoạt động sản xuất và hoạt động khoa học là đặc trưng cơ bản của xă hội hiện đại được xây dựng trên cơ sở của nền sản xuất hiện đại và khoa học tiên tiến
* Khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp được biểu hiện dưới nhiều hình thức:
Trước hết, tri thức khoa học được vật thể hoá thành các công cụ, máy móc
tinh vi, hiện đại như các loại máy vi tính, siêu tính, các loại máy công nghệ tự động hoá, các thế hệ rôbôt; tạo ra các loại công nghệ mới như công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới Điều này không chỉ mang lại
Trang 10hiệu quả và năng suất lao động cao hơn, chất lượng tốt hơn mà còn góp phần quan trọng vào việc tiết kiệm nguyên vật liệu, tạo ra các loại vật liệu mới vốn không có sẵn trong tự nhiên; giảm thời gian lao động phải chi phí cho một đơn
vị sản phẩm
Thực tế sản xuất ở các nước công nghiệp phát triển đă cho thấy rằng, tri thức khoa học ngày càng chiếm một hàm lượng cao trong giá trị sản phẩm, nguồn lợi do khoa học mang lại cũng ngày càng lớn hơn Trong thời đại thống
trị của công nghệ thông tin, “trí năng hoá” sản xuất đang là xu hướng tất yếu
và cũng là động lực mạnh mẽ của sự phát triển xă hội Nguồn lợi do công nghệ thông tin mang lại ngày càng tăng
Một biểu hiện quan trọng của việc khoa học trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp là ở chỗ, khoa học cùng với quá tŕnh giáo dục và đào tạo đă tạo ra những người lao động mới: những con người lao động trí tuệ sáng tạo, vừa có tri thức chuyên sâu một ngành nghề, vừa có hiểu biết rộng, tầm nhìn xa, bao quát, nhạy bén, vững vàng trong nghề nghiệp Người lao động chính là lực lượng sản xuất mạnh mẽ nhất, to lớn nhất, là nguồn lực của mọi nguồn lực, là động lực của mọi động lực phát triển xă hội
Ngoài việc đào tạo con người lao động mới, khoa học còn trực tiếp tham gia vào quá tŕnh tổ chức, quản lý, điều hành sản xuất Đó cũng là một biểu hiện của việc biến khoa học thành lực lượng sản xuất trực tiếp Việc tổ chức, quản lý, điều hành sản xuất ngày nay ở bất kỳ cấp độ nào đều cần đến tri thức khoa học, nhất là tri thức khoa học quản lý Cùng một thế hệ máy móc như nhau, cùng sản xuất ra một loại sản phẩm như nhau, nếu biết tổ chức quản lý, điều hành công việc tôt thì sẽ đem lại hiệu quả cao hơn
Một tác nhân vô cùng quan trọng đối với sản xuất trong điều kiện của nền kinh tế thị trường mang tính quốc gia và quốc tế hiện nay là thông tin Thông tin
là sản phẩm phát triển của khoa học, là sự biểu hiện của khoa học Nắm bắt thông tin kịp thời, nhanh chóng sẽ giúp cho người sản xuất và người kinh doanh