Thơ văn nói chung với ưu thế của nó: dễ thuộc, dễ đi vào lòng người… sẽ là một thế mạnh trong việc hỗ trợ đắc lực cho việc truyền thụ kiến thức lịch sử thông qua đó góp phần giáo dục đạo
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
I Lý do chọn đề tài.
Thơ văn nói chung với ưu thế của nó: dễ thuộc, dễ đi vào lòng người… sẽ là một thế mạnh trong việc hỗ trợ đắc lực cho việc truyền thụ kiến thức lịch sử thông qua đó góp phần giáo dục đạo đức, lòng biết ơn đối với truyền thống, lãnh tụ cũng như những anh hùng liệt sĩ đã hi sinh, đã đóng góp xương máu của mình để làm rạng rỡ thêm lịch sử nước nhà đồng thời dạy lịch sử qua một số tác phẩm văn học sẽ giúp cho các em học sinh bậc THPT hứng thú, chăm chú và dễ hiểu hơn
II Phương pháp nghiên cứu.
- Như đã xác định, đối tượng, phạm vi vận dụng của đề tài là chương trình lịch sử lớp 10,11,12 Vì vậy, trước hết cần phải nghiên cứu kỹ chương trình sách giáo khoa, phân phối chương trình theo hướng giảm tải của Bộ
GD & ĐT Đặc biệt là các bài có thể khai thác, vận dụng được Trong khi thực hiện công đoạn này, cần phải liên hệ, so sánh và đặt nó trong mối quan
hệ liên quan với chương trình môn Văn học lớp 10, 11, 12 Đây là một thao tác rất quan trọng, góp phần xác định được đúng mức độ vận dụng của đối tượng là học sinh lớp THPT, tránh sa đà, ôm đồm
- Tiến hành sưu tầm các bài thơ, văn… có quan hệ sát với nội dung các bài lịch sử thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài Cần lưu ý rằng, không phải trong một bài thơ liên quan ta có thể khai thác được hết cả bài mà nên lựa chọn những đoạn thơ sát nhất, “đắt” nhất để sử dụng
- Chọn lựa, phân loại các kiến thức thơ, văn phù hợp với yêu cầu, phương pháp giảng dạy lịch sử theo từng mảng: thơ về tiểu sử, cuộc đời nhân vật lịch sử; thơ văn về diễn biến trận đánh hay biến cố lịch sử, thơ văn trần thuật về tội ác của giai cấp thống trị, của bọn xâm lược… Sau khi phân loại, tiến hành sắp xếp nguồn tư liệu đó thành từng chủ đề
Trang 2- Khai thác, vận dụng các kiến thức đó vào từng bài lịch sử đã giới hạn.
III Đối tượng, phạm vi nghiên cứu.
Nhằm giúp học sinh trường THPT Vinh Xuân lĩnh hội kiến thức thông
qua một số các tác phẩm thơ văn, tôi mạnh dạn chọn đề tài: " Khai thác một
số kiến thức thơ văn vận dụng trong việc giảng dạy môn lịch sử bậc THPT" Với bản thân tôi, đây chính là một trong các giải pháp góp phần đổi
mới phương pháp dạy học và nâng cao chất lượng dạy học
Đề tài này được coi như là một kinh nghiệm nhỏ được biên soạn dựa trên một số tài liệu như sách giáo khoa, sách giáo viên, sách chuẩn kiến thức
kỹ năng, sách ngữ văn lớp 10,11,12, phân phối chương trình theo hướng giảm tải của Bộ GD & ĐT và một số tác phẩm văn học sưu tầm hy vọng sẽ giúp ích nhiều cho bản thân tôi và cho học sinh trong quá trình giảng dạy và giúp học sinh có những phương pháp hay để khai thác được kiến thức qua thơ văn
Trong quá trình tìm hiểu nghiên cứu , chắc chắn không tránh khỏi những sai sót, rất mong nhận được sự đóng góp rộng rãi nhiệt tình của đồng nghiệp, để bản thân tôi có được những bài học kinh nghiệm quý báu cho riêng mình hỗ trợ trong quá trình giảng dạy thật tốt bộ môn lịch sử ở trường
Chân thành cảm ơn !
Trang 3B PHẦN NỘI DUNG
I Thực trạng dạy và học lịch sử ở trường THPT.
- Trong không khí đổi mới phương pháp giảng dạy ở nhiều bộ môn, với việc lấy học sinh làm trung tâm, học sinh sẽ chủ động hơn trong việc tiếp thu kiến thức Kiến thức của từng đơn vị bài học vừa đòi hỏi học sinh tiếp cận ở chiều sâu lại phải đặt ra yêu cầu về chiều rộng đối với người học, tức
là có sự tích hợp nhiều phân môn, cụ thể là ngành khoa học xã hội gần gũi nhau: ngữ văn và lịch sử
- Nhiều năm nay, cứ sau mỗi lần thi tốt nghiệp THPT nhiều phương tiện thông tin đại chúng, nhiều tờ báo từ trung ương đến địa phương liên tục thay nhau đưa ra những thông tin … buồn! Về bài thi môn lịch sử, nhiều bài viết các em làm rất ngô nghê, hình như nghĩ sao làm vậy chứ không có tư duy thậm chí không muốn nói là học bài Phải chăng đó là do cách dạy của giáo viên hay học sinh theo xu thế hiện nay đang quay lưng lại với lịch sử Bác Hồ đã từng nói:
“Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”
- Thế mà cứ đến mùa thi tốt nghiệp, các phương tiện thông tin đại chúng nhiều lần đưa tin không vui đối với bộ môn lịch sử nhiều bài viết điểm 0 và ví dụ sau là điển hình:
Quân địch đánh ra, quân ta đánh vào ào ào như lá tre rụng, đồng chí phe
ta đánh thằng cha phe nó ghê hết sức Kết quả: Sau 55 ngày đêm chiến đấu oai hùng, ngày 7-1-1991, phe ta thắng phe nó, chúng ta đã giết sống được 16,200 chúng nó, phanh thây 62 máy bay (em quên mất tên máy bay rồi!)(tư liệu sưu tầm từ thực tế phổ thông)
Nguyên nhân thì có nhiều, nhưng có lẽ không thể bỏ qua việc học tập tiếp thu kiến thức của hai phân môn lịch sử và ngữ văn đối với các em là vừa yếu, vừa thiếu
Trang 4Chương trình lịch sử hiện tại lại có sự phân bố không cân xứng giữa lịch sử văn hoá và lịch sử chiến tranh Các bài viết về chiến công và các trận đánh chiếm tỷ lệ lớn hơn.
Vậy làm sao cho học sinh học lịch sử đỡ nhàm chán, linh hoạt, khắc sâu được kiến thức Ngược lại, khi những học sinh này học môn ngữ văn thì không bị nhầm lẫn những chi tiết của lịch sử?
Giáo viên của hai môn có quan hệ “họ hàng” này ít khi ngồi lại cùng nhau để bàn bạc trao đổi thêm về chuyên môn Nhiều giáo viên ngữ văn không nhớ nhiều kiến thức lịch sử (phần lớn chỉ xem chú thích rồi giải nghĩa
lại cho học sinh, ít có sự trao đổi với giáo viên dạy lịch sử và ngược lại)
II Mối quan hệ giữa hai phân môn lịch sử và văn học trong việc giảng dạy ở bậc THPT.
- Chúng ta đều biết, trong nhà trường Phổ thông Cũng như các bộ môn khoa học tự nhiên (KHTN), các môn học thuộc KHXH như văn học, lịch sử,… có vai trò hết sức to lớn trong việc hình thành và giáo dục nhân cách, đạo đức đối với học sinh nên lại càng liên quan và hệ thống hơn
- Đối tượng nghiên cứu của văn học cũng như Sử học đều là con người, những vấn đề xã hội… Văn học ngợi ca vẻ đẹp của non sông, đất nước, ca ngợi những con người mang những phẩm chất tốt đẹp, cao quý cũng như đả kích, lên án cái xấu của họ thì lịch sử cũng ghi nhận công lao, đóng góp của những con người ấy (nhân vật lịch sử) và phán xét nghiêm minh đối với những người có tội với dân, với nước Trong thực tế, có không
ít người vừa là nhà văn, nhà thơ đồng thời là nhà sử học mà Bác Hồ kính yêu của chúng ta là một ví dụ điển hình Người vừa là Nhà giáo dục lớn vừa là người nghiên cứu lịch Sử nổi tiếng là tác giả của rất nhiều tác phẩm thơ, văn nổi tiếng “Tuyên ngôn độc lập”, “Vi hành”, “Nhật ký trong tù”…
- Thực tiễn dạy học lịch sử ở trường THPT trong những năm gần đây
“ Lịch sử là sự kiện” Đó là một tổng kết mà ai trong chúng ta - những giáo
Trang 5viên dạy sử cũng có thể thấy được Bản thân những sự kiện lịch sử vốn đã khô khan, nhất là những bài viết về các trận đánh có rất nhiều những con số
về ngày, tháng, năm xảy ra sự kiện hoặc những số liệu về các thành tựu đã đạt được trên mọi lĩnh vực Để chuyển tải cho học sinh những số liệu một cách khô cứng như vậy, đòi hỏi người giáo viên phải linh hoạt và sáng tạo trong việc sử dụng phương pháp Thực tế cho thấy, giáo viên giảng dạy môn lịch sử ở cấp THPT nói chung thường giảng dạy một cách khô khan, cứng nhắc, nặng về cung cấp kiến thức, sự kiện một cách đơn thuần, truyền thụ kiến thức theo phương pháp đọc - chép do vậy không gây được hứng thú học tập cho học sinh, làm cho tiết học trở nên nặng nề Đây cũng là một trong những nguyên nhân chính làm cho học sinh chưa thích học bộ môn lịch sử
Tuy nhiên, trái với thực trạng trên Qua giảng dạy và dự giờ đồng nghiệp trong mấy năm qua, tôi đã rút ra được một kinh nghiệm mà bản thân tôi cho là rất quý Đó là: khi áp dụng kiến thức thơ, văn vào việc giảng dạy lịch sử sẽ gây hứng thú cho học sinh trong việc tiếp thu bài Những tiết học như vậy trở nên sinh động hẳn Khi thầy, cô giáo đọc thơ minh hoạ, cả lớp chăm chú lắng nghe và tỏ ra rất thích thú, sau tiết học, nhiều em còn nhờ thầy, cô giáo đọc để chép vào sổ tay Những tiết học như thế đã để lại trong lòng các em những ấn tượng lâu bền Chắc chắn những sự kiện trong bài học lịch sử sẽ lưu lại trong ký ức các em sâu hơn, lâu hơn Qua thể nghiệm nhiều lần dạy hai cách ở 1 tiết học: một là giảng dạy không vận dụng kiến thức thơ văn, hai là có vận dụng kiến thức thơ văn vào trong tiết dạy, tôi thấy chất lượng hai tiết dạy hoàn toàn khác nhau, kể cả tâm lý, hứng thú của người dạy cũng hoàn toàn khác nhau
- Sự phong phú của nguồn thơ, văn, ca dao, dân ca, chuyện cổ viết
về lịch sử hoặc liên quan đến lịch Sử
Có thể nói, nền văn học nước ta đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của lịch sử dân tộc từ trước đến nay và mối quan hệ họ hàng này càng gắn bó
Trang 6hơn trong thực tiễn để đáp ứng với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay
III Khai thác một số kiến thức thơ văn vận dụng vào việc giảng dạy một số bài lịch sử lớp 10, 11, 12 chương trình cơ bản.
1 Khai thác một số kiến thức thơ văn vận dụng vào việc giảng dạy một
số bài lịch sử lớp 10 chương trình cơ bản.
1.1 Bài 4 Các quốc gia cổ đại phương Tây – Hi Lạp và Rôma
Khi khai thác thơ văn đối với bài này giáo viên nên hướng cho học sinh nhớ đến các bộ sử thi Ô-đi-xê và I-li-at của Homerơ, có thể cung cấp cho học sinh một số chuyện như:
*Cuộc chiến thành Tơ-roa
“Thần Dớt tối cao đã đặt vận mệnh của quân Hy Lạp và Tơ-roa lên bàn cân để quyết định Và cán cân đã nghiêng về phía Tơ-roa Lập tức, chúa
tể của các vị thần ban sức mạnh và dũng khí cho Héc-tơ, vị tổng chỉ huy tài
ba của quân Tơ-roa liền phát động một cuộc tổng tấn công khiến quân Hy Lạp rơi vào tình thế hỗn loạn, không đủ sức đánh trả
Nữ thần Hê-ra và thần Đại dương Pô-xây-đông đang định trợ giúp quân Hy Lạp thì đại quân của tướng A-ga-me-nông đã bị dồn tới tận khu vực neo đậu chiến thuyền, tình thế hết sức nguy ngập Chiến thành dường như đã nghiêng hẳn về phía quân thành Tơ-roa…”
* Cuộc chiến thành Tơ-roa kết thúc
“Cuộc chiến Tơ-roa kéo dài suốt mười năm đằng đẵng cuối cùng cũng đến hồi hạ màn Chiến tranh kết thúc nhưng các anh hùng Hy Lạp vẫn phải trải qua muôn vàn thử thách trên đường trở về quê hương
Trong đó, dũng tướng Ô-đi-xê phải mất mười năm phiêu lưu trên biển, dạt vào hết hòn đảo này đến hòn đảo khác mới được đoàn tụ với gia đình Ở quê hương I-tác của Ô-đi-xê, hoàng hậu Pê-nê-lốp vợ chàng và con trai Tê-lê-mác cũng phải chờ đợi chàng suốt hai mươi năm đoạn trường
Trang 7Dũng tướng Ô-đi-xê dã phải đối mặt với những khó khăn, thử thách nào trên đường trở về quê hương? “
* Chuyến phiêu lưu trên biển của Ô-đi-xê
“Cuộc chiến Tơ-roa kết thúc nhưng Ô-đi-xê đã phải mất mười năm và trải qua rất nhiều sóng gió trên hành trình hồi hương Sau khi chọc mù mắt tên khổng lồ một mắt Pô-li-tê-mốt, chàng phải xuống tận thế giới âm phủ của thần vương Ha-đét để nhờ nhà tiên tri mù Thê-rê-si-át chỉ dẫn cách về nhà an toàn Vượt qua vùng biển có quái vật Xki-la và Xi-ren, cuối cùng nhờ
sự giúp đỡ của tộc người Pha-ê-a-xi dũng tướng cũng đặt được chân lên mảnh đất quê hương I-tác
Lúc này, Tê-lê-mác đang ở xứ Xpác-tơ, nghe lời chỉ bảo của nữ thần A-thê-na, cậu cũng quay về I-tác Ô-đi-xê hội ngộ Tê-lê-mác hay không và chuyện gì đang chờ đợi họ ở phía trước?
Câu chuyện “Người anh hùng phục thù”
Vừa trở về I-tác, Ô-đi-xê đã phải đối mặt với thử thách mới Đó là trừng trị bọn cầu hôn quấy nhiễu gia đình và tiêu tốn tài sản của hoàng cung suốt thời gian chàng đi vắng Nhờ sự trợ giúp của nữ thần A-thê-na, Ô-đi-xê
đã biến thành ông lão ăn mày và gặp được con trai Tê-lê-mác Hai cha con cùng lên kế hoạch để diệt trừ bọn cầu hôn ngạo mạn”
1.2 Bài 5 Trung Quốc thời phong kiến.
Khi dạy bài 5 lịch sử lớp 10 chương trình cơ bản giáo viên liên hệ và làm sáng tỏ bằng những câu thơ của nhà thơ Lý Bạch, Bạch Cư Dị, Đỗ Phủ vv…để thấy được những thành tựu về văn hóa của Trung Quốc như:
“Cố nhân tây từ Hoàng Hạc lâu Yên hoa giang nguyệt há Dương Châu
Cô phàm viễn ảnh bích không tận Duy kiến Trường Giang thiên tế lưu “
(Thơ Lý Bạch)
Trang 8Dịch nghĩa
Bạn từ lầu Hạc lên đường Giữa mùa hoa khói châu Dương xuôi dòng Bóng buồm đã khuất bầu không Trông theo chỉ thấy dòng sông bên trời
Nắng rọi Hương Lô khói tía bay,
Xa trông dòng thác trước sông này : Nước bay thẳng xuống ba nghìn thước, Tưởng dải Ngân Hà tuột khỏi mây
Hay giáo viên có thể trích dẫn một số đoạn trích trong các bộ tiểu
thuyết như :Tam Quốc diễn nghĩa, Thủy hữ, Tây du ký vv
1.3 Bài 14 Các quốc gia cổ đại trên đất nước Việt Nam.
Khi giảng dạy quốc gia Văn Lang Âu Lạc giáo viên nên liên hệ những câu chuyện truyền thuyết như chuyện Con rồng cháu tiên; Thánh Gióng; Bánh chưng bánh dày, An Dương Vương Mỵ Châu – Trọng Thuỷ,
hoặc những thơ ca dân gian
“Ai về Phú Thọ cùng ta
Nhớ ngày giỗ tổ tháng ba mồng mười
Ai về đến ngả ba ChanhGhé xem phong cảnh Loa Thành Thục Vương
Trang 9Cổ Loa thành ốc lạ thường
Trải bao năm tháng nẻo đường còn đây”
(Ca dao xưa)
1.4 Bài 16 Thời Băc thuộc và các cuộc đấu tranh giành độc lập (từ TK
VI đến TK X).
Để thể hiện khí phách anh hùng của phụ nữ Việt Nam trong buổi đầu đấu tranh giành độc lập từ thế kỷ VI đến thế kỷ X, giáo viên khai thác các câu thơ, ca dao, những bài vè trong dân gian như sau:
“Một xin rửa sạch nước thùHai xin dựng lại nghiệp xưa họ Hùng
Ba kêu oan ức lòng chồngBốn xin vẻn vẹn sở công lênh này”
(Theo Thiên Nam ngữ lục)
Bà Trưng quê ở Châu PhongGiận loài tham bạo thù chồng chẳng quên
Chị, em nặng một lời nguyềnPhất cờ nương tử thay quyền tướng quânNgàn Tây nổi áng phong trần
Ầm ầm binh mã tới gần Long BiênHồng quần nhẹ bước chinh yênĐuổi ngay Tô Định dẹp yên kinh thành
Đô kỳ đóng ở Mê LinhLĩnh Nam riêng một triều đình nước ta”
(Theo Đại Nam quốc sử diễn ca)
Hay :
“Ru con con ngủ cho lành
Để mẹ gánh nước rửa bành con voi
Muốn coi lên núi mà coi
Trang 10Coi bà Triệu tướng cưỡi voi đánh cồng.
Sa Nam trên chợ dưới đò
Nơi Mai Hắc Đế dựng cờ dụng binh”
(Thơ ca dân gian) 1.5 Bài 17, 18,19,20 lịch sử lớp 10.
Khi giảng dạy và để làm nổi bật những thành tựu về kinh kế, văn hóa, giáo dục, chính trị đặc biệt là những chiến công oai hùng của dân tộc ta, giáo viên có thể vận dụng một số tác phẩm thơ, ca dao, những bài vè có trong sách giáo khoa rồi phân tích làm rõ như :
Đến hồi Thập nhị sứ quân
Bốn phương loạn lạc, muôn dân cơ hànĐộng Hoa Lư có Tiên hoàngNổi lên gây dựng Triều đình họ Đinh
Ra tay kiến thiết kinh Đinh,Đến vua Phế Đế chỉ kinh hai đời
(Hồ Chí Minh – Lịch sử nước ta toàn tập, tập 3, trang 22)
Hay :
“Lê Đại Hành, nổi lên ngôiĐánh tan quân Tống, đuổi lui Chiêm Thành”
(Hồ Chí Minh – Lịch sử nước ta toàn tập, tập 3, trang 222)
“Đời vua Thái Tổ Thái Tông Thóc lúa đầy đồng trâu chẳng buồn ăn”
“Sông nhất là sông Bạch Đằng
Ba lần giặc đến ba lần giặc tan ”
“Cao nhất là núi Lam Sơn
Có ông Lê Lợi trong ngàn bước ra,
Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi, ”
(Thơ ca dân gian)
Trang 11Văn học TK X – TK XV: Thơ Lý – Trần, Chiều dời đô; Hịch tướng
sĩ; Phú sông Bạch Đằng; Cáo Bình Ngô; Hồng Đức Quốc âm thi tập;
Quốc âm thi tập (Nguyễn Trãi); , các đoạn trích của Đại Việt sử ký toàn
thư về Trần Thủ Độ; Trần Quốc Tuấn, là những tuyệt tác mà khi giảng
dạy giáo viên nên tích hợp vào các bài cụ thể để làm sinh động thêm tiết học.
1.6 Bài 21,22,23,24 lịch sử lớp 10.
“Lê còn thì Trịnh cũng còn
Lê mà sụp đổ Trịnh không vẹn tuyềnTrăm quan có mắt như mờ
Để cho Huy Quận vào sờ chánh cung
Từ ngày Cảnh Trị lên ngôiKhoai chửa mọc chồi đã nhổ lên ănLuỹ Thầy ai đắp mà caoSông Gianh ai bới ai đào mà sâu
Bần gie đóm đậu sáng ngờiRạch Gầm Xoài Mút muôn đời oai linh
Nguyễn ra rồi Nguyễn lại về
Chúa Trịnh mất đất, vua Lê hãy còn.”
(Thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm; Truyền kỳ mạn lục - Nguyễn Dữ, ) 1.7 Bài 26 Tình hình xã hội ở nửa đầu thế kỷ XIX và phong trào đấu tranh của nhân dân.
Khi giảng dạy bài này để tạo hứng thú cho học sinh đồng thời để miêu
tả đời sống nhân dân ta dưới triều Nguyễn giáo viên nên vận dụng các câu thơ, ca dao tục ngữ dân gian như:
“Tháng tám có chiếu vua ra
Cấm quần không đáy người ta hãi hùng”
Từ ngày Tự Đức làm vua